अध्याय 141: द्रुपद का अपमान और द्रोण का हस्तिनापुर आगमन

ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत्पार्थिवं राजन्सखायं विद्धि मामिह

tato drupadamāsādya bhāradvājaḥ pratāpavān |
abravītpārthivaṃ rājansakhāyaṃ viddhi māmiha

इत्येवमुक्तः सख्या स प्रीतिर्पूर्वं जनेश्वरः ।
भारद्वाजेन पाञ्चाल्यो नामृष्यत वचोऽस्य तत्

ityevamuktaḥ sakhyā sa prītirpūrvaṃ janeśvaraḥ |
bhāradvājena pāñcālyo nāmṛṣyata vaco'sya tat

स क्रोधामर्षजिह्मभ्रूः कषायीकृतलोचनः ।
ऐश्वर्यमदसंपन्नो द्रोणं राजाऽब्रवीदिदम्

sa krodhāmarṣajihmabhrūḥ kaṣāyīkṛtalocanaḥ |
aiśvaryamadasaṃpanno droṇaṃ rājā'bravīdidam

अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसा ।
यन्मां व्रवीषि प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज

akṛteyaṃ tava prajñā brahmannātisamañjasā |
yanmāṃ vravīṣi prasabhaṃ sakhā te'hamiti dvija

न हि राज्ञामुदीर्णानामेवंभूतैर्नरैः क्वचित् ।
सख्यं भवति मन्दात्मञ्श्रिया हीनैर्धनच्युतैः

na hi rājñāmudīrṇānāmevaṃbhūtairnaraiḥ kvacit |
sakhyaṃ bhavati mandātmañśriyā hīnairdhanacyutaiḥ

सौहृदान्यपि जीर्यन्ते कालेन परिजीर्यतः ।
सौहृदं मे त्वया ह्यासीत्पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम्

sauhṛdānyapi jīryante kālena parijīryataḥ |
sauhṛdaṃ me tvayā hyāsītpūrvaṃ sāmarthyabandhanam

न सख्यमजरं लोके हृदि तिष्ठति कस्यचित् ।
कामश्चैतन्नाशयति क्रोधो वैनं रहत्युत

na sakhyamajaraṃ loke hṛdi tiṣṭhati kasyacit |
kāmaścaitannāśayati krodho vainaṃ rahatyuta

मैवं जीर्णमुपास्स्व त्वं सख्यं भवदुपाधिकृत् ।
आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनिबन्धनम्

maivaṃ jīrṇamupāssva tvaṃ sakhyaṃ bhavadupādhikṛt |
āsītsakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me'rthanibandhanam

न दरिद्रो वसुमतो नाविद्वान्विदुषः सखा ।
न शूरस्य सखा क्लीबः सखिपूर्वं किमिष्यते

na daridro vasumato nāvidvānviduṣaḥ sakhā |
na śūrasya sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kimiṣyate

ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं श्रुतम् ।
तयोर्विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः

yayoreva samaṃ vittaṃ yayoreva samaṃ śrutam |
tayorvivāhaḥ sakhyaṃ ca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ

नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा ।
नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते

nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā |
nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kimiṣyate

द्रुपदेनैवमुक्तस्तु भारद्वाजः प्रतापवान् ।
मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु मन्युनाऽभिपरिप्लुतः

drupadenaivamuktastu bhāradvājaḥ pratāpavān |
muhūrtaṃ cintayitvā tu manyunā'bhipariplutaḥ

स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रतिबुद्धिमान् ।
शिष्यैः परिवृतः श्रीमान्पुत्रेण सहितस्तथा

sa viniścitya manasā pāñcālyaṃ pratibuddhimān |
śiṣyaiḥ parivṛtaḥ śrīmānputreṇa sahitastathā

जगाम कुरुमुख्यानां नागरं नागसाह्वयम् ।
तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय यां कर्ता नचिरादिव

jagāma kurumukhyānāṃ nāgaraṃ nāgasāhvayam |
tāṃ pratijñāṃ pratijñāya yāṃ kartā nacirādiva

स नागपुरमागम्य गौतमस्य निवेशने ।
भारद्वाजोऽवसत्तत्र प्रच्छन्नं द्विजसत्तमः

sa nāgapuramāgamya gautamasya niveśane |
bhāradvājo'vasattatra pracchannaṃ dvijasattamaḥ

