अध्याय 158: युधिष्ठिर दीवारों में लाख की गन्ध पहचानते हैं

ततः सर्वाः प्रकृतयो नगराद्वारणावतात् ।
सर्वमङ्गलसंयुक्ता यथाशास्त्रमतन्द्रिताः

tataḥ sarvāḥ prakṛtayo nagarādvāraṇāvatāt |
sarvamaṅgalasaṃyuktā yathāśāstramatandritāḥ

श्रुत्वाऽगतान्पाण्डुपुत्रान्नानायानैः सहस्रशः ।
अभिजग्मुर्नरश्रेष्ठाञ्श्रुत्वैव परया मुदा

śrutvā'gatānpāṇḍuputrānnānāyānaiḥ sahasraśaḥ |
abhijagmurnaraśreṣṭhāñśrutvaiva parayā mudā

ते समासाद्य कौन्तेयान्वारणावतका जनाः ।
कृत्वा जयाशिषः सर्वे परिवार्योपतस्थिरे

te samāsādya kaunteyānvāraṇāvatakā janāḥ |
kṛtvā jayāśiṣaḥ sarve parivāryopatasthire

तैर्वृतः पुरुषव्याघ्रो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
विबभौ देवसङ्काशो वज्रपाणिरिवामरैः

tairvṛtaḥ puruṣavyāghro dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
vibabhau devasaṅkāśo vajrapāṇirivāmaraiḥ

सत्कृताश्चैव पौरैस्ते पौरान्सत्कृत्य चानघ ।
अलङ्कृतं जनाकीर्णं विविशुर्वारणावतम्

satkṛtāścaiva pauraiste paurānsatkṛtya cānagha |
alaṅkṛtaṃ janākīrṇaṃ viviśurvāraṇāvatam

ते प्रविश्य पुरीं वीरास्तूर्णं जग्मुरथो गृहान् ।
ब्राह्मणानां महीपाल रतानां स्वेषु कर्मसु

te praviśya purīṃ vīrāstūrṇaṃ jagmuratho gṛhān |
brāhmaṇānāṃ mahīpāla ratānāṃ sveṣu karmasu

नगराधिकृतानां च गृहाणि रथिनां वराः ।
उपतस्थुर्नरश्रेष्ठा वैश्यशूद्रगृहाण्यपि

nagarādhikṛtānāṃ ca gṛhāṇi rathināṃ varāḥ |
upatasthurnaraśreṣṭhā vaiśyaśūdragṛhāṇyapi

अर्चिताश्च नरैः पौरैः पाण्डवा भरतर्षभ ।
जग्मुरावसथं पश्चात्पुरोचनपुरःसराः

arcitāśca naraiḥ pauraiḥ pāṇḍavā bharatarṣabha |
jagmurāvasathaṃ paścātpurocanapuraḥsarāḥ

तेभ्यो भक्ष्याणि पानानि शयनानि शुभानि च ।
आसनानि च मुख्यानि प्रददौ स पुरोचनः

tebhyo bhakṣyāṇi pānāni śayanāni śubhāni ca |
āsanāni ca mukhyāni pradadau sa purocanaḥ

तत्र ते सत्कृतास्तेन सुमहार्हपरिच्छदाः ।
उपास्यमानाः पुरुषैरूषुः पुरनिवासिभिः

tatra te satkṛtāstena sumahārhaparicchadāḥ |
upāsyamānāḥ puruṣairūṣuḥ puranivāsibhiḥ

दशरात्रोषितानां तु तत्र तेषां पुरोचनः ।
निवेदयामास गृहं शिवाख्यमशिवं तदा

daśarātroṣitānāṃ tu tatra teṣāṃ purocanaḥ |
nivedayāmāsa gṛhaṃ śivākhyamaśivaṃ tadā

तत्र ते पुरुषव्याघ्रा विविशुः सपरिच्छदाः ।
पुरोचनस्य वचनात्कैलासमिव गुह्यकाः

tatra te puruṣavyāghrā viviśuḥ saparicchadāḥ |
purocanasya vacanātkailāsamiva guhyakāḥ

