अध्याय 161: विदुर की नौका उन्हें गंगा पार कराती है

एतस्मिन्नेव काले तु यथासंप्रत्ययं कविः ।
विदुरः प्रेषयामास तद्वनं पुरुषं शुचिम्

etasminneva kāle tu yathāsaṃpratyayaṃ kaviḥ |
viduraḥ preṣayāmāsa tadvanaṃ puruṣaṃ śucim

आत्मनः पाण्डवानां च विश्वास्यं ज्ञातपूर्वकम् ।
गङ्गासंतरणार्थाय ज्ञाताभिज्ञानवाचिकम्

ātmanaḥ pāṇḍavānāṃ ca viśvāsyaṃ jñātapūrvakam |
gaṅgāsaṃtaraṇārthāya jñātābhijñānavācikam

स गत्वा तु यथोद्देशं पाण्डवान्ददृशे वने ।
जनन्या सह कौरव्याननयज्जाह्नवीतटम्

sa gatvā tu yathoddeśaṃ pāṇḍavāndadṛśe vane |
jananyā saha kauravyānanayajjāhnavītaṭam

विदितं तन्महाबुद्धेर्विदुरस्य महात्मनः ।
ततस्त्रस्यापि चारेण चेष्टितं पापचेतसः

viditaṃ tanmahābuddhervidurasya mahātmanaḥ |
tatastrasyāpi cāreṇa ceṣṭitaṃ pāpacetasaḥ

ततः प्रवासितो विद्वान्विदुरेण नरस्तदा ।
पार्थानां दर्शयामास मनोमारुतगामिनीम्

tataḥ pravāsito vidvānvidureṇa narastadā |
pārthānāṃ darśayāmāsa manomārutagāminīm

सर्ववातसहां नावं यन्त्रयुक्तां पताकिनीम् ।
शिवे भागीरथीतीरे नरैर्विस्रम्भिभिः कृताम्

sarvavātasahāṃ nāvaṃ yantrayuktāṃ patākinīm |
śive bhāgīrathītīre narairvisrambhibhiḥ kṛtām

ततः पुनरथोवाच ज्ञापकं पूर्वचोदितम् ।
युधिष्ठिर निबोधेयं संज्ञार्थं वचनं कवेः

tataḥ punarathovāca jñāpakaṃ pūrvacoditam |
yudhiṣṭhira nibodheyaṃ saṃjñārthaṃ vacanaṃ kaveḥ

कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः ।
न हन्तीत्येवमात्मानं यो रक्षति स जीवति ।
बोद्धव्यमिति यत्प्राह विदुरस्तदिदं तथा

kakṣaghnaḥ śiśiraghnaśca mahākakṣe bilaukasaḥ |
na hantītyevamātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati |
boddhavyamiti yatprāha vidurastadidaṃ tathā

तेन मां प्रेषितं विदिधि विश्वस्तं संज्ञयाऽनया ।
भूयश्चैवाह मां क्षत्ता विदुरः सर्वतोऽर्थवित् ।
अधिक्षिपन्धार्तराष्ट्रं सभ्रातृकमुदारधीः

tena māṃ preṣitaṃ vididhi viśvastaṃ saṃjñayā'nayā |
bhūyaścaivāha māṃ kṣattā viduraḥ sarvato'rthavit |
adhikṣipandhārtarāṣṭraṃ sabhrātṛkamudāradhīḥ

कर्णं दुर्योधनं चैव भ्रातृभिः सहितं रणे ।
शकुनिं चैव कौन्तेय विजेताऽसि न संशयः

karṇaṃ duryodhanaṃ caiva bhrātṛbhiḥ sahitaṃ raṇe |
śakuniṃ caiva kaunteya vijetā'si na saṃśayaḥ

पाण्डवाश्चापि गत्वाथ गङ्गायास्तीरमुत्तमम् ।
निषादाधिपतिं वीरं दाशं परमधार्मिकम्

pāṇḍavāścāpi gatvātha gaṅgāyāstīramuttamam |
niṣādādhipatiṃ vīraṃ dāśaṃ paramadhārmikam

दीपिकाभिः कृतालोकं मार्गमाणं च पाण्डवान् ।
ददृशुः पाण्डवेयास्ते नाविकं त्वरयाऽन्वितम्

dīpikābhiḥ kṛtālokaṃ mārgamāṇaṃ ca pāṇḍavān |
dadṛśuḥ pāṇḍaveyāste nāvikaṃ tvarayā'nvitam

निषादस्तत्र कौन्तेयानभिज्ञानं न्यवेदयत् ।
विदुरस्य महाबुद्धेर्म्लेच्छभाषादि यत्तदा

niṣādastatra kaunteyānabhijñānaṃ nyavedayat |
vidurasya mahābuddhermlecchabhāṣādi yattadā

विदुरेणास्मि सन्दिष्टो दत्त्वा बहु धनं महत् ।
गङ्गातीरे निविष्टस्त्वं पाण्डवांस्तारयेति ह

vidureṇāsmi sandiṣṭo dattvā bahu dhanaṃ mahat |
gaṅgātīre niviṣṭastvaṃ pāṇḍavāṃstārayeti ha