ततोऽस्य तनुजः पार्थान्कृपस्यानन्तरं प्रभुः ।
अस्त्राणि शिक्षयामास नाबुध्यन्त च तं जनाः

tato'sya tanujaḥ pārthānkṛpasyānantaraṃ prabhuḥ |
astrāṇi śikṣayāmāsa nābudhyanta ca taṃ janāḥ

एवं स तत्र गूढात्मा कंचित्कालमुवास ह ।
कुमारास्त्वथ निष्क्रम्य समेता गजसाह्वयात्

evaṃ sa tatra gūḍhātmā kaṃcitkālamuvāsa ha |
kumārāstvatha niṣkramya sametā gajasāhvayāt

क्रीडन्तो वीटया तत्र वीराः पर्यचरन्मुदा ।
तेषां संक्रीडमानानामुदपानेऽङ्गुलीयकम्

krīḍanto vīṭayā tatra vīrāḥ paryacaranmudā |
teṣāṃ saṃkrīḍamānānāmudapāne'ṅgulīyakam

पपात धर्मपुत्रस्य वीटा तत्रैव चापतत् ।
गर्तान्बुना प्रतिच्छन्नं तारारूपमिवाम्बरे

papāta dharmaputrasya vīṭā tatraiva cāpatat |
gartānbunā praticchannaṃ tārārūpamivāmbare

दृष्ट्वा चैते कुमाराश्च तं यत्नात्पर्यवारयन् ।
ततस्ते यत्नमातिष्ठन्वीटामुद्धर्तुमादृताः ।
न च ते प्रत्ययद्यन्त कर्म वीटोपलब्धये

dṛṣṭvā caite kumārāśca taṃ yatnātparyavārayan |
tataste yatnamātiṣṭhanvīṭāmuddhartumādṛtāḥ |
na ca te pratyayadyanta karma vīṭopalabdhaye

ततोऽन्योन्यमवैक्षन्त व्रीडयावनताननाः ।
तस्या योगमविदन्तो भृशं चोत्कण्ठिताभवन्

tato'nyonyamavaikṣanta vrīḍayāvanatānanāḥ |
tasyā yogamavidanto bhṛśaṃ cotkaṇṭhitābhavan

तेऽपश्यन्ब्राह्मणं श्याममापन्नं पलितं कृशम् ।
कृत्यवन्तमदूरस्थमग्निहोत्रपुरस्कृतम्

te'paśyanbrāhmaṇaṃ śyāmamāpannaṃ palitaṃ kṛśam |
kṛtyavantamadūrasthamagnihotrapuraskṛtam

ते तं दृष्ट्वा महातमानमुपगम्य कुमारकाः ।
भग्नोत्साहक्रियात्मानो ब्राह्मणं पर्यवारयन्

te taṃ dṛṣṭvā mahātamānamupagamya kumārakāḥ |
bhagnotsāhakriyātmāno brāhmaṇaṃ paryavārayan

अथ द्रोणः कुमारांस्तान्दृष्ट्वा कत्यवशस्तदा ।
प्रहस्य मन्दं पैशल्यादभ्यभाषत वीर्यवान्

atha droṇaḥ kumārāṃstāndṛṣṭvā katyavaśastadā |
prahasya mandaṃ paiśalyādabhyabhāṣata vīryavān

अहो वो धिग्बलं क्षात्रं धिगेतां वः कृतास्त्रताम् ।
भरतस्यान्वये जाता ये वीटां नाधिगच्छत

aho vo dhigbalaṃ kṣātraṃ dhigetāṃ vaḥ kṛtāstratām |
bharatasyānvaye jātā ye vīṭāṃ nādhigacchata

वीटां च मुद्रिकां चैव ह्यहमेतदपि द्वयम् ।
उद्धरेयमिषीकाभिर्भोजनं मे प्रदीयताम्

vīṭāṃ ca mudrikāṃ caiva hyahametadapi dvayam |
uddhareyamiṣīkābhirbhojanaṃ me pradīyatām

ततोऽब्रवीत्तदा द्रोणं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
कृपस्यानुमते ब्रह्मन्भिक्षामाप्नुहि शाश्वतीम्

tato'bravīttadā droṇaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
kṛpasyānumate brahmanbhikṣāmāpnuhi śāśvatīm

एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रहस्य भरतानिदम् ।
(द्रोण उवाच)
एषा मुष्टिरिषीकाणां मयाऽस्त्रेणाभिमन्त्रिता

evamuktaḥ pratyuvāca prahasya bharatānidam |
(droṇa uvāca)
eṣā muṣṭiriṣīkāṇāṃ mayā'streṇābhimantritā

अस्या वीर्यं निरीक्षध्वं यदन्येषु न विद्यते ।
वेत्स्यामीषिकया वीटां तामिषीकां तथाऽन्यया

asyā vīryaṃ nirīkṣadhvaṃ yadanyeṣu na vidyate |
vetsyāmīṣikayā vīṭāṃ tāmiṣīkāṃ tathā'nyayā

तामन्यया समायोगे वीटाया ग्रहणं मम ।
(वैशंपायन उवाच)
ततो यथोक्तं द्रोणेन तत्सर्वं कृतमञ्जसा

tāmanyayā samāyoge vīṭāyā grahaṇaṃ mama |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tato yathoktaṃ droṇena tatsarvaṃ kṛtamañjasā

तदवेक्ष्य कुमारास्ते विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ।
आश्चर्यमिदमत्यन्तमिति मत्वा वचोऽब्रुवन्

tadavekṣya kumārāste vismayotphullalocanāḥ |
āścaryamidamatyantamiti matvā vaco'bruvan

मुद्रिकामणि विप्रर्षे शीध्रमेतां समुद्धरथ
(वैशंपायन उवाच)
ततः शरं समादाय धनुश्चापि महायशाः

mudrikāmaṇi viprarṣe śīdhrametāṃ samuddharatha
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tataḥ śaraṃ samādāya dhanuścāpi mahāyaśāḥ

शरेण विद्ध्वा मुद्रां तामूर्ध्वमावाहयत्प्रभुः ।
स शरं समुपादाय कूपादङ्गुलिवेष्टनम्

śareṇa viddhvā mudrāṃ tāmūrdhvamāvāhayatprabhuḥ |
sa śaraṃ samupādāya kūpādaṅguliveṣṭanam

ददौ ततः कुमाराणां विस्मितानामविस्मितः ।
मुद्रिकामुद्धृतां दृष्ट्वा तमाहुस्ते कुमारकाः

dadau tataḥ kumārāṇāṃ vismitānāmavismitaḥ |
mudrikāmuddhṛtāṃ dṛṣṭvā tamāhuste kumārakāḥ

अभिवन्दामहे ब्रह्मन्नैतदन्येषु विद्यते ।
कोऽसि कस्यासि जानीमो वयं किं करवामहे

abhivandāmahe brahmannaitadanyeṣu vidyate |
ko'si kasyāsi jānīmo vayaṃ kiṃ karavāmahe

एवमुक्तस्ततो द्रोणः प्रत्युवाच कुमारकान् ।
आचक्षध्वं च भीष्माय रूपेण च गुणैश्च माम्

evamuktastato droṇaḥ pratyuvāca kumārakān |
ācakṣadhvaṃ ca bhīṣmāya rūpeṇa ca guṇaiśca mām

स एव सुमहातेजाः सांप्रतं प्रतिपत्स्यते ।
(वैशंपायन उवाच)
तथेत्युक्त्वा च गत्वा च भीष्ममूचुः कुमारकाः

sa eva sumahātejāḥ sāṃprataṃ pratipatsyate |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tathetyuktvā ca gatvā ca bhīṣmamūcuḥ kumārakāḥ

ब्राह्मणस्य वचः कृत्स्नं तच्च कर्म तथाविधम् ।
भीष्मः श्रुत्वा कुमाराणां द्रोणं तं प्रत्यजानत

brāhmaṇasya vacaḥ kṛtsnaṃ tacca karma tathāvidham |
bhīṣmaḥ śrutvā kumārāṇāṃ droṇaṃ taṃ pratyajānata

युक्तरूपः स हि गुरुरित्येवमनुचिन्त्य च ।
अथैनमानीय तदा स्वयमेव सुसत्कृतम्

yuktarūpaḥ sa hi gururityevamanucintya ca |
athainamānīya tadā svayameva susatkṛtam

परिपप्रच्छ निपुणं भीष्मः शस्त्रभृतां वरः ।
हेतुमागमने तच्च द्रोणः सर्वं न्यवेदयत्

paripapraccha nipuṇaṃ bhīṣmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
hetumāgamane tacca droṇaḥ sarvaṃ nyavedayat

