अध्याय 146: कर्ण का आगमन और अंगराज्य पर अभिषेक

एतस्मिन्नेव काले तु तस्मिञ्जनसमागमे ।
दत्तेऽवकाशे पुरुषैर्विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।
विवेश रङ्गं विस्तीर्णं कर्णः परपुरञ्जयः

etasminneva kāle tu tasmiñjanasamāgame |
datte'vakāśe puruṣairvismayotphullalocanaḥ |
viveśa raṅgaṃ vistīrṇaṃ karṇaḥ parapurañjayaḥ

सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्द्योतिताननः ।
स धनुर्बद्धनिस्त्रिंशः पादचारीव पर्वतः

sahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍaloddyotitānanaḥ |
sa dhanurbaddhanistriṃśaḥ pādacārīva parvataḥ

कन्यागर्भः पृथुयशाः पृथायाः पृथुलोचनः ।
तीक्ष्णांशोर्भास्करस्यांशः कर्णोऽरिगणसूदनः

kanyāgarbhaḥ pṛthuyaśāḥ pṛthāyāḥ pṛthulocanaḥ |
tīkṣṇāṃśorbhāskarasyāṃśaḥ karṇo'rigaṇasūdanaḥ

सिंहर्षभगजेन्द्राणां बलवीर्यपराक्रमः ।
दीप्तिकान्तिद्युतिगुणैः सूर्येन्दुज्वलनोपमः

siṃharṣabhagajendrāṇāṃ balavīryaparākramaḥ |
dīptikāntidyutiguṇaiḥ sūryendujvalanopamaḥ

प्रांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननो युवा ।
असङ्ख्येयगुणः श्रीमान्भास्करस्यात्मसंभवः

prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā |
asaṅkhyeyaguṇaḥ śrīmānbhāskarasyātmasaṃbhavaḥ

स निरीक्ष्य महाबाहुः सर्वतो रङ्गमण्डलम् ।
प्रणामं द्रोणकृपयोर्नात्यादृतमिवाकरोत्

sa nirīkṣya mahābāhuḥ sarvato raṅgamaṇḍalam |
praṇāmaṃ droṇakṛpayornātyādṛtamivākarot

स समाजजनः सर्वो निश्चलः स्थिरलोचनः ।
कोऽयमित्यागतक्षोभः कौतूहलपरोऽभवत्

sa samājajanaḥ sarvo niścalaḥ sthiralocanaḥ |
ko'yamityāgatakṣobhaḥ kautūhalaparo'bhavat

सोऽब्रवीन्मेघगम्भीरस्वरेण वदतां वरः ।
भ्राता भ्रातरमज्ञातं सावित्रः पाकशासनिम्

so'bravīnmeghagambhīrasvareṇa vadatāṃ varaḥ |
bhrātā bhrātaramajñātaṃ sāvitraḥ pākaśāsanim

पार्थ यत्ते कृतं कर्म विशेषवदहं ततः ।
करिष्ये पश्यतां नॄणां माऽऽत्मना विस्मयं गमः

pārtha yatte kṛtaṃ karma viśeṣavadahaṃ tataḥ |
kariṣye paśyatāṃ nṝṇāṃ mā''tmanā vismayaṃ gamaḥ

असमाप्ते ततस्तस्य वचने वदतां वर ।
यन्त्रोत्क्षिप्त इवोत्तस्थौ क्षिप्रं वै सर्वतो जनः

asamāpte tatastasya vacane vadatāṃ vara |
yantrotkṣipta ivottasthau kṣipraṃ vai sarvato janaḥ

प्रीतिश्च मनुजव्याघ्र दुर्योधनमुपाविशत् ।
ह्रीश्च क्रोधश्च बीभत्सुं क्षणेनान्वाविवेश ह

prītiśca manujavyāghra duryodhanamupāviśat |
hrīśca krodhaśca bībhatsuṃ kṣaṇenānvāviveśa ha

