अध्याय 143: अर्जुन को केवल पक्षी का सिर दिखता है

ततो धनञ्जयं द्रोणः स्मयमानोऽभ्यभाषत ।
त्वयेदानीं प्रहर्तव्यमेतल्लक्ष्यं विलोक्यताम्

tato dhanañjayaṃ droṇaḥ smayamāno'bhyabhāṣata |
tvayedānīṃ prahartavyametallakṣyaṃ vilokyatām

मद्वाक्यसमकालं ते मोक्तव्योऽत्र भवेच्छरः ।
वितत्य कार्मुकं पुत्र तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्

madvākyasamakālaṃ te moktavyo'tra bhaveccharaḥ |
vitatya kārmukaṃ putra tiṣṭha tāvanmuhūrtakam

एवमुक्तः सव्यसाची मण्डलीकृतकार्मुकः ।
तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः

evamuktaḥ savyasācī maṇḍalīkṛtakārmukaḥ |
tasthau bhāsaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ

मुहूर्तादिव तं द्रोणस्तथैव समभाषत ।
पश्यस्येनं स्थितं भासं द्रुमं मामपि चार्जुन

muhūrtādiva taṃ droṇastathaiva samabhāṣata |
paśyasyenaṃ sthitaṃ bhāsaṃ drumaṃ māmapi cārjuna

पश्याम्येकं भासमिति द्रोणं पार्थोऽभ्यभाषत ।
न तु वृक्षं भवन्तं वा पश्यामीति च भारत

paśyāmyekaṃ bhāsamiti droṇaṃ pārtho'bhyabhāṣata |
na tu vṛkṣaṃ bhavantaṃ vā paśyāmīti ca bhārata

ततः प्रीतमना द्रोणो मुहूर्तादिव तं पुनः ।
प्रत्यभाषत दुर्धर्षः पाण्डवानां महारथम्

tataḥ prītamanā droṇo muhūrtādiva taṃ punaḥ |
pratyabhāṣata durdharṣaḥ pāṇḍavānāṃ mahāratham

भासं पश्यसि यद्येनं तथा ब्रूहि पुनर्वचः ।
शिरः पश्यामि भासस्य न गात्रमिति सोऽब्रवीत्

bhāsaṃ paśyasi yadyenaṃ tathā brūhi punarvacaḥ |
śiraḥ paśyāmi bhāsasya na gātramiti so'bravīt

अर्जुनेनैवमुक्तस्तु द्रोणो हृष्टतनूरुहः ।
मुञ्चस्वेत्यब्रवीत्पार्थं स मुमोचाविचारयन्

arjunenaivamuktastu droṇo hṛṣṭatanūruhaḥ |
muñcasvetyabravītpārthaṃ sa mumocāvicārayan

ततस्तस्य गस्थस्य क्षुरेण निशितेन च ।
शिर उत्कृत्य तरसा पातयामास पाण्डवः

tatastasya gasthasya kṣureṇa niśitena ca |
śira utkṛtya tarasā pātayāmāsa pāṇḍavaḥ

तस्मिन्कर्मणि संसिद्धे पर्यष्वजत पाण्डवम् ।
मेने च द्रुपदं सङ्ख्ये सानुबन्धं पराजितम्

tasminkarmaṇi saṃsiddhe paryaṣvajata pāṇḍavam |
mene ca drupadaṃ saṅkhye sānubandhaṃ parājitam

कस्य चित्त्वथ कालस्य सशिष्योऽङ्गिरसां वरः ।
जगाम गङ्गामभितो मज्जितुं भरतर्षभ

kasya cittvatha kālasya saśiṣyo'ṅgirasāṃ varaḥ |
jagāma gaṅgāmabhito majjituṃ bharatarṣabha

अवगाढमथो द्रोणं सलिले सलिलेचरः ।
ग्राहो जग्राह बलवाञ्जङ्घान्ते कालचोदितः

avagāḍhamatho droṇaṃ salile salilecaraḥ |
grāho jagrāha balavāñjaṅghānte kālacoditaḥ

स समर्थोऽपि मोक्षाय शिष्यान्सर्वानचोदयत् ।
ग्राहं हत्वा तु मोक्ष्यध्वं मामिति त्वरयन्निव

sa samartho'pi mokṣāya śiṣyānsarvānacodayat |
grāhaṃ hatvā tu mokṣyadhvaṃ māmiti tvarayanniva

तद्वाक्यसमकालं तु बीभत्सुर्निशितैः शरैः ।
अवार्यैः पञ्चभिर्ग्राहं मग्नमम्भस्यताडयत्

tadvākyasamakālaṃ tu bībhatsurniśitaiḥ śaraiḥ |
avāryaiḥ pañcabhirgrāhaṃ magnamambhasyatāḍayat

