अध्याय 144: रंगभूमि में राजकुमारों का कौशल प्रदर्शन

कृतास्त्रान्धार्तराष्ट्रांश्च पाण्डुपुत्रांश्च भारत ।
दृष्ट्वा द्रोणोऽब्रवीद्राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्

kṛtāstrāndhārtarāṣṭrāṃśca pāṇḍuputrāṃśca bhārata |
dṛṣṭvā droṇo'bravīdrājandhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

कृपस्य सोमदत्तस्य वाह्लीकस्य च धीमतः ।
गाङ्गेयस्य च सान्निध्ये व्यासस्य विदुरस्य च

kṛpasya somadattasya vāhlīkasya ca dhīmataḥ |
gāṅgeyasya ca sānnidhye vyāsasya vidurasya ca

राजन्संप्राप्तविद्यास्ते कुमाराः कुरुसत्तम ।
ते दर्शयेयुः स्वां शिक्षां राजन्ननुमते तव

rājansaṃprāptavidyāste kumārāḥ kurusattama |
te darśayeyuḥ svāṃ śikṣāṃ rājannanumate tava

ततोऽब्रवीन्महाराजः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
(धृतराष्ट्र उवाच)
भारद्वाज महत्कर्म कृतं ते द्विजसत्तम

tato'bravīnmahārājaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |
(dhṛtarāṣṭra uvāca)
bhāradvāja mahatkarma kṛtaṃ te dvijasattama

यदानुमन्यसे कालं यस्मिन्देशे यथायथा ।
तथातथा विधानाय स्वयमाज्ञापयस्व माम्

yadānumanyase kālaṃ yasmindeśe yathāyathā |
tathātathā vidhānāya svayamājñāpayasva mām

स्पृहयाम्यद्य निर्वेदान्पुरुषाणां सचक्षुषाम् ।
अस्त्रहेतोः पराक्रान्तान्ये मे द्रक्ष्यन्ति पुत्रकान्

spṛhayāmyadya nirvedānpuruṣāṇāṃ sacakṣuṣām |
astrahetoḥ parākrāntānye me drakṣyanti putrakān

क्षत्तर्यद्गुरुराचार्यो ब्रवीति कुरु तत्तथा ।
न हीदृशं प्रियं मन्ये भविता धर्मवत्सल

kṣattaryadgururācāryo bravīti kuru tattathā |
na hīdṛśaṃ priyaṃ manye bhavitā dharmavatsala

ततो राजानमामन्त्र्य विदुरानुमतोपि हि ।
भारद्वाजो महाप्राज्ञो मापयामास मेदिनीम्

tato rājānamāmantrya vidurānumatopi hi |
bhāradvājo mahāprājño māpayāmāsa medinīm

समामवृक्षां निर्गुलमामुदक्प्रवणसंस्थिताम् ।
तस्यां भूमौ बलिं चक्रे तिथौ नक्षत्रपूजिते

samāmavṛkṣāṃ nirgulamāmudakpravaṇasaṃsthitām |
tasyāṃ bhūmau baliṃ cakre tithau nakṣatrapūjite

अवघुष्टं पुरं चापि तदर्थं भरतर्षभ ।
रङ्गभूमौ सुविपुलं शास्त्रदृष्टं यथाविधि

avaghuṣṭaṃ puraṃ cāpi tadarthaṃ bharatarṣabha |
raṅgabhūmau suvipulaṃ śāstradṛṣṭaṃ yathāvidhi

प्रेक्षागारं सुविहितं चक्रस्ते तस्य शिल्पिनः ।
रक्षां सर्वायुधोपेतां स्त्रीणां चैव नरर्षभ

prekṣāgāraṃ suvihitaṃ cakraste tasya śilpinaḥ |
rakṣāṃ sarvāyudhopetāṃ strīṇāṃ caiva nararṣabha

मञ्चांश्च कारयामासुर्यत्र जानपदा जनाः ।
विपुलानुच्छ्रयोपेताञ्शिबिकाश्च महाधनाः

mañcāṃśca kārayāmāsuryatra jānapadā janāḥ |
vipulānucchrayopetāñśibikāśca mahādhanāḥ

तस्मिंस्ततोऽहनि प्राप्ते राजा ससचिवस्तदा ।
सान्तःपुरः सहामात्यो व्यासस्यानुमते तदा ।
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा कृपं चाचार्यसत्तमम्

tasmiṃstato'hani prāpte rājā sasacivastadā |
sāntaḥpuraḥ sahāmātyo vyāsasyānumate tadā |
bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā kṛpaṃ cācāryasattamam

बाह्लीकं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च ।
कुरूनन्यांश्च सचिवानादाय नगराद्बहिः

bāhlīkaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasameva ca |
kurūnanyāṃśca sacivānādāya nagarādbahiḥ

रङ्गभूमिं समासाद्य ब्राह्मणैः सहितो नृपः

raṅgabhūmiṃ samāsādya brāhmaṇaiḥ sahito nṛpaḥ

मुक्ताजालपरिक्षिप्तं वैदूर्यममिशोभितम् ।
शातकुम्भमयं दिव्यं प्रेक्षागारमुपागमत्

muktājālaparikṣiptaṃ vaidūryamamiśobhitam |
śātakumbhamayaṃ divyaṃ prekṣāgāramupāgamat