ततो द्रोणाभ्यनुज्ञातः कर्णः प्रियरणः सदा ।
यत्कृतं तत्र पार्थेन तच्चकार महाबलः

tato droṇābhyanujñātaḥ karṇaḥ priyaraṇaḥ sadā |
yatkṛtaṃ tatra pārthena taccakāra mahābalaḥ

अथ दुर्योधनस्तत्र भ्रातृभिः सह भारत ।
कर्णं परिष्वज्य मुदा ततो वचनमब्रवीत्

atha duryodhanastatra bhrātṛbhiḥ saha bhārata |
karṇaṃ pariṣvajya mudā tato vacanamabravīt

स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मानद ।
अहं च कुरुराज्यं च यथेष्टमुपभुज्यताम्

svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāpto'si mānada |
ahaṃ ca kururājyaṃ ca yatheṣṭamupabhujyatām

कृतं सर्वमहं मन्ये सखित्वं च त्वया वृणे ।
द्वन्द्वयुद्धं च पार्थेन कर्तुमिच्छाम्यहं प्रभो

kṛtaṃ sarvamahaṃ manye sakhitvaṃ ca tvayā vṛṇe |
dvandvayuddhaṃ ca pārthena kartumicchāmyahaṃ prabho

एवमुक्तस्तु कर्णेन राजन्दुर्योधनस्तदा ।
कर्णं दीर्घाञ्चितभुजं परिष्वज्येदमब्रवीत्

evamuktastu karṇena rājanduryodhanastadā |
karṇaṃ dīrghāñcitabhujaṃ pariṣvajyedamabravīt

भुङ्क्ष्व भोगान्मया सार्धं बन्धूनां प्रियकृद्भव ।
दुर्हृदां कुरु सर्वेषां मूर्ध्नि पादमरिन्दम

bhuṅkṣva bhogānmayā sārdhaṃ bandhūnāṃ priyakṛdbhava |
durhṛdāṃ kuru sarveṣāṃ mūrdhni pādamarindama

ततः क्षिप्तमिवात्मानं मत्वा पार्थोऽभ्यभाषत ।
कर्णं भ्रातृसमूहस्य मध्येऽचलमिव स्थितम्

tataḥ kṣiptamivātmānaṃ matvā pārtho'bhyabhāṣata |
karṇaṃ bhrātṛsamūhasya madhye'calamiva sthitam

अनाहूतोपसृष्टानामनाहूतोपजल्पिनाम् ।
ये लोकास्तान्हतः कर्ण मया त्वं प्रतिपत्स्यसे

anāhūtopasṛṣṭānāmanāhūtopajalpinām |
ye lokāstānhataḥ karṇa mayā tvaṃ pratipatsyase

रङ्गोऽयं सर्वसामान्यः किमत्र तव फाल्गुन ।
वीर्यश्रेष्ठाश्च राजानो बलं धर्मोऽनुवर्तते

raṅgo'yaṃ sarvasāmānyaḥ kimatra tava phālguna |
vīryaśreṣṭhāśca rājāno balaṃ dharmo'nuvartate

किं क्षेपैर्दुर्बलायासैः शरैः कथय भारत ।
गुरोः समक्षं यावत्ते हराम्यद्य शिरः शरैः

kiṃ kṣepairdurbalāyāsaiḥ śaraiḥ kathaya bhārata |
guroḥ samakṣaṃ yāvatte harāmyadya śiraḥ śaraiḥ

ततो द्रोणाभ्यनुज्ञातः पार्तः परपुरञ्जयः ।
भ्रातृभिस्त्वरयाश्लिष्टो रणायोपजगाम तम्

tato droṇābhyanujñātaḥ pārtaḥ parapurañjayaḥ |
bhrātṛbhistvarayāśliṣṭo raṇāyopajagāma tam