महर्षेरग्निवेश्यस्य सकाशमहमच्युत ।
अस्त्रार्थमगमं पूर्वं धनुर्वेदजिघृक्षया

maharṣeragniveśyasya sakāśamahamacyuta |
astrārthamagamaṃ pūrvaṃ dhanurvedajighṛkṣayā

ब्रह्मचारी विनीतात्मा जटिलो बहुलाः समाः ।
अवसं सुचिरं तत्र गुरुशुश्रूषणे रतः

brahmacārī vinītātmā jaṭilo bahulāḥ samāḥ |
avasaṃ suciraṃ tatra guruśuśrūṣaṇe rataḥ

पाञ्चाल्यो राजपुत्रश्च यज्ञसेनो महाबलः ।
इष्वस्त्रहेतोर्न्यवसत्तस्मिन्नेव गुरौ प्रभुः

pāñcālyo rājaputraśca yajñaseno mahābalaḥ |
iṣvastrahetornyavasattasminneva gurau prabhuḥ

स मे तत्र सखा चासीदुपकारी प्रियश्च मे ।
तेनाहं सह संगम्य वर्तयन्सुचिरं प्रभो

sa me tatra sakhā cāsīdupakārī priyaśca me |
tenāhaṃ saha saṃgamya vartayansuciraṃ prabho

बाल्यात्प्रभृति कौरव्य सहाध्ययनमेव च ।
स मे सखा सदा तत्र प्रियवादी प्रियंकरः

bālyātprabhṛti kauravya sahādhyayanameva ca |
sa me sakhā sadā tatra priyavādī priyaṃkaraḥ

अब्रवीदिति मां भीष्म वचनं प्रीतिवर्धनम् ।
अहं प्रियतमः पुत्रः पितुर्द्रोण महात्मनः

abravīditi māṃ bhīṣma vacanaṃ prītivardhanam |
ahaṃ priyatamaḥ putraḥ piturdroṇa mahātmanaḥ

अभिषेक्ष्यति मां राज्ये स पाञ्चाल्यो यदा तदा ।
तद्भोज्यं भवता राज्यमर्धं सत्येन ते शपे

abhiṣekṣyati māṃ rājye sa pāñcālyo yadā tadā |
tadbhojyaṃ bhavatā rājyamardhaṃ satyena te śape

मम भोगाश्च वित्तं च त्वदधीनं सुखानि च ।
एवमुक्त्वाऽथ वव्राज कृतास्त्रः पूजितो मया

mama bhogāśca vittaṃ ca tvadadhīnaṃ sukhāni ca |
evamuktvā'tha vavrāja kṛtāstraḥ pūjito mayā

तच्च वाक्यमहं नित्यं मनसा धारयंस्तदा ।
सोऽहं पितृनियोगेन पुत्रलोभाद्यशस्विनीम्

tacca vākyamahaṃ nityaṃ manasā dhārayaṃstadā |
so'haṃ pitṛniyogena putralobhādyaśasvinīm

शारद्वतीं महाप्रज्ञामुपयेमे महाव्रताम् ।
अग्निहोत्रे च सत्रे च दमे च सततं रताम्

śāradvatīṃ mahāprajñāmupayeme mahāvratām |
agnihotre ca satre ca dame ca satataṃ ratām

लेभे च गौतमी पुत्रमश्वत्थामानमौरसम् ।
भीमविक्रमकर्माणमादित्यसमतेजसम्

lebhe ca gautamī putramaśvatthāmānamaurasam |
bhīmavikramakarmāṇamādityasamatejasam

पुत्रेण तेन प्रीतोऽहं भरद्वाजो मया यथा ।
गोक्षीरं पिबतो दृष्ट्वा धनिनस्तत्र पुत्रकान् ।
अश्वत्थामारुदद्बालस्तन्मे संदेहयद्दिशः

putreṇa tena prīto'haṃ bharadvājo mayā yathā |
gokṣīraṃ pibato dṛṣṭvā dhaninastatra putrakān |
aśvatthāmārudadbālastanme saṃdehayaddiśaḥ

न स्नातकोऽवसीदेत वर्तमानः स्वकर्मसु ।
इति संचिन्त्य मनसा तं देशं बहुशो भ्रमन्

na snātako'vasīdeta vartamānaḥ svakarmasu |
iti saṃcintya manasā taṃ deśaṃ bahuśo bhraman

