अध्याय 138: विष, जल और वासुकि का वरदान

ततस्ते मन्त्रयामासुर्दुर्योधनपुरोगमाः ।
प्राणवान्विक्रमी चापि शौर्ये च महति स्थितः

tataste mantrayāmāsurduryodhanapurogamāḥ |
prāṇavānvikramī cāpi śaurye ca mahati sthitaḥ

स्पर्धते चापि सततमस्मानेव वृकोदरः ।
तं तु सुप्तं पुरोद्याने जले शूले क्षिपामहे

spardhate cāpi satatamasmāneva vṛkodaraḥ |
taṃ tu suptaṃ purodyāne jale śūle kṣipāmahe

ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत ।
प्रमाणकोट्यामुद्देशे स्थलं किंचिदुपेत्य ह

tato jalavihārārthaṃ kārayāmāsa bhārata |
pramāṇakoṭyāmuddeśe sthalaṃ kiṃcidupetya ha

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोष्यं लेह्यमथापि च ।
उपपादितं नरैस्तत्र कुशलैः सूदकर्मणि

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca coṣyaṃ lehyamathāpi ca |
upapāditaṃ naraistatra kuśalaiḥ sūdakarmaṇi

न्यवेदयंस्तत्पुरुषा धार्तराष्ट्राय वै तदा ।
ततो दुर्योधनस्तत्र पाण्डवानाह दुर्मतिः

nyavedayaṃstatpuruṣā dhārtarāṣṭrāya vai tadā |
tato duryodhanastatra pāṇḍavānāha durmatiḥ

गङ्गां चैवानुयास्याम उद्यानवनशोभिताम् ।
सहिता भ्रातरः सर्वे जलक्रीडामवाप्नुमः

gaṅgāṃ caivānuyāsyāma udyānavanaśobhitām |
sahitā bhrātaraḥ sarve jalakrīḍāmavāpnumaḥ

एवमस्त्विति तं चापि प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ।
ते रथैर्नगराकारैर्देशजैश्च गजोत्तमैः

evamastviti taṃ cāpi pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ |
te rathairnagarākārairdeśajaiśca gajottamaiḥ

निर्ययुर्नगराच्छूराः कौरवाः पाण्डवैः सह ।
उद्यानवनमासाद्य विसृज्य च महाजनम्

niryayurnagarācchūrāḥ kauravāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
udyānavanamāsādya visṛjya ca mahājanam

विशन्ति स्म तदा वीराः सिंहा इव गिरेर्गुहाम् ।
उद्यानमभिपश्यन्तो भ्रातरः सर्व एव ते

viśanti sma tadā vīrāḥ siṃhā iva girerguhām |
udyānamabhipaśyanto bhrātaraḥ sarva eva te

उपस्थानगृहैः शुभ्रैर्वलभीभिश्च शोभितम् ।
गवाक्षकैस्तथा जालैर्यन्त्रैः सांचारिकैरपि

upasthānagṛhaiḥ śubhrairvalabhībhiśca śobhitam |
gavākṣakaistathā jālairyantraiḥ sāṃcārikairapi

संमार्जितं सौधकारैश्चित्रकारैश्च चित्रितम् ।
दीर्घिकाभिश्च पूर्णाभिस्तथा पुष्करिणीषु च

saṃmārjitaṃ saudhakāraiścitrakāraiśca citritam |
dīrghikābhiśca pūrṇābhistathā puṣkariṇīṣu ca

जलं तच्छुशुभे च्छन्नं फुल्लैर्जलरुहैस्तथा ।
उपच्छन्ना वसुमती तथा पुष्पैर्यथर्तुकैः

jalaṃ tacchuśubhe cchannaṃ phullairjalaruhaistathā |
upacchannā vasumatī tathā puṣpairyathartukaiḥ

तत्रोपविष्टास्ते सर्वे पाण्डवाः कौरवाश्च ह ।
उपच्छन्नान्बहून्कामांस्ते भुञ्जन्ति ततस्ततः

tatropaviṣṭāste sarve pāṇḍavāḥ kauravāśca ha |
upacchannānbahūnkāmāṃste bhuñjanti tatastataḥ

