अध्याय 160: लाक्षागृह जलता है, पाण्डव निकल जाते हैं

तांस्तु दृष्ट्वा सुमनसः परिसंवत्सरोषितान् ।
विश्वस्तानिव संलक्ष्य हर्षं चक्रे पुरोचनः

tāṃstu dṛṣṭvā sumanasaḥ parisaṃvatsaroṣitān |
viśvastāniva saṃlakṣya harṣaṃ cakre purocanaḥ

स तु संचिन्तयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
प्राप्तकालमिदं मन्ये पाण्डवानां विनाशने

sa tu saṃcintayāmāsa prahṛṣṭenāntarātmanā |
prāptakālamidaṃ manye pāṇḍavānāṃ vināśane

तमस्यान्तर्गतं भावं विज्ञाय कुरुपुङ्गवः ।
चिन्तयामास मतिमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

tamasyāntargataṃ bhāvaṃ vijñāya kurupuṅgavaḥ |
cintayāmāsa matimāndharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

पुरोचने तथा हृष्टे कौन्तेयोऽथ युधिष्ठिरः ।
भीमसेनार्जुनौ चोभौ यमौ प्रोवाच धर्मवित्

purocane tathā hṛṣṭe kaunteyo'tha yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenārjunau cobhau yamau provāca dharmavit

अस्मानयं सुविश्वस्तान्वेत्ति पापः पुरोचनः ।
वञ्चितोऽयं नृशंसात्मा कालं मन्ये पलायने

asmānayaṃ suviśvastānvetti pāpaḥ purocanaḥ |
vañcito'yaṃ nṛśaṃsātmā kālaṃ manye palāyane

आयुधागारमादीप्य दग्ध्वा चैव पुरोचनम् ।
षट्प्राणिनो निधायेह द्रवामोऽनभिलक्षिताः

āyudhāgāramādīpya dagdhvā caiva purocanam |
ṣaṭprāṇino nidhāyeha dravāmo'nabhilakṣitāḥ

अथ दानापदेशेन कुन्ती ब्राह्मणभोजनम् ।
चक्रे निशि महाराज आजग्मुस्तत्र योषितः

atha dānāpadeśena kuntī brāhmaṇabhojanam |
cakre niśi mahārāja ājagmustatra yoṣitaḥ

ता विहृत्य यथाकामं भुक्त्वा पीत्वा च भारत ।
जग्मुर्निशिं गृहानेव समनुज्ञाप्य माधवीम्

tā vihṛtya yathākāmaṃ bhuktvā pītvā ca bhārata |
jagmurniśiṃ gṛhāneva samanujñāpya mādhavīm

पुरोचनप्रणिहिता पृथां या सेवते सदा ।
निषादी दुष्टहृदया नित्यमन्तरचारिणी

purocanapraṇihitā pṛthāṃ yā sevate sadā |
niṣādī duṣṭahṛdayā nityamantaracāriṇī

निषादी पञ्चपुत्रा सा तस्मिन्भोज्ये यदृच्छया ।
पुराभ्यासकृतस्नेहा सखी कुन्त्याः सुतैः सह

niṣādī pañcaputrā sā tasminbhojye yadṛcchayā |
purābhyāsakṛtasnehā sakhī kuntyāḥ sutaiḥ saha

आनीय मधुमूलानि फलानि विविधानि च ।
अन्नार्थिनी समभ्यागात्सपुत्रा कालचोदिता ।
सुपापा पञ्चपुत्रा च सा पृथायाः सखी मता

ānīya madhumūlāni phalāni vividhāni ca |
annārthinī samabhyāgātsaputrā kālacoditā |
supāpā pañcaputrā ca sā pṛthāyāḥ sakhī matā

सा पीत्वा मदिरां मत्ता सपुत्रा मदविह्वला ।
सह सर्वैः सुतै राजंस्तस्मिन्नेव निवेशने

sā pītvā madirāṃ mattā saputrā madavihvalā |
saha sarvaiḥ sutai rājaṃstasminneva niveśane

सुष्वाप विगतज्ञाना मृतकल्पा नराधिप ।
अथ प्रवाते तुमुले निशि सुप्ते जने तदा

suṣvāpa vigatajñānā mṛtakalpā narādhipa |
atha pravāte tumule niśi supte jane tadā

तदुपादीपयद्भीमः शेते यत्र पुरोचनः ।
ततो जतुगृहद्वारं दीपयामास पाण्डवः

tadupādīpayadbhīmaḥ śete yatra purocanaḥ |
tato jatugṛhadvāraṃ dīpayāmāsa pāṇḍavaḥ

