अध्याय 142: द्रोण के शिष्य, एकलव्य का अँगूठा, पक्षी की परीक्षा

प्रतिजग्राह तं भीष्मो गुरुं पाण्डुसुतैः सह ।
पौत्रानादाय तान्सर्वान्वसूनि विविधानि च

pratijagrāha taṃ bhīṣmo guruṃ pāṇḍusutaiḥ saha |
pautrānādāya tānsarvānvasūni vividhāni ca

शिष्य इति ददौ राजन्द्रोणाय विधिपूर्वकम् ।
तदा द्रोणोऽब्रवीद्वाक्यं भीष्मं बुद्धिमतां वरम्

śiṣya iti dadau rājandroṇāya vidhipūrvakam |
tadā droṇo'bravīdvākyaṃ bhīṣmaṃ buddhimatāṃ varam

कृपस्तिष्ठति चाचार्यः शस्त्रज्ञः प्राज्ञसंमतः ।
मयि तिष्ठति चेद्विप्रो वैमनस्यं गमिष्यति

kṛpastiṣṭhati cācāryaḥ śastrajñaḥ prājñasaṃmataḥ |
mayi tiṣṭhati cedvipro vaimanasyaṃ gamiṣyati

युष्मान्किंचिच्च याचित्वा धनं संगृह्य हर्षितः ।
स्वमाश्रमपदं राजन्गमिष्यामि यथागतम्

yuṣmānkiṃcicca yācitvā dhanaṃ saṃgṛhya harṣitaḥ |
svamāśramapadaṃ rājangamiṣyāmi yathāgatam

एवमुक्ते तु विप्रेन्द्रं भीष्मः प्रहरतां वरः ।
अब्रवीद्द्रोणमाचार्यमुख्यं शस्त्रविदां वरम्

evamukte tu viprendraṃ bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ |
abravīddroṇamācāryamukhyaṃ śastravidāṃ varam

कृपस्तिष्ठतु पूज्यश्च भर्तव्यश्च मया सदा ।
त्वं गुरुर्भव पौत्राणामाचार्यस्त्वं मतो मम ।
प्रतिगृह्णीष्व पुत्रांस्त्वमस्त्रज्ञान्कुरु वै सदा

kṛpastiṣṭhatu pūjyaśca bhartavyaśca mayā sadā |
tvaṃ gururbhava pautrāṇāmācāryastvaṃ mato mama |
pratigṛhṇīṣva putrāṃstvamastrajñānkuru vai sadā

ततः संपूजितो द्रोणो भीष्मेण द्विपदां वरः ।
विशश्राम महातेजाः पूजितः कुरुवेश्मनि

tataḥ saṃpūjito droṇo bhīṣmeṇa dvipadāṃ varaḥ |
viśaśrāma mahātejāḥ pūjitaḥ kuruveśmani

विश्रान्तेऽथ गुरौ तस्मिन्पौत्रानादाय कौरवान् ।
शिष्यत्वेन ददौ भीष्मो वसूनि विविधानि च

viśrānte'tha gurau tasminpautrānādāya kauravān |
śiṣyatvena dadau bhīṣmo vasūni vividhāni ca

गृहं च सुपरिच्छन्नं धनधान्यसमाकुलम् ।
भारद्वाजाय सुप्रीतः प्रत्यपादयत प्रभुः

gṛhaṃ ca suparicchannaṃ dhanadhānyasamākulam |
bhāradvājāya suprītaḥ pratyapādayata prabhuḥ

स ताञ्शिष्यान्महेष्वासः प्रतिजग्राह कौरवान् ।
पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च द्रोणो मुदितमानसः

sa tāñśiṣyānmaheṣvāsaḥ pratijagrāha kauravān |
pāṇḍavāndhārtarāṣṭrāṃśca droṇo muditamānasaḥ