तच्चागारमभिप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरः ।
उवाचाग्नेयमित्येवं भीमसेनं युधिष्ठिरः

taccāgāramabhiprekṣya sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ |
uvācāgneyamityevaṃ bhīmasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ

जिघ्राणोऽस्य वसागन्धं सर्पिर्जतुविमिश्रितम् ।
कृतं हि व्यक्तमाग्नेयमिदं वेश्म परन्तप

jighrāṇo'sya vasāgandhaṃ sarpirjatuvimiśritam |
kṛtaṃ hi vyaktamāgneyamidaṃ veśma parantapa

शणसर्जरसं व्यक्तमानीय गृहकर्मणि ।
मुञ्जबल्वजवंशादिद्रव्यं सर्वं घृतोक्षितम्

śaṇasarjarasaṃ vyaktamānīya gṛhakarmaṇi |
muñjabalvajavaṃśādidravyaṃ sarvaṃ ghṛtokṣitam

तृणबल्वजकार्पासवंशदारुकटान्यपि ।
आग्नेयान्यत्र क्षिप्तानि परितो वेश्मनस्तथा

tṛṇabalvajakārpāsavaṃśadārukaṭānyapi |
āgneyānyatra kṣiptāni parito veśmanastathā

शिल्पिभिः सुकृतं ह्याप्तैर्विनीतैर्वेश्मकर्मणि ।
विश्वस्तं मामयं पापो दग्धुकामः पुरोचनः

śilpibhiḥ sukṛtaṃ hyāptairvinītairveśmakarmaṇi |
viśvastaṃ māmayaṃ pāpo dagdhukāmaḥ purocanaḥ

तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनवशे स्थितः ।
इमां तु तां महाबुद्धिर्विदुरो दृष्टवांस्तथा

tathā hi vartate mandaḥ suyodhanavaśe sthitaḥ |
imāṃ tu tāṃ mahābuddhirviduro dṛṣṭavāṃstathā

आपदं तेन मां पार्थ स संबोधितवान्पुरा ।
ते वयं बोधितास्तेन नित्यमस्मद्धितैषिणा

āpadaṃ tena māṃ pārtha sa saṃbodhitavānpurā |
te vayaṃ bodhitāstena nityamasmaddhitaiṣiṇā

पित्रा कनीयसा स्नेहाद्बुद्धिमन्तो शिवं गृहम् ।
अनार्यैः सुकृतं गूढैर्दुर्योधनवशानुगैः

pitrā kanīyasā snehādbuddhimanto śivaṃ gṛham |
anāryaiḥ sukṛtaṃ gūḍhairduryodhanavaśānugaiḥ

यदीदं गृहामाग्नेयं विहितं मन्यते भवान् ।
तत्रैव साधु गच्छामो यत्र पूर्वोषिता वयम्

yadīdaṃ gṛhāmāgneyaṃ vihitaṃ manyate bhavān |
tatraiva sādhu gacchāmo yatra pūrvoṣitā vayam

दर्शयित्वा पृथग्गन्तुं न कार्यं प्रतिभाति मे ।
अशुभं वा शुभं वा स्यात्तैर्वसाम सहैव तु

darśayitvā pṛthaggantuṃ na kāryaṃ pratibhāti me |
aśubhaṃ vā śubhaṃ vā syāttairvasāma sahaiva tu

अद्यप्रभृति चास्मासु गतेषु भयविह्वलः ।
रूढमूलो भवेद्राज्ये धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः

adyaprabhṛti cāsmāsu gateṣu bhayavihvalaḥ |
rūḍhamūlo bhavedrājye dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ

तदीयं तु भवेद्राज्यं तदीयाश्च जना इमे ।
तस्मात्सहैव वत्स्यामो गलन्यस्तपदा वयम्

tadīyaṃ tu bhavedrājyaṃ tadīyāśca janā ime |
tasmātsahaiva vatsyāmo galanyastapadā vayam

अस्माकं कालमासाद्य राज्यमाच्छिद्य शत्रुतः ।
अर्थं पैतृकमस्माकं सुखं भोक्ष्याम शाश्वतम्

asmākaṃ kālamāsādya rājyamācchidya śatrutaḥ |
arthaṃ paitṛkamasmākaṃ sukhaṃ bhokṣyāma śāśvatam