अथोद्यानवरे तस्मिंस्तथा क्रीडागताश्चते ।
परस्परस्य वक्त्रेषु ददुर्भक्ष्यांस्ततस्ततः

athodyānavare tasmiṃstathā krīḍāgatāścate |
parasparasya vaktreṣu dadurbhakṣyāṃstatastataḥ

ततो दुर्योधनः पापस्तद्भक्ष्ये कालकूटकम् ।
विषं प्रक्षेपयामास भीमसेनजिघांसया

tato duryodhanaḥ pāpastadbhakṣye kālakūṭakam |
viṣaṃ prakṣepayāmāsa bhīmasenajighāṃsayā

स्वयमुत्थाय चैवाथ हृदयेन क्षुरोपमः ।
स वाचाऽमृतकल्पश्च भ्रातृवच्च सुहृद्यथा

svayamutthāya caivātha hṛdayena kṣuropamaḥ |
sa vācā'mṛtakalpaśca bhrātṛvacca suhṛdyathā

स्वयं प्रक्षिपते भक्ष्यं बहु भीमस्य पाकृत् ।
प्रभक्षितं च भीमेन तं वै दोषमजानता

svayaṃ prakṣipate bhakṣyaṃ bahu bhīmasya pākṛt |
prabhakṣitaṃ ca bhīmena taṃ vai doṣamajānatā

ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्निव ।
कृतकृत्यमीवात्मानं मन्यते पुरुषाधमः

tato duryodhanastatra hṛdayena hasanniva |
kṛtakṛtyamīvātmānaṃ manyate puruṣādhamaḥ

ततस्ते सहिताः सर्वे जलक्रीडामकुर्वत ।
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च तदा मुदितमानसाः

tataste sahitāḥ sarve jalakrīḍāmakurvata |
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca tadā muditamānasāḥ

विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन् ।
भीमस्तु बलवान्भुक्त्वा व्यायामाभ्यधिकं जले

vihārāvasatheṣveva vīrā vāsamarocayan |
bhīmastu balavānbhuktvā vyāyāmābhyadhikaṃ jale

वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतांस्तदा ।
प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापावाप्य तत्स्थलम्

vāhayitvā kumārāṃstāñjalakrīḍāgatāṃstadā |
pramāṇakoṭyāṃ vāsārthī suṣvāpāvāpya tatsthalam

शीतं वातं समासाद्य श्रान्तो मदविमोहितः ।
विषेण च परीताङ्गो निश्चेष्टः पाण्डुनन्दनः

śītaṃ vātaṃ samāsādya śrānto madavimohitaḥ |
viṣeṇa ca parītāṅgo niśceṣṭaḥ pāṇḍunandanaḥ

ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीमं दुर्योधनः स्वयम् ।
शूलान्यप्सु निखायाशु प्रादेशाभ्यन्तराणि च

tato baddhvā latāpāśairbhīmaṃ duryodhanaḥ svayam |
śūlānyapsu nikhāyāśu prādeśābhyantarāṇi ca

लतापाशैर्दृढं बद्धं स्थलाज्जलमपातयत् ।
सशेषत्वान्न संप्राप्तो जले शूलिनि पाण्डवः

latāpāśairdṛḍhaṃ baddhaṃ sthalājjalamapātayat |
saśeṣatvānna saṃprāpto jale śūlini pāṇḍavaḥ

पपात यत्र तत्रास्य शूलं नासीद्यदृच्छया ।
स निःसंज्ञो जलस्यान्तमवाग्वै पाण्डवोऽविशत् ।
आक्रामन्नागभवने तदा नागकुमारकान्

papāta yatra tatrāsya śūlaṃ nāsīdyadṛcchayā |
sa niḥsaṃjño jalasyāntamavāgvai pāṇḍavo'viśat |
ākrāmannāgabhavane tadā nāgakumārakān