प्रतिगृह्य च तान्सर्वान्द्रोणो वचनमब्रवीत् ।
रहस्येकः प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तथा

pratigṛhya ca tānsarvāndroṇo vacanamabravīt |
rahasyekaḥ pratītātmā kṛtopasadanāṃstathā

कार्यं मे काङ्क्षितं किंचिद्धृदि संपरिवर्तते ।
कृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं मे तदेतद्वदतानघाः

kāryaṃ me kāṅkṣitaṃ kiṃciddhṛdi saṃparivartate |
kṛtāstraistatpradeyaṃ me tadetadvadatānaghāḥ

तच्छ्रुत्वा कौरवेयास्ते तूष्णीमासन्विशांपते ।
अर्जुनस्तु ततः सर्वं प्रतिजज्ञे परन्तप

tacchrutvā kauraveyāste tūṣṇīmāsanviśāṃpate |
arjunastu tataḥ sarvaṃ pratijajñe parantapa

ततोऽर्जुनं तदा मूर्ध्नि समाघ्राय पुनः पुनः ।
प्रीतिपूर्वं परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा

tato'rjunaṃ tadā mūrdhni samāghrāya punaḥ punaḥ |
prītipūrvaṃ pariṣvajya praruroda mudā tadā

अश्वत्थामानमाहूय द्रोणो वचनमब्रवीत् ।
सखायं विद्धि ते पार्थं मया दत्तः प्रगृह्यताम्

aśvatthāmānamāhūya droṇo vacanamabravīt |
sakhāyaṃ viddhi te pārthaṃ mayā dattaḥ pragṛhyatām

साधुसाध्विति तं पार्थः परिष्वज्येदमब्रवीत् ।
अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र परवानस्मि धर्मतः

sādhusādhviti taṃ pārthaḥ pariṣvajyedamabravīt |
adyaprabhṛti viprendra paravānasmi dharmataḥ

शिष्योऽहं त्वत्प्रसादेन जीवामि द्विजसत्तम ।
इत्युक्त्वा तु तदा पार्थः पादौ जग्राह पाण्डवः

śiṣyo'haṃ tvatprasādena jīvāmi dvijasattama |
ityuktvā tu tadā pārthaḥ pādau jagrāha pāṇḍavaḥ

ततो द्रोणः पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च ।
ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान्

tato droṇaḥ pāṇḍuputrānastrāṇi vividhāni ca |
grāhayāmāsa divyāni mānuṣāṇi ca vīryavān

राजपुत्रास्तथा चान्ये समेत्य भरतर्षभ ।
अभिजग्मुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम्

rājaputrāstathā cānye sametya bharatarṣabha |
abhijagmustato droṇamastrārthe dvijasattamam

वृष्णयश्चान्धकाश्चैव नानादेश्याश्च पार्थिवाः ।
सूतपुत्रश्च राधेयो गुरुं द्रोणमियात्तदा

vṛṣṇayaścāndhakāścaiva nānādeśyāśca pārthivāḥ |
sūtaputraśca rādheyo guruṃ droṇamiyāttadā

स्पर्धमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रोऽत्यमर्षणः ।
दुर्योधनं समाश्रित्य सोऽवमन्यत पाण्डवान्

spardhamānastu pārthena sūtaputro'tyamarṣaṇaḥ |
duryodhanaṃ samāśritya so'vamanyata pāṇḍavān

अभ्ययात्स ततो द्रोणं धनुर्वेदचिकीर्षया ।
शिक्षाभुजवलोद्योगैस्तेषु सर्वेषु पाण्डवः

abhyayātsa tato droṇaṃ dhanurvedacikīrṣayā |
śikṣābhujavalodyogaisteṣu sarveṣu pāṇḍavaḥ

अस्त्रविद्यानुरागाच्च विशिष्टोऽभवदर्जुनः ।
तुल्येष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्टवेषु च

astravidyānurāgācca viśiṣṭo'bhavadarjunaḥ |
tulyeṣvastraprayogeṣu lāghave sauṣṭaveṣu ca