ततो दुर्योधनेनापि स भ्रात्रा समरोद्यतः ।
परिष्वक्तः स्थितः कर्णः प्रगृह्य सशरं धनुः

tato duryodhanenāpi sa bhrātrā samarodyataḥ |
pariṣvaktaḥ sthitaḥ karṇaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ

ततः सविद्युत्स्तनितैः सेन्द्रायुधपुरोगमैः ।
आवृतं गगनं मेघैर्बलाकापङ्क्तिहासिभिः

tataḥ savidyutstanitaiḥ sendrāyudhapurogamaiḥ |
āvṛtaṃ gaganaṃ meghairbalākāpaṅktihāsibhiḥ

ततः स्नेहाद्धरिहयं दृष्ट्वा रङ्गावलोकिनम् ।
भास्करोऽप्यनयन्नाशं समीपोपगतान्घनान्

tataḥ snehāddharihayaṃ dṛṣṭvā raṅgāvalokinam |
bhāskaro'pyanayannāśaṃ samīpopagatānghanān

मेघच्छायोपगूढस्तु ततोऽदृश्यत फाल्गुनः ।
सूर्यातपपरिक्षिप्तः कर्णोऽपि समदृश्यत

meghacchāyopagūḍhastu tato'dṛśyata phālgunaḥ |
sūryātapaparikṣiptaḥ karṇo'pi samadṛśyata

धार्तराष्ट्रा यतः कर्णस्तस्मिन्देशे व्यवस्थिताः ।
भारद्वाजः कृपो भीष्मो यतः पार्थस्ततोऽभवन्

dhārtarāṣṭrā yataḥ karṇastasmindeśe vyavasthitāḥ |
bhāradvājaḥ kṛpo bhīṣmo yataḥ pārthastato'bhavan

द्विधा रङ्गः समभवत्स्त्रीणां द्वैधमजायत ।
कुन्तिभोजसुता मोहं विज्ञातार्था जगाम ह

dvidhā raṅgaḥ samabhavatstrīṇāṃ dvaidhamajāyata |
kuntibhojasutā mohaṃ vijñātārthā jagāma ha

तां तथा मोहमापन्नां विदुरः सर्वधर्मवित् ।
कुन्तीमाश्वासयामास प्रेष्याभिश्चन्दनोदकैः

tāṃ tathā mohamāpannāṃ viduraḥ sarvadharmavit |
kuntīmāśvāsayāmāsa preṣyābhiścandanodakaiḥ

ततः प्रत्यागतप्राणा तावुभौ परिदंशितौ ।
पुत्रौ दृष्ट्वा सुसंभ्रान्ता नान्वपद्यत किंचन

tataḥ pratyāgataprāṇā tāvubhau paridaṃśitau |
putrau dṛṣṭvā susaṃbhrāntā nānvapadyata kiṃcana

तावुद्यतमहाचापौ कृपः शारद्वतोऽब्रवीत् ।
द्वन्द्वयुद्धसमाचारे कुशलः सर्वधर्मवित्

tāvudyatamahācāpau kṛpaḥ śāradvato'bravīt |
dvandvayuddhasamācāre kuśalaḥ sarvadharmavit

अयं पृथायास्तनयः कनीयान्पाण्डुनन्दनः ।
कौरवो भवता सार्धं द्वन्द्वयुद्धं करिष्यति

ayaṃ pṛthāyāstanayaḥ kanīyānpāṇḍunandanaḥ |
kauravo bhavatā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ kariṣyati

त्वमप्येवं महाबाहो मातरं पितरं कुलम् ।
कथयस्व नरेन्द्राणां येषां त्वं कुलभूषणम्

tvamapyevaṃ mahābāho mātaraṃ pitaraṃ kulam |
kathayasva narendrāṇāṃ yeṣāṃ tvaṃ kulabhūṣaṇam

ततो विदित्वा पार्थस्त्वां प्रतियोत्स्यति वा न वा ।
वृथाकुलसमाचारैर्न युध्यन्ते नृपात्मजाः

tato viditvā pārthastvāṃ pratiyotsyati vā na vā |
vṛthākulasamācārairna yudhyante nṛpātmajāḥ