सोऽहं चतुर्दशीमद्य गङ्गाया अविदूरतः ।
चारेरन्वेषयाम्यस्मिन्वने मृगगणान्विते

so'haṃ caturdaśīmadya gaṅgāyā avidūrataḥ |
cāreranveṣayāmyasminvane mṛgagaṇānvite

प्रभवन्तोऽथ भद्रं वो नावमारुह्य गम्यताम् ।
युक्तारित्रपताकां च निश्छिद्रां मन्दिरोपमाम्

prabhavanto'tha bhadraṃ vo nāvamāruhya gamyatām |
yuktāritrapatākāṃ ca niśchidrāṃ mandiropamām

इयं वारिपथे युक्ता नौरप्सु सुखगामिनी ।
मोचयिष्यति वः सर्वानस्माद्देशान्न संशयः

iyaṃ vāripathe yuktā naurapsu sukhagāminī |
mocayiṣyati vaḥ sarvānasmāddeśānna saṃśayaḥ

अथ तान्व्यथितान्दृष्ट्वा सह मात्रा नरोत्तमान् ।
नावमारोप्य गङ्गायां प्रस्थितानब्रवीत्पुनः

atha tānvyathitāndṛṣṭvā saha mātrā narottamān |
nāvamāropya gaṅgāyāṃ prasthitānabravītpunaḥ

विदुरो मूर्ध्न्युपाघ्राय परिष्वज्य वचो मुहुः ।
अरिष्टं गच्छताव्यग्राः पन्थानमिति चाब्रवीत्

viduro mūrdhnyupāghrāya pariṣvajya vaco muhuḥ |
ariṣṭaṃ gacchatāvyagrāḥ panthānamiti cābravīt

इत्युक्त्वा स तु तान्वीरान्पुमान्विदुरचोदितः ।
तारयामास राजेन्द्र गङ्गां नावा नरर्षभान्

ityuktvā sa tu tānvīrānpumānviduracoditaḥ |
tārayāmāsa rājendra gaṅgāṃ nāvā nararṣabhān

तारयित्वा ततो गङ्गां पारं प्राप्तांश्च सर्वशः ।
जयाशिषः प्रयुज्याथ यथागतमगाद्धि सः

tārayitvā tato gaṅgāṃ pāraṃ prāptāṃśca sarvaśaḥ |
jayāśiṣaḥ prayujyātha yathāgatamagāddhi saḥ

पाण्डवाश्च महात्मानः प्रतिसन्दिश्य वै कवेः ।
गङ्गामुत्तीर्य वेगेन जग्मुर्गूढमलक्षिताः

pāṇḍavāśca mahātmānaḥ pratisandiśya vai kaveḥ |
gaṅgāmuttīrya vegena jagmurgūḍhamalakṣitāḥ

ततस्ते तत्र तीर्त्वा तु गङ्गामुत्तुङ्गवीचिकाम् ।
जवेन प्रययुर्वीरा दक्षिणां दिशमास्थिताः

tataste tatra tīrtvā tu gaṅgāmuttuṅgavīcikām |
javena prayayurvīrā dakṣiṇāṃ diśamāsthitāḥ

विज्ञाय निशि पन्थानं नक्षत्रैर्दक्षिणामुखाः ।
वनाद्वनान्तरं राजन्गहनं प्रतिपेदिरे

vijñāya niśi panthānaṃ nakṣatrairdakṣiṇāmukhāḥ |
vanādvanāntaraṃ rājangahanaṃ pratipedire

श्रान्तास्ततः पिपासार्ताः क्षुधिता भयकातराः ।
पुनरूचुर्महावीर्यं भीमसेनमिदं वचः

śrāntāstataḥ pipāsārtāḥ kṣudhitā bhayakātarāḥ |
punarūcurmahāvīryaṃ bhīmasenamidaṃ vacaḥ

इतः कष्टतरं किं नु यद्वयं गहने वने ।
दिशश्च न प्रजानीमो गन्तुं चैतेन शक्नुमः ।
तं च पापं न जानीमो दग्धो वाथ पुरोचनः

itaḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu yadvayaṃ gahane vane |
diśaśca na prajānīmo gantuṃ caitena śaknumaḥ |
taṃ ca pāpaṃ na jānīmo dagdho vātha purocanaḥ

कथं नु विप्रमुच्येम भयादस्मादलक्षिताः ।
शीघ्रमस्मानुपादाय तथैव व्रज भारत

kathaṃ nu vipramucyema bhayādasmādalakṣitāḥ |
śīghramasmānupādāya tathaiva vraja bhārata

त्वं हि नो बलवानेको यथा सततगस्तथा ।
इत्युक्तो धर्मराजेन भीमसेनो महाबलः ।
आदाय कुन्तीं भ्रातॄंश्च जगामाशु स पावनिः

tvaṃ hi no balavāneko yathā satatagastathā |
ityukto dharmarājena bhīmaseno mahābalaḥ |
ādāya kuntīṃ bhrātṝṃśca jagāmāśu sa pāvaniḥ