सर्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिकोऽर्जुनः ।
ऐन्द्रिमप्रतिमं द्रोण उपदेशेष्वमन्यत

sarveṣāmeva śiṣyāṇāṃ babhūvābhyadhiko'rjunaḥ |
aindrimapratimaṃ droṇa upadeśeṣvamanyata

एवं सर्वकुमाराणामिष्वस्त्रं प्रत्यपादयत् ।
कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात्

evaṃ sarvakumārāṇāmiṣvastraṃ pratyapādayat |
kamaṇḍaluṃ ca sarveṣāṃ prāyacchaccirakāraṇāt

पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात् ।
यावत्ते नोपगच्छ्ति तावदस्मै परां क्रियाम्

putrāya ca dadau kumbhamavilambanakāraṇāt |
yāvatte nopagacchti tāvadasmai parāṃ kriyām

द्रोण आचष्ट पुत्राय कर्म तज्जिष्णुरौहत ।
ततः स वारुणास्त्रेण पूरयित्वा कमण्डलुम्

droṇa ācaṣṭa putrāya karma tajjiṣṇurauhata |
tataḥ sa vāruṇāstreṇa pūrayitvā kamaṇḍalum

सममाचार्यपुत्रेण गुरुमभ्येति फाल्गुनः ।
आचार्यपुत्रात्तस्मात्तु विशेषोपचयेऽपृथक्

samamācāryaputreṇa gurumabhyeti phālgunaḥ |
ācāryaputrāttasmāttu viśeṣopacaye'pṛthak

न व्यहीयत मेधावी पार्थोऽप्यस्त्रविदां वरः ।
अर्जुनः परमं यत्नमातिष्ठद्गुरुपूजने

na vyahīyata medhāvī pārtho'pyastravidāṃ varaḥ |
arjunaḥ paramaṃ yatnamātiṣṭhadgurupūjane

अस्त्रे च परमं योगं प्रियो द्रोणस्य चाभवत् ।
तं दृष्ट्वा नित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम्

astre ca paramaṃ yogaṃ priyo droṇasya cābhavat |
taṃ dṛṣṭvā nityamudyuktamiṣvastraṃ prati phālgunam

आहूय वचनं द्रोणो रहः सूदमभाषत ।
अन्धकारेऽर्जुनायान्नं न देयं ते कदाचन ।
न चाख्येयमिदं चापि मद्वाक्यं विजयेत्वया

āhūya vacanaṃ droṇo rahaḥ sūdamabhāṣata |
andhakāre'rjunāyānnaṃ na deyaṃ te kadācana |
na cākhyeyamidaṃ cāpi madvākyaṃ vijayetvayā

ततः कदाचिद्भुञ्जाने प्रववौ वायुरर्जुने ।
तेन तत्र प्रदीपः स दीप्यमानो विलोपितः

tataḥ kadācidbhuñjāne pravavau vāyurarjune |
tena tatra pradīpaḥ sa dīpyamāno vilopitaḥ

भुक्त एव तु कौन्तेयो नास्यादन्यत्र वर्तते ।
हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात्

bhukta eva tu kaunteyo nāsyādanyatra vartate |
hastastejasvinastasya anugrahaṇakāraṇāt

तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डवः ।
योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दनः

tadabhyāsakṛtaṃ matvā rātrāvapi sa pāṇḍavaḥ |
yogyāṃ cakre mahābāhurdhanuṣā pāṇḍunandanaḥ

तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोणः शुश्राव भारत ।
उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत्

tasya jyātalanirghoṣaṃ droṇaḥ śuśrāva bhārata |
upetya cainamutthāya pariṣvajyedamabravīt

प्रयतिष्ये तथा कर्तुं यथा नान्यो धनुर्धरः ।
त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

prayatiṣye tathā kartuṃ yathā nānyo dhanurdharaḥ |
tvatsamo bhavitā loke satyametadbravīmi te