विशुद्धणिच्छन्गाङ्गेय धर्मोपेतं प्रतिग्रहम् ।
अन्तादन्तं परिक्रम्य नाध्यगच्छं पयस्विनीम्

viśuddhaṇicchangāṅgeya dharmopetaṃ pratigraham |
antādantaṃ parikramya nādhyagacchaṃ payasvinīm

यवपिष्टोदकेनैनं लोभयेयं कुमारकम् ।
पीत्वा पिष्टरसं बालः क्षीरं पीतं मयाऽपि च

yavapiṣṭodakenainaṃ lobhayeyaṃ kumārakam |
pītvā piṣṭarasaṃ bālaḥ kṣīraṃ pītaṃ mayā'pi ca

ननर्तोत्थाय कौरव्य हृष्टो बाल्याद्विमोहितः ।
तं दृष्ट्वा नृत्यमानं तु बालैः परिवृतं सुतम्

nanartotthāya kauravya hṛṣṭo bālyādvimohitaḥ |
taṃ dṛṣṭvā nṛtyamānaṃ tu bālaiḥ parivṛtaṃ sutam

हास्यतामुपसंप्राप्तं कश्मलं तत्र मेऽभवत् ।
द्रोणं धिगस्त्वधनिनं यो धनं नाधिगच्छति

hāsyatāmupasaṃprāptaṃ kaśmalaṃ tatra me'bhavat |
droṇaṃ dhigastvadhaninaṃ yo dhanaṃ nādhigacchati

पिष्टोदकं सुतो यस्य पीत्वा क्षीरस्य तृष्णया ।
नृत्यतिस्म मुदाविष्टः क्षीरं पीतं मयाऽप्युत

piṣṭodakaṃ suto yasya pītvā kṣīrasya tṛṣṇayā |
nṛtyatisma mudāviṣṭaḥ kṣīraṃ pītaṃ mayā'pyuta

इति संभाषतां वाचं श्रुत्वा मे बुद्धिरच्यवत् ।
आत्मानं चात्मना गर्हन्मनसेदं व्यचिन्तयम्

iti saṃbhāṣatāṃ vācaṃ śrutvā me buddhiracyavat |
ātmānaṃ cātmanā garhanmanasedaṃ vyacintayam

अपि चाहं पुरा विप्रैर्वर्जितो गर्हितो वसे ।
परोपसेवां पापिष्ठां न च कुर्यां धनेप्सया

api cāhaṃ purā viprairvarjito garhito vase |
paropasevāṃ pāpiṣṭhāṃ na ca kuryāṃ dhanepsayā

इति मत्वा प्रियं पुत्रं भीष्मादाय ततो ह्यहम् ।
पूर्वस्नेहानुरागित्वात्सदारः सौमकिं गतः

iti matvā priyaṃ putraṃ bhīṣmādāya tato hyaham |
pūrvasnehānurāgitvātsadāraḥ saumakiṃ gataḥ

अभिषिक्तं तु श्रुत्वैव कृतार्थोऽस्मीति चिन्तयन् ।
प्रियं सखायं सुप्रीतो राज्यस्थं समुपागमम्

abhiṣiktaṃ tu śrutvaiva kṛtārtho'smīti cintayan |
priyaṃ sakhāyaṃ suprīto rājyasthaṃ samupāgamam

संस्मरन्सङ्गमं चैव वचनं चैव तस्य तत् ।
ततो द्रुपदमागम्य सखइपूर्वमहं प्रभो

saṃsmaransaṅgamaṃ caiva vacanaṃ caiva tasya tat |
tato drupadamāgamya sakhaipūrvamahaṃ prabho

अब्रुवं पुरुषव्याघ्र सखायं विद्धि मामिति ।
उपस्थितस्तु द्रुपदं सखिवच्चास्मि सङ्गतः

abruvaṃ puruṣavyāghra sakhāyaṃ viddhi māmiti |
upasthitastu drupadaṃ sakhivaccāsmi saṅgataḥ

स मां निराकारमिव प्रहसन्निदमब्रवीत् ।
अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसा

sa māṃ nirākāramiva prahasannidamabravīt |
akṛteyaṃ tava prajñā brahmannātisamañjasā

यदात्थ मां त्वं प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज ।
संगतनीह जीर्यन्ति कालेन परिजीर्यतः

yadāttha māṃ tvaṃ prasabhaṃ sakhā te'hamiti dvija |
saṃgatanīha jīryanti kālena parijīryataḥ