एवमुक्तस्य कर्णस्य व्रीडावनतमाननम् ।
बभौ वर्षाम्बुविक्लिन्नं पद्ममागलितं यथा

evamuktasya karṇasya vrīḍāvanatamānanam |
babhau varṣāmbuviklinnaṃ padmamāgalitaṃ yathā

आचार्य त्रिविधा योनी राज्ञां शास्त्रविनिश्चये ।
सत्कुलीनश्च शूरश्च यश्च सेनां प्रकर्षति

ācārya trividhā yonī rājñāṃ śāstraviniścaye |
satkulīnaśca śūraśca yaśca senāṃ prakarṣati

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

यद्ययं फाल्गुनो युद्धे नाराज्ञा योद्धुमिच्छति ।
तस्मादेषोऽङ्गविषये मया राज्येऽभिषिच्यते

yadyayaṃ phālguno yuddhe nārājñā yoddhumicchati |
tasmādeṣo'ṅgaviṣaye mayā rājye'bhiṣicyate

ततो राजानमामन्त्र्य गाङ्गेयं च पितामहम् ।
अभिषेकस्य संभारान्समानीय द्विजातिभिः

tato rājānamāmantrya gāṅgeyaṃ ca pitāmaham |
abhiṣekasya saṃbhārānsamānīya dvijātibhiḥ

गोसहस्रायुतं दत्त्वा युक्तानां पुण्यकर्मणाम् ।
अर्होऽयमङ्गराज्यस्य इति वाच्य द्विजातिभिः

gosahasrāyutaṃ dattvā yuktānāṃ puṇyakarmaṇām |
arho'yamaṅgarājyasya iti vācya dvijātibhiḥ

ततस्तस्मिन्क्षणे कर्णः सलाजकुसुमैर्घटैः ।
काञ्चनैः काञ्चने पीठे मन्त्रविद्भिर्महारथः

tatastasminkṣaṇe karṇaḥ salājakusumairghaṭaiḥ |
kāñcanaiḥ kāñcane pīṭhe mantravidbhirmahārathaḥ

अभिषिक्तोऽङ्गराजे स श्रिया युक्तो महाबलः ।
स मौलिहारकेयूरः सहस्ताभरणाङ्गदः

abhiṣikto'ṅgarāje sa śriyā yukto mahābalaḥ |
sa maulihārakeyūraḥ sahastābharaṇāṅgadaḥ

राजलिङ्गैस्तथाऽन्यैश्च भूषितो भूषणैः शुभैः ।
सच्छत्रवालव्यजनो जयशब्दोत्तरेण च

rājaliṅgaistathā'nyaiśca bhūṣito bhūṣaṇaiḥ śubhaiḥ |
sacchatravālavyajano jayaśabdottareṇa ca

उवाच कौरवं राजन्वचनं स वृषस्तदा ।
अस्य राज्यप्रदानस्य सदृशं किं ददानि ते

uvāca kauravaṃ rājanvacanaṃ sa vṛṣastadā |
asya rājyapradānasya sadṛśaṃ kiṃ dadāni te

प्रब्रूहि राजशार्दूल कर्ता ह्यस्मि तथा नृप ।
अत्यन्तं सख्यमिच्छामीत्याह तं स सुयोधनः

prabrūhi rājaśārdūla kartā hyasmi tathā nṛpa |
atyantaṃ sakhyamicchāmītyāha taṃ sa suyodhanaḥ

एवमुक्तस्ततः कर्णस्तथेति प्रत्युवाच तम् ।
हर्षाच्चोभौ समाश्लिष्य परां मुदमवापतुः

evamuktastataḥ karṇastatheti pratyuvāca tam |
harṣāccobhau samāśliṣya parāṃ mudamavāpatuḥ