ततो द्रोणोऽर्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च ।
रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत्

tato droṇo'rjunaṃ bhūyo hayeṣu ca gajeṣu ca |
ratheṣu bhūmāvapi ca raṇaśikṣāmaśikṣayat

गदायुद्धेऽसिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु ।
द्रोणः संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान्

gadāyuddhe'sicaryāyāṃ tomaraprāsaśaktiṣu |
droṇaḥ saṃkīrṇayuddhe ca śikṣayāmāsa kauravān

तस्य तत्कौशलं श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षवः ।
सजानो राजपुत्राश्च समाजग्मुः सहस्रशः

tasya tatkauśalaṃ śrutvā dhanurvedajighṛkṣavaḥ |
sajāno rājaputrāśca samājagmuḥ sahasraśaḥ

तान्सर्वाञ्शिक्षयामास द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुषः सुतः ।
एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह

tānsarvāñśikṣayāmāsa droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
tato niṣādarājasya hiraṇyadhanuṣaḥ sutaḥ |
ekalavyo mahārāja droṇamabhyājagāma ha

न स तं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन् ।
शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया

na sa taṃ pratijagrāha naiṣādiriti cintayan |
śiṣyaṃ dhanuṣi dharmajñasteṣāmevānvavekṣayā

शिष्योऽसि मम नैषादे प्रयोगे बलत्तरः ।
निवर्तस्व गृहानेव अनुज्ञातोऽसि नित्यशः

śiṣyo'si mama naiṣāde prayoge balattaraḥ |
nivartasva gṛhāneva anujñāto'si nityaśaḥ

स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृह्य परन्तपः ।
अरण्यमनुसंप्राप्य कृत्वा द्रोणं महीमयम्

sa tu droṇasya śirasā pādau gṛhya parantapaḥ |
araṇyamanusaṃprāpya kṛtvā droṇaṃ mahīmayam

तस्मिन्नाचार्यवृत्तिं च परमामास्थितस्तदा ।
इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं नियममास्थितः

tasminnācāryavṛttiṃ ca paramāmāsthitastadā |
iṣvastre yogamātasthe paraṃ niyamamāsthitaḥ

परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च ।
विमोक्षादानसन्धाने लघुत्वं परमाप सः

parayā śraddhayopeto yogena parameṇa ca |
vimokṣādānasandhāne laghutvaṃ paramāpa saḥ

लाघवं चास्त्रयोगं च नचिरात्प्रत्यपद्यत ।
अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाताः कदाचित्कुरुपाण्डवाः ।
रथैर्विनिर्ययुः सर्वे मृगयामरिमर्दनाः

lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca nacirātpratyapadyata |
atha droṇābhyanujñātāḥ kadācitkurupāṇḍavāḥ |
rathairviniryayuḥ sarve mṛgayāmarimardanāḥ

तत्रोपकरणं गृह्य नरः कश्चिद्यदृच्छया ।
राजन्ननुजगामैकः श्वानमादाय पाण्डवान्

tatropakaraṇaṃ gṛhya naraḥ kaścidyadṛcchayā |
rājannanujagāmaikaḥ śvānamādāya pāṇḍavān

तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया ।
श्वाचरन्स पथा क्रीडन्नैषादिं प्रति जग्मिवान्

teṣāṃ vicaratāṃ tatra tattatkarmacikīrṣayā |
śvācaransa pathā krīḍannaiṣādiṃ prati jagmivān

स कृष्णमलदिग्धाङ्गं कृष्णाजिनजटाघरम् ।
नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके

sa kṛṣṇamaladigdhāṅgaṃ kṛṣṇājinajaṭāgharam |
naiṣādiṃ śvā samālakṣya bhaṣaṃstasthau tadantike