समन्ततो ददौ पश्चादग्निं तत्र निवेशने ।
पूर्वमेव गृहं शोध्य भीमसेनो महामतिः

samantato dadau paścādagniṃ tatra niveśane |
pūrvameva gṛhaṃ śodhya bhīmaseno mahāmatiḥ

पाण्डवैः सहितां कुन्तीं प्रावेशयत तद्बिलम् ।
दत्त्वाग्निं सहसा भीमो गृहे तत्परितः सुधीः

pāṇḍavaiḥ sahitāṃ kuntīṃ prāveśayata tadbilam |
dattvāgniṃ sahasā bhīmo gṛhe tatparitaḥ sudhīḥ

गृहस्थं द्रविणं गृह्य निर्जगाम बिलेन सः ।
ज्ञात्वा तु तद्गृहं सर्वमादीप्तं पाण्डुनन्दनाः

gṛhasthaṃ draviṇaṃ gṛhya nirjagāma bilena saḥ |
jñātvā tu tadgṛhaṃ sarvamādīptaṃ pāṇḍunandanāḥ

सुरङ्गां विविशुस्तूर्णं मात्रा सार्धमरिन्दमाः ।
ततः प्रतापः सुमहाञ्छब्दश्चैव विभावसोः

suraṅgāṃ viviśustūrṇaṃ mātrā sārdhamarindamāḥ |
tataḥ pratāpaḥ sumahāñchabdaścaiva vibhāvasoḥ

प्रादुरासीत्तदा तेन बुबुधे स जनव्रजः ।
तदवेक्ष्य गृहं दीप्तमाहुः पौराः कृशाननाः

prādurāsīttadā tena bubudhe sa janavrajaḥ |
tadavekṣya gṛhaṃ dīptamāhuḥ paurāḥ kṛśānanāḥ

दुर्योधनप्रयुक्तेन पापेनाकृतबुद्धिना ।
गृहमात्मविनाशाय कारितं दाहितं च तत्

duryodhanaprayuktena pāpenākṛtabuddhinā |
gṛhamātmavināśāya kāritaṃ dāhitaṃ ca tat

अहो धिग्धृतराष्ट्रस्य बुद्धिर्नातिसमञ्जसा ।
यः शुचीन्पाण्डुदायादान्दाहयामास शत्रुवत्

aho dhigdhṛtarāṣṭrasya buddhirnātisamañjasā |
yaḥ śucīnpāṇḍudāyādāndāhayāmāsa śatruvat

दिष्ट्या त्विदानीं पापात्मादग्ध्वा दग्धः पुरोचनः ।
अनागसः सुविश्वस्तान्यो ददाह नरोत्तमान्

diṣṭyā tvidānīṃ pāpātmādagdhvā dagdhaḥ purocanaḥ |
anāgasaḥ suviśvastānyo dadāha narottamān

एवं ते विलपन्ति स्म वारणावतका जनाः ।
परिवार्य गृहं तच्च तस्थू रात्रौ समन्ततः

evaṃ te vilapanti sma vāraṇāvatakā janāḥ |
parivārya gṛhaṃ tacca tasthū rātrau samantataḥ

पाण्डवाश्चापि ते सर्वे सह मात्रा सुदुःखिताः ।
बिलेन तेन निर्गत्य जग्मुर्द्रुतमलक्षिताः

pāṇḍavāścāpi te sarve saha mātrā suduḥkhitāḥ |
bilena tena nirgatya jagmurdrutamalakṣitāḥ

तेन निद्रोपरोधेन साध्वसेन च पाण्डवाः ।
न शेकुः सहसा गन्तुं सह मात्रा परन्तपाः

tena nidroparodhena sādhvasena ca pāṇḍavāḥ |
na śekuḥ sahasā gantuṃ saha mātrā parantapāḥ

भीमसेनस्तु राजेन्द्र भीमवेगपराक्रमः ।
जगाम भ्रातॄनादाय सर्वान्मातरमेव च

bhīmasenastu rājendra bhīmavegaparākramaḥ |
jagāma bhrātṝnādāya sarvānmātarameva ca

स्कन्धमारोप्य जननीं यमावङ्केन वीर्यवान् ।
पार्थौ गृहीत्वा पाणिभ्यां भ्रातरौ सुमहाबलः

skandhamāropya jananīṃ yamāvaṅkena vīryavān |
pārthau gṛhītvā pāṇibhyāṃ bhrātarau sumahābalaḥ

उरसा पादपान्भञ्जन्महीं पद्भ्यां विदारयन् ।
स जगामाशु तेजस्वी वातरंहा वृकोदरः

urasā pādapānbhañjanmahīṃ padbhyāṃ vidārayan |
sa jagāmāśu tejasvī vātaraṃhā vṛkodaraḥ