सौहृदं मे त्वया ह्यासीत्पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम् ।
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा

sauhṛdaṃ me tvayā hyāsītpūrvaṃ sāmarthyabandhanam |
nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā

साम्याद्धि सख्यं भवति वैषम्यान्नोपपद्यते ।
न सख्यमजरं लोके विद्यते जातु कस्यचित्

sāmyāddhi sakhyaṃ bhavati vaiṣamyānnopapadyate |
na sakhyamajaraṃ loke vidyate jātu kasyacit

कामो वैनं विहरति क्रोधो वैनं रहत्युत ।
मैवं जीर्णमुपास्स्व त्वं सख्यं भवदुपाधिकृत्

kāmo vainaṃ viharati krodho vainaṃ rahatyuta |
maivaṃ jīrṇamupāssva tvaṃ sakhyaṃ bhavadupādhikṛt

आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मेऽर्थनिबन्धनम् ।
नह्यनाढ्यः सखाऽऽढ्यस्य नाविद्वान्विदुषः सखा

āsītsakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me'rthanibandhanam |
nahyanāḍhyaḥ sakhā''ḍhyasya nāvidvānviduṣaḥ sakhā

न शूरस्य सखा क्लीबः सखिपूर्वं किमिष्यते ।
न हि राज्ञामुदीर्णानामेवं भूतैर्नरैः क्वचित्

na śūrasya sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kimiṣyate |
na hi rājñāmudīrṇānāmevaṃ bhūtairnaraiḥ kvacit

सख्यं भवति मन्दात्मञ्छ्रिया हीनैर्धनच्युतैः ।
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा

sakhyaṃ bhavati mandātmañchriyā hīnairdhanacyutaiḥ |
nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā

नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते ।
अहं त्वया न जानामि राज्यार्थे संविदं कृताम्

nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kimiṣyate |
ahaṃ tvayā na jānāmi rājyārthe saṃvidaṃ kṛtām

एकरात्रं तु ते ब्रह्मन्कामं दास्यामि भोजनम् ।
एवमुक्तस्त्वहं तेन सदारः प्रस्थितस्तदा

ekarātraṃ tu te brahmankāmaṃ dāsyāmi bhojanam |
evamuktastvahaṃ tena sadāraḥ prasthitastadā

तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय यां कर्ताऽस्म्यचिरादिव ।
द्रुपदेनैवमुक्तोऽहं मन्युनाऽभिपरिप्लुतः

tāṃ pratijñāṃ pratijñāya yāṃ kartā'smyacirādiva |
drupadenaivamukto'haṃ manyunā'bhipariplutaḥ

अभ्यागच्छं कुरून्भीष्म शिष्यैरर्थी गुणान्वितैः ।
ततोऽहं भवतः कामं संवर्धयितुमागतः

abhyāgacchaṃ kurūnbhīṣma śiṣyairarthī guṇānvitaiḥ |
tato'haṃ bhavataḥ kāmaṃ saṃvardhayitumāgataḥ

इदं नागपुरं रम्यं ब्रूहि किं करवाणि ते ।
(वैशंपायन उवाच)
एवमुक्तस्तदा भीष्मो भारद्वाजमभाषत

idaṃ nāgapuraṃ ramyaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
evamuktastadā bhīṣmo bhāradvājamabhāṣata

अपज्यं क्रियतां चापं साध्वस्त्रं प्रतिपादय ।
भुङ्क्ष भोगान्भृशं प्रीतः पूज्यमानः कुरुक्षये

apajyaṃ kriyatāṃ cāpaṃ sādhvastraṃ pratipādaya |
bhuṅkṣa bhogānbhṛśaṃ prītaḥ pūjyamānaḥ kurukṣaye

कुरूणामस्ति यद्वित्तं राज्यं चेदं सराष्ट्रकम् ।
त्वमेव परमो राजा सर्वे वाक्यकरास्तव

kurūṇāmasti yadvittaṃ rājyaṃ cedaṃ sarāṣṭrakam |
tvameva paramo rājā sarve vākyakarāstava

यच्च ते प्रार्थितं ब्रह्मन्कृतं तदिति चिन्त्यताम् ।
दिष्ट्या प्राप्तोऽसि विप्रर्षे महान्मेऽनुग्रहः कृतः

yacca te prārthitaṃ brahmankṛtaṃ taditi cintyatām |
diṣṭyā prāpto'si viprarṣe mahānme'nugrahaḥ kṛtaḥ