तदा तस्याथ भषतः शुनः सप्त शरान्मुखे ।
लाघवं दर्शन्नस्त्रे मुमोच युगपद्यथा

tadā tasyātha bhaṣataḥ śunaḥ sapta śarānmukhe |
lāghavaṃ darśannastre mumoca yugapadyathā

स तु श्वा शरपूर्णास्यः पाण्डवानाजगाम ह ।
तं दृष्ट्वा पाण्डवा वीराः परं विस्मयमागताः

sa tu śvā śarapūrṇāsyaḥ pāṇḍavānājagāma ha |
taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavā vīrāḥ paraṃ vismayamāgatāḥ

लाघवं शब्धवेधित्वं दृष्ट्वा तत्परमं तदा ।
प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्चासन्प्रशशंसुश्च सर्वशः

lāghavaṃ śabdhavedhitvaṃ dṛṣṭvā tatparamaṃ tadā |
prekṣya taṃ vrīḍitāścāsanpraśaśaṃsuśca sarvaśaḥ

तं ततोऽन्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम् ।
ददृशुः पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान्

taṃ tato'nveṣamāṇāste vane vananivāsinam |
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājannasyantamaniśaṃ śarān

न चैनमभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम् ।
तथैनं परिपप्रच्छ्रुः को भवान्कस्य वेत्युत

na cainamabhyajānaṃste tadā vikṛtadarśanam |
tathainaṃ paripapracchruḥ ko bhavānkasya vetyuta

निषादाधिपतेर्वीरा हिरण्यधनुषः सुतम् ।
द्रोणशिष्यं च मां वित्त धुर्वेदकृतश्रमम्

niṣādādhipatervīrā hiraṇyadhanuṣaḥ sutam |
droṇaśiṣyaṃ ca māṃ vitta dhurvedakṛtaśramam

ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवाः ।
यथा वृत्तं वने सर्वं द्रोणायाचख्युरद्भुतम्

te tamājñāya tattvena punarāgamya pāṇḍavāḥ |
yathā vṛttaṃ vane sarvaṃ droṇāyācakhyuradbhutam

कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन् ।
रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादिदमब्रवीत्

kaunteyastvarjuno rājannekalavyamanusmaran |
raho droṇaṃ samāsādya praṇayādidamabravīt

नन्वहं परिरभ्यैकः प्रीतिपूर्वमिदं वचः ।
भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्विशिष्टो भविष्यति

nanvahaṃ parirabhyaikaḥ prītipūrvamidaṃ vacaḥ |
bhavatokto na me śiṣyastvadviśiṣṭo bhaviṣyati

अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान् ।
अन्योऽस्ति भवतः शिष्यो निषादाधिपतेः सुतः ।

atha kasmānmadviśiṣṭo lokādapi ca vīryavān |
anyo'sti bhavataḥ śiṣyo niṣādādhipateḥ sutaḥ |

मुहूर्तमिव तं द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्चयम् ।
सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान्

muhūrtamiva taṃ droṇaścintayitvā viniścayam |
savyasācinamādāya naiṣādiṃ prati jagmivān

ददर्श मलदिग्धाङ्गं जटिलं चीरवाससम् ।
एकलव्यं धनुष्पाणिमस्यन्तमनिशं शरान्

dadarśa maladigdhāṅgaṃ jaṭilaṃ cīravāsasam |
ekalavyaṃ dhanuṣpāṇimasyantamaniśaṃ śarān

एकलव्यस्तु तं दृष्ट्वा द्रोणमायान्तमन्तिकात् ।
अभिगम्योपसंगृह्य जगाम शिरसा महीम्

ekalavyastu taṃ dṛṣṭvā droṇamāyāntamantikāt |
abhigamyopasaṃgṛhya jagāma śirasā mahīm

पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत्स निषादजः ।
निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः

pūjayitvā tato droṇaṃ vidhivatsa niṣādajaḥ |
nivedya śiṣyamātmānaṃ tasthau prāñjaliragrataḥ