धृतराष्ट्रवचोऽस्माभिः किमर्थमनुपाल्यते ।
तेभ्यो भित्त्वाऽन्यथागन्तुं दौर्बल्यं ते कुतो नृप

dhṛtarāṣṭravaco'smābhiḥ kimarthamanupālyate |
tebhyo bhittvā'nyathāgantuṃ daurbalyaṃ te kuto nṛpa

आपत्सु रक्षिताऽस्माकं विदुरोऽस्ति महामतिः ।
मध्यस्थ एव गाङ्गेयो राज्यभोगपराङ्मुखः

āpatsu rakṣitā'smākaṃ viduro'sti mahāmatiḥ |
madhyastha eva gāṅgeyo rājyabhogaparāṅmukhaḥ

बाह्लीकप्रमुखा वृद्धा मध्यस्था एव सर्वदा ।
अस्मदीयो भवेद्द्रोणः फल्गुनप्रेमसंयुतः

bāhlīkapramukhā vṛddhā madhyasthā eva sarvadā |
asmadīyo bhaveddroṇaḥ phalgunapremasaṃyutaḥ

तस्मात्सहैव वस्तव्यं न गन्तव्यं कथं नृप ।
अथवास्मासु ते कुर्युः किमशक्ताः पराक्रमैः

tasmātsahaiva vastavyaṃ na gantavyaṃ kathaṃ nṛpa |
athavāsmāsu te kuryuḥ kimaśaktāḥ parākramaiḥ

क्षुद्राः कपटिनो धूर्ता जाग्रत्सु मनुजेश्वर ।
किं न कुर्युः पुरा मह्यं किं न दत्तं महाविषम्

kṣudrāḥ kapaṭino dhūrtā jāgratsu manujeśvara |
kiṃ na kuryuḥ purā mahyaṃ kiṃ na dattaṃ mahāviṣam

आशीविषैर्महाघोरैः सर्पैस्तैः किं न दंशितः ।
प्रमाणकोट्यां संगृह्य निद्रापरवशे मयि

āśīviṣairmahāghoraiḥ sarpaistaiḥ kiṃ na daṃśitaḥ |
pramāṇakoṭyāṃ saṃgṛhya nidrāparavaśe mayi

सर्पैर्दृष्टिविषैर्गोरैर्गङ्गायां शूलसन्ततौ ।
किं तैर्न पातितो भूप तदा किं मृतवानहम्

sarpairdṛṣṭiviṣairgorairgaṅgāyāṃ śūlasantatau |
kiṃ tairna pātito bhūpa tadā kiṃ mṛtavānaham

आपत्सु तासु घोरासु दुष्प्रयुक्तासु पापिभिः ।
अस्मानरक्षद्यो देवो जगद्यस्य वशे स्थितम्

āpatsu tāsu ghorāsu duṣprayuktāsu pāpibhiḥ |
asmānarakṣadyo devo jagadyasya vaśe sthitam

चराचरात्मकं सोऽद्य यातः कुत्र नृपोत्तम ।
यावत्सोढव्यमस्माभिस्तावत्सोढास्मि यत्नतः

carācarātmakaṃ so'dya yātaḥ kutra nṛpottama |
yāvatsoḍhavyamasmābhistāvatsoḍhāsmi yatnataḥ

यदा न शक्ष्यतेऽस्माभिस्तदा पश्याम नो हितम् ।
किं द्रष्टव्यमिहास्माभिर्विगृह्य तरसा बलात्

yadā na śakṣyate'smābhistadā paśyāma no hitam |
kiṃ draṣṭavyamihāsmābhirvigṛhya tarasā balāt

सान्त्ववादेन दानेन भेदेनापि यतामहे ।
अर्धराज्यस्य संप्राप्त्यै ततो दण्डः प्रशस्यते

sāntvavādena dānena bhedenāpi yatāmahe |
ardharājyasya saṃprāptyai tato daṇḍaḥ praśasyate

तस्मात्सहैव वस्तव्यं तन्मनोर्पितशल्यवत् ।
दर्शयित्वा पृथक् क्वापि न गन्तव्यं सुभीतवत्

tasmātsahaiva vastavyaṃ tanmanorpitaśalyavat |
darśayitvā pṛthak kvāpi na gantavyaṃ subhītavat

