अध्याय 147: अधिरथ का स्नेह और भीम का व्यंग्य

ततः स्रस्तोत्तरपटः सप्रस्वेदः सवेपथुः ।
विवेशाधिरथो रङ्गं यष्टिप्राणो ह्वयन्निव

tataḥ srastottarapaṭaḥ saprasvedaḥ savepathuḥ |
viveśādhiratho raṅgaṃ yaṣṭiprāṇo hvayanniva

तमालोक्य धनुस्त्यक्त्वा पितृगौरवयन्त्रितः ।
कर्णोऽभिषेकार्द्रशिराः शिरसा समवन्दत

tamālokya dhanustyaktvā pitṛgauravayantritaḥ |
karṇo'bhiṣekārdraśirāḥ śirasā samavandata

ततः पादाववच्छाद्य पटान्तेन ससंभ्रमः ।
पुत्रेति परिपूर्णार्थमब्रवीद्रथसारथिम्

tataḥ pādāvavacchādya paṭāntena sasaṃbhramaḥ |
putreti paripūrṇārthamabravīdrathasārathim

परिष्वज्य च तस्याथ मूर्धानं स्नेहविक्लवः ।
अङ्गराज्याभिषेकार्द्रमश्रुभिः सिषिचे पुनः

pariṣvajya ca tasyātha mūrdhānaṃ snehaviklavaḥ |
aṅgarājyābhiṣekārdramaśrubhiḥ siṣice punaḥ

तं दृष्ट्वा सूतपुत्रोऽयमिति संचिन्त्य पाण्डवः ।
भीमसेनस्तदा वाक्यमब्रवीत्प्रहसन्निव

taṃ dṛṣṭvā sūtaputro'yamiti saṃcintya pāṇḍavaḥ |
bhīmasenastadā vākyamabravītprahasanniva

न त्वमर्हसि पार्थेन सूतपुत्र रणे वधम् ।
कुलस्य सदृशस्तूर्णं प्रतोदो गृह्यतां त्वया

na tvamarhasi pārthena sūtaputra raṇe vadham |
kulasya sadṛśastūrṇaṃ pratodo gṛhyatāṃ tvayā

अङ्गराज्यं च नार्हस्त्वमुपभोक्तुं नराधम ।
श्वा हुताशसमीपस्थं पुरोडाशमिवाध्वरे

aṅgarājyaṃ ca nārhastvamupabhoktuṃ narādhama |
śvā hutāśasamīpasthaṃ puroḍāśamivādhvare

एवमुक्तस्ततः कर्णः किंचित्प्रस्फुरिताधरः ।
गगनस्थं विनिःश्वस्य दिवाकरमुदैक्षत

evamuktastataḥ karṇaḥ kiṃcitprasphuritādharaḥ |
gaganasthaṃ viniḥśvasya divākaramudaikṣata

ततो दुर्योधनः कोपादुत्पपात महाबलः ।
भ्रातृपद्मवनात्तस्मान्मदोत्कट इव द्विपः

tato duryodhanaḥ kopādutpapāta mahābalaḥ |
bhrātṛpadmavanāttasmānmadotkaṭa iva dvipaḥ

सोऽब्रवीद्भीमकर्माणं भीमसेनमवस्थितम् ।
वृकोदर न युक्तं ते वचनं वक्तुमीदृशम्

so'bravīdbhīmakarmāṇaṃ bhīmasenamavasthitam |
vṛkodara na yuktaṃ te vacanaṃ vaktumīdṛśam

क्षत्रियाणां बलं ज्यष्ठं योक्तव्यं क्षत्रबन्धुना ।
शूराणां च नदीनां च प्रभवो दुर्विभावनः

kṣatriyāṇāṃ balaṃ jyaṣṭhaṃ yoktavyaṃ kṣatrabandhunā |
śūrāṇāṃ ca nadīnāṃ ca prabhavo durvibhāvanaḥ

सलिलादुत्थितो वह्निर्येन व्याप्तं चराचरम् ।
दधीचस्यास्थितो वज्रं कृतं दानवसूदनम्

salilādutthito vahniryena vyāptaṃ carācaram |
dadhīcasyāsthito vajraṃ kṛtaṃ dānavasūdanam

आग्नेयः कृत्तिकापुत्रो रौद्रो गाङ्गेय इत्यपि ।
श्रूयते भगवान्देवः सर्वगुह्यमयो गुहः