ततो द्रोणोऽब्रवीद्राजन्नेकलव्यमिदं वचः ।
यदि शिष्योऽसि मे वीर वेतनं दीयतां मम

tato droṇo'bravīdrājannekalavyamidaṃ vacaḥ |
yadi śiṣyo'si me vīra vetanaṃ dīyatāṃ mama

एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा प्रीयमाणोऽब्रवीदिदम् ।
किं प्रयच्छामि भगवन्नाज्ञापयतु मां गुरुः

ekalavyastu tacchrutvā prīyamāṇo'bravīdidam |
kiṃ prayacchāmi bhagavannājñāpayatu māṃ guruḥ

न हि किंचिददेयं मे गुरवे ब्रह्मवित्तम ।
(वैशंपायन उवाच)
तमब्रवीत्त्वयाङ्गुष्ठो दक्षिणो दीयतामिति

na hi kiṃcidadeyaṃ me gurave brahmavittama |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tamabravīttvayāṅguṣṭho dakṣiṇo dīyatāmiti

एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् ।
प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्सत्ये च नियतः सदा

ekalavyastu tacchrutvā vaco droṇasya dāruṇam |
pratijñāmātmano rakṣansatye ca niyataḥ sadā

तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानसः ।
छित्त्वाऽविचार्य तं प्रादाद्द्रोणायाङ्गुष्ठमात्मनः

tathaiva hṛṣṭavadanastathaivādīnamānasaḥ |
chittvā'vicārya taṃ prādāddroṇāyāṅguṣṭhamātmanaḥ

ततः शरं तु नैषादिरङ्गुलीभिर्व्यकर्षत ।
न तथा च स शीघ्रोऽभूद्यथा पूर्वं नराधिप

tataḥ śaraṃ tu naiṣādiraṅgulībhirvyakarṣata |
na tathā ca sa śīghro'bhūdyathā pūrvaṃ narādhipa

ततोऽर्जुनः प्रीतमना बभूव विगतज्वरः ।
द्रोणश्च सत्यवागासीन्नान्योऽभिभविताऽर्जुनं

tato'rjunaḥ prītamanā babhūva vigatajvaraḥ |
droṇaśca satyavāgāsīnnānyo'bhibhavitā'rjunaṃ

द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यौ बभूवतुः ।
दुर्योधनश्च भीमश्च सदा संरब्धणानसौ

droṇasya tu tadā śiṣyau gadāyogyau babhūvatuḥ |
duryodhanaśca bhīmaśca sadā saṃrabdhaṇānasau

अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिकोऽभवत् ।
तथाऽतिपुरुषानन्यान्त्सारुकौ यमजावुभौ

aśvatthāmā rahasyeṣu sarveṣvabhyadhiko'bhavat |
tathā'tipuruṣānanyāntsārukau yamajāvubhau

युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठः सर्वत्र तु धनञ्जयः ।
प्रथितः सागरान्तायां रथयूथपयूथपः

yudhiṣṭhiro rathaśreṣṭhaḥ sarvatra tu dhanañjayaḥ |
prathitaḥ sāgarāntāyāṃ rathayūthapayūthapaḥ

बुद्धियोगबलोत्साहः सर्वास्त्रेषु च निष्ठितः ।
अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टोऽभवदर्जुनः

buddhiyogabalotsāhaḥ sarvāstreṣu ca niṣṭhitaḥ |
astre gurvanurāge ca viśiṣṭo'bhavadarjunaḥ

तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान् ।
एकः सर्वकुमाराणां बभूवातिरथोऽर्जुनः

tulyeṣvastropadeśeṣu sauṣṭhavena ca vīryavān |
ekaḥ sarvakumārāṇāṃ babhūvātiratho'rjunaḥ

प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनञ्जयम् ।
धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम्

prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanañjayam |
dhārtarāṣṭrā durātmāno nāmṛṣyanta parasparam

