अध्याय 157: मार्ग में विदुर की गूढ़ चेतावनी

पाण्डवास्तु रथान्युक्तान्सदश्वैरनिलोपमैः ।
आरोहमाणा भीष्मस्य पादौ जगृहुरार्तवत्

pāṇḍavāstu rathānyuktānsadaśvairanilopamaiḥ |
ārohamāṇā bhīṣmasya pādau jagṛhurārtavat

राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
अन्येषां चैव वृद्धानां कृपस्य विदुरस्य च

rājñaśca dhṛtarāṣṭrasya droṇasya ca mahātmanaḥ |
anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ kṛpasya vidurasya ca

एवं सर्वान्कुरून्वृद्धानभिवाद्य यतव्रताः ।
समालिङ्ग्य समानान्वै बालैश्चाप्यभिवादिताः

evaṃ sarvānkurūnvṛddhānabhivādya yatavratāḥ |
samāliṅgya samānānvai bālaiścāpyabhivāditāḥ

सर्वा मातॄस्तथाऽऽपृच्छ्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।
प्रकृतीरपि सर्वाश्च प्रययुर्वारणावतम्

sarvā mātṝstathā''pṛcchya kṛtvā caiva pradakṣiṇam |
prakṛtīrapi sarvāśca prayayurvāraṇāvatam

विदुरश्च महाप्राज्ञस्तथाऽन्ये कुरुपुङ्गवाः ।
पौराश्च पुरुषव्याघ्रानन्वीयुः शोककर्शिताः

viduraśca mahāprājñastathā'nye kurupuṅgavāḥ |
paurāśca puruṣavyāghrānanvīyuḥ śokakarśitāḥ

तत्र केचिद्ब्रुवन्ति स्म ब्राह्मणा निर्भयास्तदा ।
दीनान्दृष्ट्वा पाण्डुसुतानतीव भृशदुःखिताः

tatra kecidbruvanti sma brāhmaṇā nirbhayāstadā |
dīnāndṛṣṭvā pāṇḍusutānatīva bhṛśaduḥkhitāḥ

विषमं पश्यते राजा सर्वथा स सुमन्दधीः ।
कौरव्यो धृतराष्ट्रस्तु न च धर्मं प्रपश्यति

viṣamaṃ paśyate rājā sarvathā sa sumandadhīḥ |
kauravyo dhṛtarāṣṭrastu na ca dharmaṃ prapaśyati

न हि पापमपापात्मा रोचयिष्यति पाण्डवः ।
भीमो वा बलिनां श्रेष्ठः कौन्तेयो वा धनञ्जयः

na hi pāpamapāpātmā rocayiṣyati pāṇḍavaḥ |
bhīmo vā balināṃ śreṣṭhaḥ kaunteyo vā dhanañjayaḥ

कुत एव महात्मानौ माद्रीपुत्रौ करिष्यतः ।
तान्राज्यं पितृतः प्राप्तान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति

kuta eva mahātmānau mādrīputrau kariṣyataḥ |
tānrājyaṃ pitṛtaḥ prāptāndhṛtarāṣṭro na mṛṣyati

अधर्म्यमिदमत्यन्तं कथं भीष्मोऽनुमन्यते ।
विवास्यमानानस्थाने नगरे योऽभिमन्यते

adharmyamidamatyantaṃ kathaṃ bhīṣmo'numanyate |
vivāsyamānānasthāne nagare yo'bhimanyate

पितेव हि नृपोऽस्माकमभूच्छान्तनवः पुरा ।
विचित्रवीर्यो राजर्षिः पाण्डुश्च कुरुनन्दनः

piteva hi nṛpo'smākamabhūcchāntanavaḥ purā |
vicitravīryo rājarṣiḥ pāṇḍuśca kurunandanaḥ

स तस्मिन्पुरुषव्याघ्रे देवभावं गते सति ।
राजपुत्रानिमान्बालान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति

sa tasminpuruṣavyāghre devabhāvaṃ gate sati |
rājaputrānimānbālāndhṛtarāṣṭro na mṛṣyati

वयमेतदनिच्छन्तः सर्व एव पुरोत्तमात् ।
गृहान्विहाय गच्छामो यत्र गन्ता युधिष्ठिरः

vayametadanicchantaḥ sarva eva purottamāt |
gṛhānvihāya gacchāmo yatra gantā yudhiṣṭhiraḥ

तांस्तथा वादिनः पौरान्दुःकितान्दुःखकर्शितः ।
उवाच मनसा ध्यात्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः

tāṃstathā vādinaḥ paurānduḥkitānduḥkhakarśitaḥ |
uvāca manasā dhyātvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

पिता मान्यो गुरुः श्रेष्ठो यदाह पृथिवीपतिः ।
अशङ्कमानैस्तत्कार्यमस्माभिरिति नो व्रतम्

pitā mānyo guruḥ śreṣṭho yadāha pṛthivīpatiḥ |
aśaṅkamānaistatkāryamasmābhiriti no vratam

भवन्तः सुहृदोऽस्माकं यात कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
प्रतिनन्द्य तथाऽऽशीर्भिर्निवर्तध्वं यथागृहम्

bhavantaḥ suhṛdo'smākaṃ yāta kṛtvā pradakṣiṇam |
pratinandya tathā''śīrbhirnivartadhvaṃ yathāgṛham

यदा तु कार्यमस्माकं भवद्भिरुपपत्स्यते ।
तदा करिष्यथास्माकं प्रियाणि च हितानि च

yadā tu kāryamasmākaṃ bhavadbhirupapatsyate |
tadā kariṣyathāsmākaṃ priyāṇi ca hitāni ca