इतरे त्वथ संमूढास्तत्रपत्र प्रपेदिरे ।
तं तु दृष्ट्वा क्रियोपेतं द्रोणोऽमन्यत पाण्डवम्

itare tvatha saṃmūḍhāstatrapatra prapedire |
taṃ tu dṛṣṭvā kriyopetaṃ droṇo'manyata pāṇḍavam

विशिष्टं सर्वशिष्येभ्यः प्रीतिमांश्चाभवत्तदा ।
स पार्थबाणैर्बहुधा खण्डशः परिकल्पितः

viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ prītimāṃścābhavattadā |
sa pārthabāṇairbahudhā khaṇḍaśaḥ parikalpitaḥ

ग्राहः पञ्चत्वमापेदे जङ्घां त्यक्त्वा महात्मनः ।
सर्वक्रियाभ्यनुज्ञानात्तथा शिष्यान्समानयत्

grāhaḥ pañcatvamāpede jaṅghāṃ tyaktvā mahātmanaḥ |
sarvakriyābhyanujñānāttathā śiṣyānsamānayat

दुर्योधनं चित्रसेनं दुःशासनविविंशती ।
अर्जुनं च समानीय ह्यश्वत्थामानमेव च

duryodhanaṃ citrasenaṃ duḥśāsanaviviṃśatī |
arjunaṃ ca samānīya hyaśvatthāmānameva ca

शिशुकं मृण्मयं कृत्वा द्रोणो गङ्गाजले ततः ।
शिष्याणां पश्यतां चैव क्षिपति स्म महाभुजः

śiśukaṃ mṛṇmayaṃ kṛtvā droṇo gaṅgājale tataḥ |
śiṣyāṇāṃ paśyatāṃ caiva kṣipati sma mahābhujaḥ

चक्षुषी वाससा चैव बद्ध्वा प्रादाच्छरासनम् ।
शिशुकं विद्ध्यतेमं वै जलस्थं बद्धचक्षुषः

cakṣuṣī vāsasā caiva baddhvā prādāccharāsanam |
śiśukaṃ viddhyatemaṃ vai jalasthaṃ baddhacakṣuṣaḥ

तत्क्षणेनैव बीभत्सुरावापैर्दशभिर्वशी ।
पञ्चकैरनुविव्याध मग्नं शिशुकमम्भसि

tatkṣaṇenaiva bībhatsurāvāpairdaśabhirvaśī |
pañcakairanuvivyādha magnaṃ śiśukamambhasi

ताः स दृष्ट्वा क्रियाः सर्वा द्रोणोऽमन्यत पाण्डवम् ।
विशिष्टं सर्वशिष्येभ्यः प्रीतिमांश्चाभवत्तदा ।
तथाब्रवीन्महात्मानं भारद्वाजो महारथम्

tāḥ sa dṛṣṭvā kriyāḥ sarvā droṇo'manyata pāṇḍavam |
viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ prītimāṃścābhavattadā |
tathābravīnmahātmānaṃ bhāradvājo mahāratham

गृहाणेदं महाबाहो विशिष्टमतिदुर्धरम् ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम सप्रयोगनिवर्तनम्

gṛhāṇedaṃ mahābāho viśiṣṭamatidurdharam |
astraṃ brahmaśiro nāma saprayoganivartanam

न च ते मानुषेष्वेतत्प्रयोक्तव्यं कथंचन ।
जगद्विनिर्दहेदेतदल्पतेजसि पातितम्

na ca te mānuṣeṣvetatprayoktavyaṃ kathaṃcana |
jagadvinirdahedetadalpatejasi pātitam

असामान्यमिदं तात लोकेष्वस्त्रं निगद्यते ।
तद्धारयेथाः प्रयतः शृणु चेदं वचो मम

asāmānyamidaṃ tāta lokeṣvastraṃ nigadyate |
taddhārayethāḥ prayataḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama

बाधेतामानुषः शत्रुर्यदि त्वां वीर कश्चन ।
तद्वधाय प्रयुञ्जीथास्तदस्त्रमिदमाहवे

bādhetāmānuṣaḥ śatruryadi tvāṃ vīra kaścana |
tadvadhāya prayuñjīthāstadastramidamāhave

तथेति संप्रतिश्रुत्य बीभत्सुः स कृताञ्जलिः ।
जग्राह परमास्त्रं तदाह चैनं पुनर्गुरुः ।
भविता त्वत्समो नान्यः पुमाँल्लोके धनुर्धरः

tatheti saṃpratiśrutya bībhatsuḥ sa kṛtāñjaliḥ |
jagrāha paramāstraṃ tadāha cainaṃ punarguruḥ |
bhavitā tvatsamo nānyaḥ pumām̐lloke dhanurdharaḥ