तांस्तु सर्वान्समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान् ।
द्रोणः प्रहरणज्ञाने जिज्ञासुः पुरुषर्षभः

tāṃstu sarvānsamānīya sarvavidyāstraśikṣitān |
droṇaḥ praharaṇajñāne jijñāsuḥ puruṣarṣabhaḥ

कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभिः कृतम् ।
अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत्

kṛtrimaṃ bhāsamāropya vṛkṣāgre śilpibhiḥ kṛtam |
avijñātaṃ kumārāṇāṃ lakṣyabhūtamupādiśat

शीघ्रं भन्तः सर्वेऽपि धनूंष्यादाय सर्वशः ।
भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठध्वं सन्धितेषतः

śīghraṃ bhantaḥ sarve'pi dhanūṃṣyādāya sarvaśaḥ |
bhāsametaṃ samuddiśya tiṣṭhadhvaṃ sandhiteṣataḥ

मद्वाक्यसमकालं तु शिरोऽस्य विनिपात्यताम् ।
एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रकाः

madvākyasamakālaṃ tu śiro'sya vinipātyatām |
ekaikaśo niyokṣyāmi tathā kuruta putrakāḥ

ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाङ्गिरसां वरः ।
संधत्स्व बामं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुञ्चतम्

tato yudhiṣṭhiraṃ pūrvamuvācāṅgirasāṃ varaḥ |
saṃdhatsva bāmaṃ durdharṣa madvākyānte vimuñcatam

ततो युधिष्ठिरः पूर्वं धनुर्गृह्य परन्तपः ।
तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः

tato yudhiṣṭhiraḥ pūrvaṃ dhanurgṛhya parantapaḥ |
tasthau bhāsaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ

ततो विततधन्वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् ।
स मुहूर्तादुवाचेदं वचनं भरतर्षभ

tato vitatadhanvānaṃ droṇastaṃ kurunandanam |
sa muhūrtāduvācedaṃ vacanaṃ bharatarṣabha

पश्यसि त्वं द्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज ।
पश्यामीत्येवमाचार्यं प्रत्युवाच युधिष्ठिरः

paśyasi tvaṃ drumāgrasthaṃ bhāsaṃ naravarātmaja |
paśyāmītyevamācāryaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ

स मुहूर्तादिव पुनर्द्रोणस्तं प्रत्यभाषत ।
अथ वृक्षमिमं मां वा भ्रातॄन्वाऽपि प्रपश्यसि

sa muhūrtādiva punardroṇastaṃ pratyabhāṣata |
atha vṛkṣamimaṃ māṃ vā bhrātṝnvā'pi prapaśyasi

तमुवाच स कौन्तेयः पश्याम्येनं नवस्पतिम् ।
भन्तं च तथा भ्रातॄन्भासं चेति पुनःपुनः

tamuvāca sa kaunteyaḥ paśyāmyenaṃ navaspatim |
bhantaṃ ca tathā bhrātṝnbhāsaṃ ceti punaḥpunaḥ

तमुवाचापसर्पेति द्रोणोऽप्रीतमना इव ।
नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येव कुत्सयन्

tamuvācāpasarpeti droṇo'prītamanā iva |
naitacchakyaṃ tvayā veddhuṃ lakṣyamityeva kutsayan

ततो दुर्योधनादींस्तान्धार्तराष्ट्रान्महायशाः ।
तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासुः पर्यपृच्छत

tato duryodhanādīṃstāndhārtarāṣṭrānmahāyaśāḥ |
tenaiva kramayogena jijñāsuḥ paryapṛcchata

अन्यांश्च शिष्यान्भीमादीन्राज्ञश्चैवान्यदेशजान् ।
यदा च सर्वे तत्सर्वं पश्याम इति कुत्सिताः

anyāṃśca śiṣyānbhīmādīnrājñaścaivānyadeśajān |
yadā ca sarve tatsarvaṃ paśyāma iti kutsitāḥ