āgneyaḥ kṛttikāputro raudro gāṅgeya ityapi |
śrūyate bhagavāndevaḥ sarvaguhyamayo guhaḥ

क्षत्रियेभ्यश्च ये जाता ब्राह्मणास्ते च ते श्रुताः ।
विश्वामित्रप्रभृतयः प्राप्ता ब्रह्मत्वमव्ययम्

kṣatriyebhyaśca ye jātā brāhmaṇāste ca te śrutāḥ |
viśvāmitraprabhṛtayaḥ prāptā brahmatvamavyayam

आचार्यः कलशाज्जातो द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
गौतमस्यान्ववाये च शरस्तम्बाच्च गौतमः

ācāryaḥ kalaśājjāto droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
gautamasyānvavāye ca śarastambācca gautamaḥ

भवतां च यथा जन्म तदप्यागमितं मया ।
सकुण्डलं सकवचं सर्वलक्षणलक्षितम् ।
कथमादित्यसदृशं मृगी व्याघ्रं जनिष्यति

bhavatāṃ ca yathā janma tadapyāgamitaṃ mayā |
sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam |
kathamādityasadṛśaṃ mṛgī vyāghraṃ janiṣyati

पृथिवीराज्यमर्होऽयं नाङ्गराज्यं नरेश्वरः ।
अनेन बाहुवीर्येण मया चाज्ञानुवर्तिना

pṛthivīrājyamarho'yaṃ nāṅgarājyaṃ nareśvaraḥ |
anena bāhuvīryeṇa mayā cājñānuvartinā

यस्य वा मनुजस्येदं न क्षान्तं मद्विचेष्टितम् ।
रथमारुह्य पद्भ्यां स विनामयतु कार्मुकम्

yasya vā manujasyedaṃ na kṣāntaṃ madviceṣṭitam |
rathamāruhya padbhyāṃ sa vināmayatu kārmukam

ततः सर्वस्य रङ्गस्य हाहाकारो महानभूत् ।
साधुवादानुसंबद्धः सूर्यश्चास्तमुपागमत्

tataḥ sarvasya raṅgasya hāhākāro mahānabhūt |
sādhuvādānusaṃbaddhaḥ sūryaścāstamupāgamat

ततो दुर्योधनः कर्णमालम्ब्याग्रकरे नृपः ।
दीपिकाभिः कृतालोकस्तस्माद्रङ्गाद्विनिर्ययौ

tato duryodhanaḥ karṇamālambyāgrakare nṛpaḥ |
dīpikābhiḥ kṛtālokastasmādraṅgādviniryayau

पाण्डवाश्च सहद्रोणाः सकृपाश्च विशांपते ।
भीष्मेण सहिताः सर्वे ययुः स्वं स्वं निवेशनम्

pāṇḍavāśca sahadroṇāḥ sakṛpāśca viśāṃpate |
bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam

अर्जुनेति जनः कश्चित्कश्चित्कर्णेति भारत ।
कश्चिद्दुर्योधनेत्येवं ब्रुवन्तः प्रस्थितास्तदा

arjuneti janaḥ kaścitkaścitkarṇeti bhārata |
kaścidduryodhanetyevaṃ bruvantaḥ prasthitāstadā

कुन्त्याश्च प्रत्यभिज्ञाय दिव्यलक्षणसूचितम् ।
पुत्रमङ्गेश्वरं स्नेहाच्छन्ना प्रीतिरजायत

kuntyāśca pratyabhijñāya divyalakṣaṇasūcitam |
putramaṅgeśvaraṃ snehācchannā prītirajāyata

दुर्योधनस्यापि तदा कर्णमासाद्य पार्थिव ।
भयमर्जुनसंजातं क्षिप्रमन्तरधीयत

duryodhanasyāpi tadā karṇamāsādya pārthiva |
bhayamarjunasaṃjātaṃ kṣipramantaradhīyata

स चापि वीरः कृतशस्त्रनिश्रमः
परेण साम्नाऽभ्यवदत्सुयोधनम् ।
युधिष्ठिरस्याप्यभवत्तदा मति-
र्न कर्णतुल्योऽस्ति धनुर्धरः क्षितौ

sa cāpi vīraḥ kṛtaśastraniśramaḥ
pareṇa sāmnā'bhyavadatsuyodhanam |
yudhiṣṭhirasyāpyabhavattadā mati-
rna karṇatulyo'sti dhanurdharaḥ kṣitau