गान्धारी च महाभागा कुन्ती च जयतां वर ।
स्त्रियश्च राज्ञः सर्वास्ताः सप्रेष्याः सपरिच्छदाः

gāndhārī ca mahābhāgā kuntī ca jayatāṃ vara |
striyaśca rājñaḥ sarvāstāḥ sapreṣyāḥ saparicchadāḥ

हर्षादारुरुहुर्मञ्चान्मेरुं देवस्त्रियो यथा ।
ब्राह्मणक्षत्रियाद्यं च चातुर्वर्ण्यं पुराद्द्रुतम्

harṣādāruruhurmañcānmeruṃ devastriyo yathā |
brāhmaṇakṣatriyādyaṃ ca cāturvarṇyaṃ purāddrutam

दर्शनेप्सुः समभ्यागात्कुमाराणां कृतास्त्रताम् ।
क्षणेनैकस्थतां तत्र दर्शनेप्सुर्जगाम ह

darśanepsuḥ samabhyāgātkumārāṇāṃ kṛtāstratām |
kṣaṇenaikasthatāṃ tatra darśanepsurjagāma ha

प्रवादितैश्च वादित्रैर्जनकौतूहलेन च ।
महार्णव इव क्षुब्धः समाजः सोऽभवत्तदा

pravāditaiśca vāditrairjanakautūhalena ca |
mahārṇava iva kṣubdhaḥ samājaḥ so'bhavattadā

ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लयज्ञोपवीतवान् ।
शुक्लकेशः सितश्मश्रुः शुक्लाल्यानुलेपनः

tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklayajñopavītavān |
śuklakeśaḥ sitaśmaśruḥ śuklālyānulepanaḥ

रङ्गमध्यं तदाचार्यः सपुत्रः प्रविवेश ह ।
नभो जलधरैर्हीनं साङ्गारक इवांशुमान्

raṅgamadhyaṃ tadācāryaḥ saputraḥ praviveśa ha |
nabho jaladharairhīnaṃ sāṅgāraka ivāṃśumān

व्यासस्यानुमते चक्रे बलिं बलवतां वरः ।
ब्राह्मणांस्तु सुमन्त्रज्ञान्कारयामास मङ्गलम्

vyāsasyānumate cakre baliṃ balavatāṃ varaḥ |
brāhmaṇāṃstu sumantrajñānkārayāmāsa maṅgalam

सुवर्णमणिरत्नानि वस्त्राणि विविधानि च ।
प्रददौ दक्षिणां राजा द्रोणाय च कृपाय च

suvarṇamaṇiratnāni vastrāṇi vividhāni ca |
pradadau dakṣiṇāṃ rājā droṇāya ca kṛpāya ca

सुखपुण्याहघोषस्य पुण्यस्य समनन्तरम् ।
विविशुर्विविधं गृह्य शस्त्रोपकरणं नराः

sukhapuṇyāhaghoṣasya puṇyasya samanantaram |
viviśurvividhaṃ gṛhya śastropakaraṇaṃ narāḥ

ततो बद्धाङ्गुलित्राणा बद्धकक्ष्या महारथाः ।
बद्धथूणाः सधनुषो विविशुर्भरतर्षभाः

tato baddhāṅgulitrāṇā baddhakakṣyā mahārathāḥ |
baddhathūṇāḥ sadhanuṣo viviśurbharatarṣabhāḥ

रङ्गमध्ये स्थितं द्रोणमभिवाद्य नरर्षभाः ।
चक्रुः पूजां यथान्यायं द्रोणस्य च कृपस्य च

raṅgamadhye sthitaṃ droṇamabhivādya nararṣabhāḥ |
cakruḥ pūjāṃ yathānyāyaṃ droṇasya ca kṛpasya ca

आशीर्भिश्च प्रयुक्ताभिः सर्वे संहृष्टमानसाः ।
अभिवाद्य पुनः शस्त्रान्बलिपुष्पैः समर्चितान्

āśīrbhiśca prayuktābhiḥ sarve saṃhṛṣṭamānasāḥ |
abhivādya punaḥ śastrānbalipuṣpaiḥ samarcitān

रक्तचन्दनसंमिश्रैः स्वयमर्चन्ति कौरवाः ।
रक्तचन्दनदिग्धाश्च रक्तमाल्यानुधारिणः

raktacandanasaṃmiśraiḥ svayamarcanti kauravāḥ |
raktacandanadigdhāśca raktamālyānudhāriṇaḥ

सर्वे रक्तपताकाश्च सर्वे रक्तान्तलोचनाः ।
द्रोणेन समनुज्ञाता गृह्य शस्त्रं परन्तपाः

sarve raktapatākāśca sarve raktāntalocanāḥ |
droṇena samanujñātā gṛhya śastraṃ parantapāḥ

धनूंषि पूर्व संगृह्य तप्तकाञ्चनभूषिताः ।
सज्यानि विविधाकाराः शरैः सन्धाय कौरवा

dhanūṃṣi pūrva saṃgṛhya taptakāñcanabhūṣitāḥ |
sajyāni vividhākārāḥ śaraiḥ sandhāya kauravā