इह यत्तैर्निराकारैर्वस्तव्यमिति रोचये ।
अप्रमत्तैर्विचिन्वद्भिर्गतिमिष्टां ध्रुवामितः

iha yattairnirākārairvastavyamiti rocaye |
apramattairvicinvadbhirgatimiṣṭāṃ dhruvāmitaḥ

यदि विन्देत चाकारमस्माकं स पुरोचनः ।
क्षिप्रकारी ततो भूत्वा प्रसह्यापि दहेत्ततः

yadi vindeta cākāramasmākaṃ sa purocanaḥ |
kṣiprakārī tato bhūtvā prasahyāpi dahettataḥ

नायं बिभेत्युपक्रोशादधर्माद्वा पुरोचनः ।
तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनवशे स्थितः

nāyaṃ bibhetyupakrośādadharmādvā purocanaḥ |
tathā hi vartate mandaḥ suyodhanavaśe sthitaḥ

अपि चायं प्रदग्धेषु भीष्मोऽस्मासु पितामहः ।
कोपं कुर्यात्किमर्थं वा कौरवान्कोपयीत सः

api cāyaṃ pradagdheṣu bhīṣmo'smāsu pitāmahaḥ |
kopaṃ kuryātkimarthaṃ vā kauravānkopayīta saḥ

अथवापीह दग्धेषु भीष्मोऽस्माकं पितामहः ।
धर्म इत्येव कुप्येरन्ये चान्ये कुरुपुङ्गवाः

athavāpīha dagdheṣu bhīṣmo'smākaṃ pitāmahaḥ |
dharma ityeva kupyeranye cānye kurupuṅgavāḥ

उपपन्नं तु दग्धेषु कुलवंशानुकीर्तिताः ।
कुप्येरन्यदि धर्मज्ञास्तथान्ये कुरुपुङ्गवाः

upapannaṃ tu dagdheṣu kulavaṃśānukīrtitāḥ |
kupyeranyadi dharmajñāstathānye kurupuṅgavāḥ

वयं तु यदि दाहस्य बिभ्यतः प्रद्रवेमहि ।
स्पशैर्नो घातयेत्सर्वान्राज्यलुब्धः सुयोधनः

vayaṃ tu yadi dāhasya bibhyataḥ pradravemahi |
spaśairno ghātayetsarvānrājyalubdhaḥ suyodhanaḥ

अपदस्थान्पदे तिष्ठन्नपक्षान्पक्षसंस्थितः ।
हीनकोशान्महाकोशः प्रयोगैर्घातयेद्ध्रुवम्

apadasthānpade tiṣṭhannapakṣānpakṣasaṃsthitaḥ |
hīnakośānmahākośaḥ prayogairghātayeddhruvam

तदस्माभिरिमं पापं तं च पापं सुयोधनम् ।
वञ्चयद्भिर्निवस्तव्यं छन्नं वीर क्वचित्क्वचित्

tadasmābhirimaṃ pāpaṃ taṃ ca pāpaṃ suyodhanam |
vañcayadbhirnivastavyaṃ channaṃ vīra kvacitkvacit

ते वयं मृगयाशीलाश्चराम वसुधामिमाम् ।
तथा नो विदिता मार्गा भविष्यन्ति पलायतां

te vayaṃ mṛgayāśīlāścarāma vasudhāmimām |
tathā no viditā mārgā bhaviṣyanti palāyatāṃ

भौमं च बिलमद्यैव करवाम सुसंवृतम् ।
गूढोद्गतान्न नस्तत्र हुताशः संप्रधक्ष्यति

bhaumaṃ ca bilamadyaiva karavāma susaṃvṛtam |
gūḍhodgatānna nastatra hutāśaḥ saṃpradhakṣyati

द्रवतोऽत्र यथा चास्मान्न बुध्येत पुरोचनः ।
पौरो वापि जनः कश्चित्तथा कार्यमतन्द्रितैः

dravato'tra yathā cāsmānna budhyeta purocanaḥ |
pauro vāpi janaḥ kaścittathā kāryamatandritaiḥ