एवमुक्तास्तदा पौराः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
आशीर्भिश्चाभिनन्द्यैताञ्जग्मुर्नगरमेव हि

evamuktāstadā paurāḥ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
āśīrbhiścābhinandyaitāñjagmurnagarameva hi

पौरेषु विनिवृत्तेषु विदुरः सर्वधर्मवित् ।
बोधयन्पाण्डवश्रेष्ठमिदंवचनमब्रवीत्

paureṣu vinivṛtteṣu viduraḥ sarvadharmavit |
bodhayanpāṇḍavaśreṣṭhamidaṃvacanamabravīt

प्राज्ञः प्राज्ञं प्रलापज्ञः प्रलापज्ञमिदं वचः ।
यो जानाति परप्रज्ञां नीतिशास्त्रानुसारिणीम् ।
विज्ञायेह तथा कुर्यादापदं निस्तरेद्यथा

prājñaḥ prājñaṃ pralāpajñaḥ pralāpajñamidaṃ vacaḥ |
yo jānāti paraprajñāṃ nītiśāstrānusāriṇīm |
vijñāyeha tathā kuryādāpadaṃ nistaredyathā

अलोहं निशितं शस्त्रं शरीपरिकर्तनम् ।
यो वेत्ति न तु तं घ्नन्ति प्रतिघातविदं द्विषः

alohaṃ niśitaṃ śastraṃ śarīparikartanam |
yo vetti na tu taṃ ghnanti pratighātavidaṃ dviṣaḥ

कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः ।
न दहेदिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति

kakṣaghnaḥ śiśiraghnaśca mahākakṣe bilaukasaḥ |
na dahediti cātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati

नाचक्षुर्वेत्ति पन्थानं नाचक्षुर्विन्दते दिशः ।
नाधृतिर्भूतिमाप्नोति बुध्यस्वैवं प्रबोधितः

nācakṣurvetti panthānaṃ nācakṣurvindate diśaḥ |
nādhṛtirbhūtimāpnoti budhyasvaivaṃ prabodhitaḥ

अनाप्तैर्दत्तमादत्ते नरः शस्त्रमलोहजम् ।
श्वाविच्छरणमासाद्य प्रमुच्येत हुताशनात्

anāptairdattamādatte naraḥ śastramalohajam |
śvāviccharaṇamāsādya pramucyeta hutāśanāt

चरन्मार्गान्विजानाति नक्षत्रैर्विन्दते दिशः ।
आत्मना चात्मनः पञ्च पीडयन्नानुपीड्यते

caranmārgānvijānāti nakṣatrairvindate diśaḥ |
ātmanā cātmanaḥ pañca pīḍayannānupīḍyate

एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
विदुरं विदुषां श्रेष्ठं ज्ञातमित्येव पाण्डवः

evamuktaḥ pratyuvāca dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
viduraṃ viduṣāṃ śreṣṭhaṃ jñātamityeva pāṇḍavaḥ

अनुशिक्ष्यानुगम्यैतान्कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।
पाण्डवानभ्यनुज्ञाय विदुरः प्रययौ गृहान्

anuśikṣyānugamyaitānkṛtvā caiva pradakṣiṇam |
pāṇḍavānabhyanujñāya viduraḥ prayayau gṛhān

निवृत्ते विदुरे चापि भीष्मे पौरजने तथा ।
अजातशत्रुमासाद्य कुन्ती वचनमब्रवीत्

nivṛtte vidure cāpi bhīṣme paurajane tathā |
ajātaśatrumāsādya kuntī vacanamabravīt

क्षत्ता यदब्रवीद्वाक्यं जनमध्येऽब्रुवन्निव ।
त्वया च स तथेत्युक्तो जानीमो न च तद्वयम्

kṣattā yadabravīdvākyaṃ janamadhye'bruvanniva |
tvayā ca sa tathetyukto jānīmo na ca tadvayam

यदीदं शक्यमस्माभिर्ज्ञातुं नैव च दोषवत् ।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं संवादं तव तस्य च

yadīdaṃ śakyamasmābhirjñātuṃ naiva ca doṣavat |
śrotumicchāmi tatsarvaṃ saṃvādaṃ tava tasya ca

विषादग्नेश्च बोद्धव्यमिति मां विदुरोऽब्रवीत् ।
पन्थानो वेदितव्याश्च नक्षत्रैश्च तथा दिशः ।
कुड्याश्चविदिताःकार्याःस्याच्छुद्धिरितिचाब्रवीत्

viṣādagneśca boddhavyamiti māṃ viduro'bravīt |
panthāno veditavyāśca nakṣatraiśca tathā diśaḥ |
kuḍyāścaviditāḥkāryāḥsyācchuddhiriticābravīt

जितेन्द्रियश्च वसुधां प्राप्स्यतीति च मेऽब्रवीत् ।
विज्ञातमिति तत्सर्वं प्रत्युक्तो विदुरो मया

jitendriyaśca vasudhāṃ prāpsyatīti ca me'bravīt |
vijñātamiti tatsarvaṃ pratyukto viduro mayā

अष्टमेऽहनि रोहिण्यां प्रयाताः फाल्गुनस्य ते ।
वारणावतमासाद्य ददृशुर्नागरं जनम्

aṣṭame'hani rohiṇyāṃ prayātāḥ phālgunasya te |
vāraṇāvatamāsādya dadṛśurnāgaraṃ janam