ज्याघोषं तलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयन्

jyāghoṣaṃ talaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtānyamohayan

अनुज्येष्ठं च ते तत्र युधिष्ठिरपुनरोगमाः ।
चक्रुरस्त्रं महावीर्याः कुमाराः परमाद्भुतम्

anujyeṣṭhaṃ ca te tatra yudhiṣṭhirapunarogamāḥ |
cakrurastraṃ mahāvīryāḥ kumārāḥ paramādbhutam

केषांचित्तत्र माल्येषु शरा निपतिता नृप ।
केषांचित्पुष्पमुकुटे निपतन्ति स्म सायकाः

keṣāṃcittatra mālyeṣu śarā nipatitā nṛpa |
keṣāṃcitpuṣpamukuṭe nipatanti sma sāyakāḥ

केचिल्लक्ष्याणि विविधैर्बाणैराहितलक्षणैः ।
बिभिदुर्लाघवोत्सृष्टैर्गुरूणि च लघूनि च

kecillakṣyāṇi vividhairbāṇairāhitalakṣaṇaiḥ |
bibhidurlāghavotsṛṣṭairgurūṇi ca laghūni ca

केचिच्छराक्षेपभयाच्छिरांस्यवननामिरे ।
मनुजा धृष्टमपरे वीक्षाञ्चक्रुः सुविस्मिताः

keciccharākṣepabhayācchirāṃsyavananāmire |
manujā dhṛṣṭamapare vīkṣāñcakruḥ suvismitāḥ

ते स्म लक्ष्याणि बिभिदुर्बाणैर्नामाङ्कशोभितैः ।
विविधैर्लाघवोत्सृष्टैरुह्यन्तो वाजिभिर्द्रुतम्

te sma lakṣyāṇi bibhidurbāṇairnāmāṅkaśobhitaiḥ |
vividhairlāghavotsṛṣṭairuhyanto vājibhirdrutam

तत्कुमारबलं तत्र गृहीतशरकार्मुकम् ।
गन्धर्वनगराकारं प्रेक्ष्य ते विस्मिताभवन्

tatkumārabalaṃ tatra gṛhītaśarakārmukam |
gandharvanagarākāraṃ prekṣya te vismitābhavan

सहसा चुक्रुशुश्चान्ये नराः शतसहस्रशः ।
विस्मयोत्फुल्लनयनाः साधुसाध्विति भारत

sahasā cukruśuścānye narāḥ śatasahasraśaḥ |
vismayotphullanayanāḥ sādhusādhviti bhārata

कृत्वा धनुषि ते मार्गान्रथचर्यासु चासकृत् ।
गजपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च नियुद्धे च महाबलाः

kṛtvā dhanuṣi te mārgānrathacaryāsu cāsakṛt |
gajapṛṣṭhe'śvapṛṣṭhe ca niyuddhe ca mahābalāḥ

गृहीतखड्गचर्माणस्ततो भूयः प्रहारिणः ।
त्सरुमार्गान्यथोद्दिष्टांश्चेरुः सर्वासु भूमिषु

gṛhītakhaḍgacarmāṇastato bhūyaḥ prahāriṇaḥ |
tsarumārgānyathoddiṣṭāṃśceruḥ sarvāsu bhūmiṣu

लाघवं सौष्ठवं शोभां स्थिरत्वं दृढमुष्टिताम् ।
ददृशुस्तत्र सर्वेषां प्रयोगं खड्गचर्मणोः

lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ śobhāṃ sthiratvaṃ dṛḍhamuṣṭitām |
dadṛśustatra sarveṣāṃ prayogaṃ khaḍgacarmaṇoḥ

अथ तौ नित्यसंहृष्टौ सुयोधनवृकोदरौ ।
अवतीर्णौ गदाहस्तावेकशृङ्गाविवाचलौ

atha tau nityasaṃhṛṣṭau suyodhanavṛkodarau |
avatīrṇau gadāhastāvekaśṛṅgāvivācalau

बद्धकक्ष्यौ महाबाहू पौरुषे पर्यवस्थितौ ।
बृंहन्तौ वासिताहेतोः समदाविव कुञ्जरौ

baddhakakṣyau mahābāhū pauruṣe paryavasthitau |
bṛṃhantau vāsitāhetoḥ samadāviva kuñjarau

तौ प्रदक्षिणसव्यानि मण्डलानि महाबलौ ।
चेरतुर्मण्डलगतौ समदाविव कुञ्जरौ

tau pradakṣiṇasavyāni maṇḍalāni mahābalau |
ceraturmaṇḍalagatau samadāviva kuñjarau

विदुरो धृतराष्ट्राय गान्धार्याः पाण्डवारणिः ।
न्यवेदयेतां तत्सर्वं कुमाराणां विचेष्टितम्

viduro dhṛtarāṣṭrāya gāndhāryāḥ pāṇḍavāraṇiḥ |
nyavedayetāṃ tatsarvaṃ kumārāṇāṃ viceṣṭitam