अध्याय 159: विदुर का खनक गुप्त सुरंग खोदता है

विदुरस्य सुहृत्कश्चित्खनकः कुशलः क्वचित् ।
विविक्ते पाण्डवान्राजन्निदं वचनमब्रवीत्

vidurasya suhṛtkaścitkhanakaḥ kuśalaḥ kvacit |
vivikte pāṇḍavānrājannidaṃ vacanamabravīt

प्रहितो विदुरेणास्मि खनकः कुशलो ह्यहम् ।
पाण्डवानां प्रियं कार्यमिति किं करवाणि वः

prahito vidureṇāsmi khanakaḥ kuśalo hyaham |
pāṇḍavānāṃ priyaṃ kāryamiti kiṃ karavāṇi vaḥ

प्रच्छन्नं विदुरेणोक्तं प्रियं यन्म्लेच्छभाषया ।
त्वया च तत्तथेत्युक्तमेतद्विश्वासकारणम्

pracchannaṃ vidureṇoktaṃ priyaṃ yanmlecchabhāṣayā |
tvayā ca tattathetyuktametadviśvāsakāraṇam

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रात्रावस्यां पुरोचनः ।
भवनस्य तव द्वारि प्रदास्यति हुताशनम्

kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ rātrāvasyāṃ purocanaḥ |
bhavanasya tava dvāri pradāsyati hutāśanam

मात्रा सह प्रदग्धव्याः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः ।
इति व्यवसितं तस्य धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः

mātrā saha pradagdhavyāḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ |
iti vyavasitaṃ tasya dhārtarāṣṭrasya durmateḥ

उवाच तं सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अभिजानामि सौम्य त्वां सुहृदं विदुरस्य वै

uvāca taṃ satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
abhijānāmi saumya tvāṃ suhṛdaṃ vidurasya vai

शुचिमाप्तं प्रियं चैव सदा च दृढभक्तिकम् ।
न विद्यते कवेः किंचिदविज्ञातं प्रयोजनम्

śucimāptaṃ priyaṃ caiva sadā ca dṛḍhabhaktikam |
na vidyate kaveḥ kiṃcidavijñātaṃ prayojanam

यथा तस्य तथा नस्त्वं निर्विशेषा वयं त्वयि ।
भवतश्च यथा तस्य पालयास्मान्यथा कविः

yathā tasya tathā nastvaṃ nirviśeṣā vayaṃ tvayi |
bhavataśca yathā tasya pālayāsmānyathā kaviḥ

इदं शरणमाग्नेयं मदर्थमिति मे मतिः ।
पुरोचनेन विहितं धार्तराष्ट्रस्य शासनात्

idaṃ śaraṇamāgneyaṃ madarthamiti me matiḥ |
purocanena vihitaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt

स पापः कोशवांश्चैव ससहायश्च दुर्मतिः ।
अस्मानपि च पापात्मा नित्यकालं प्रबाधते

sa pāpaḥ kośavāṃścaiva sasahāyaśca durmatiḥ |
asmānapi ca pāpātmā nityakālaṃ prabādhate

स भवान्भोक्षयत्वस्मान्यत्नेनास्माद्धुताशनात् ।
अस्मास्विह हि दग्धेषु सकामः स्यात्सुयोधनः

sa bhavānbhokṣayatvasmānyatnenāsmāddhutāśanāt |
asmāsviha hi dagdheṣu sakāmaḥ syātsuyodhanaḥ

समृद्धमायुधागारमिदं तस्य दुरात्मनः ।
वप्रान्तं निष्प्रतीकारमाश्रित्येदं कृतं महत्

samṛddhamāyudhāgāramidaṃ tasya durātmanaḥ |
vaprāntaṃ niṣpratīkāramāśrityedaṃ kṛtaṃ mahat

इदं तदशुभं नूनं तस्य कर्म चिकीर्षितम् ।
प्रागेव विदुरो वेद तेनास्मानन्वबोधयत्

idaṃ tadaśubhaṃ nūnaṃ tasya karma cikīrṣitam |
prāgeva viduro veda tenāsmānanvabodhayat

सेयमापदनुप्राप्ता क्षत्ता यां दृष्टवान्पुरा ।
पुरोचनस्याविदितानस्मांस्त्वं प्रतिमोचय

seyamāpadanuprāptā kṣattā yāṃ dṛṣṭavānpurā |
purocanasyāviditānasmāṃstvaṃ pratimocaya

स तथेति प्रतिश्रुत्य खनको यत्नमास्थितः ।
परिखामुत्किरन्नाम चकार च महाबिलम्

sa tatheti pratiśrutya khanako yatnamāsthitaḥ |
parikhāmutkirannāma cakāra ca mahābilam

चक्रे च वेश्मनस्तस्य मध्ये नातिमहद्बिलम् ।
कपाटयुक्तमज्ञातं समं भूम्याश्च भारत

cakre ca veśmanastasya madhye nātimahadbilam |
kapāṭayuktamajñātaṃ samaṃ bhūmyāśca bhārata

पुरोचनभयादेव व्यदधात्संवृतं मुखम् ।
स तस्य तु गृहद्वारि वसत्यशुभधीः सदा ।
तत्र ते सायुधाः सर्वे वसन्ति स्म क्षपां नृप

purocanabhayādeva vyadadhātsaṃvṛtaṃ mukham |
sa tasya tu gṛhadvāri vasatyaśubhadhīḥ sadā |
tatra te sāyudhāḥ sarve vasanti sma kṣapāṃ nṛpa

दिवा चरन्ति मृगयां पाण्डवेया वनाद्वनम् ।
विश्वस्तवदविश्वस्ता वञ्चयन्तः पुरोचनम्

divā caranti mṛgayāṃ pāṇḍaveyā vanādvanam |
viśvastavadaviśvastā vañcayantaḥ purocanam

अतुष्टास्तुष्टवद्राजन्नूषुः परमविस्मिताः

atuṣṭāstuṣṭavadrājannūṣuḥ paramavismitāḥ

न चैनानन्वबुध्यन्त नरा नगरवासिनः ।
अन्यत्र विदुरामात्यात्तस्मात्खनकसत्तमात्

na cainānanvabudhyanta narā nagaravāsinaḥ |
anyatra vidurāmātyāttasmātkhanakasattamāt