ततः समेत्य बहुभिस्तदा नागैर्महाविषैः ।
अदश्यत भृशं भीमो महादंष्ट्रैर्विपोल्बणैः

tataḥ sametya bahubhistadā nāgairmahāviṣaiḥ |
adaśyata bhṛśaṃ bhīmo mahādaṃṣṭrairvipolbaṇaiḥ

ततोऽस्य दश्यमानस्य तद्विषं कालकूटकम् ।
हतं सर्पविषेणैव स्थावरं जङ्गमेन तु

tato'sya daśyamānasya tadviṣaṃ kālakūṭakam |
hataṃ sarpaviṣeṇaiva sthāvaraṃ jaṅgamena tu

दंष्ट्राश्च दंष्ट्रिणां तेषां मर्मस्वपि निपातिताः ।
त्वचं नैवास्य बिभिदुः सारत्वात्पृथुवक्षसः

daṃṣṭrāśca daṃṣṭriṇāṃ teṣāṃ marmasvapi nipātitāḥ |
tvacaṃ naivāsya bibhiduḥ sāratvātpṛthuvakṣasaḥ

ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः सर्वं संछिद्य बन्धनम् ।
पोथयामास तान्सर्पान्केचिद्भीताः प्रदुद्रुवुः

tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sarvaṃ saṃchidya bandhanam |
pothayāmāsa tānsarpānkecidbhītāḥ pradudruvuḥ

हतावशेषा भीमेन सर्वे वासुकिमभ्ययुः ।
ऊचुश्च सर्पराजानं वासुकिं वासवोपमम्

hatāvaśeṣā bhīmena sarve vāsukimabhyayuḥ |
ūcuśca sarparājānaṃ vāsukiṃ vāsavopamam

अयं नरो वै नागरेन्द्र ह्यप्सु बद्ध्वा प्रवेशितः ।
यथा च नो मतिर्वीर विषपीतो भविष्यति

ayaṃ naro vai nāgarendra hyapsu baddhvā praveśitaḥ |
yathā ca no matirvīra viṣapīto bhaviṣyati

निश्चेष्टोऽस्माननुप्राप्तः स च दष्टोऽन्वबुध्यत ।
ससंज्ञश्चापि संवृत्तश्छित्त्वा बन्धनमाशु नः

niśceṣṭo'smānanuprāptaḥ sa ca daṣṭo'nvabudhyata |
sasaṃjñaścāpi saṃvṛttaśchittvā bandhanamāśu naḥ

पोथयन्तं महाबाहुं त्वं वै तं ज्ञातुमर्हसि ।
ततो वासुकिरभ्येत्य नागैनुगतस्तदा

pothayantaṃ mahābāhuṃ tvaṃ vai taṃ jñātumarhasi |
tato vāsukirabhyetya nāgainugatastadā

पश्यति स्म महाबाहुं भीमं भीमपराक्रमम् ।
आर्यकेण च दृष्टः स पृथाया आर्यकेण च

paśyati sma mahābāhuṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam |
āryakeṇa ca dṛṣṭaḥ sa pṛthāyā āryakeṇa ca

तदा दौहित्रदौहित्रः परिष्वक्तः सुपीडितम् ।
सुप्रीतश्चाभवत्तस्य वासुकिः स महायशाः

tadā dauhitradauhitraḥ pariṣvaktaḥ supīḍitam |
suprītaścābhavattasya vāsukiḥ sa mahāyaśāḥ

अब्रवीत्तं च नागेन्द्रः किमस्य क्रियतां प्रियम् ।
धनौघो रत्ननिचयो वसु चास्य प्रदीयताम्

abravīttaṃ ca nāgendraḥ kimasya kriyatāṃ priyam |
dhanaugho ratnanicayo vasu cāsya pradīyatām

एवमुक्तस्तदा नागो वासुकिं प्रत्यभाषत ।
यदि नागेन्द्र तुष्टोऽसि किमस्य धनसंचयैः

evamuktastadā nāgo vāsukiṃ pratyabhāṣata |
yadi nāgendra tuṣṭo'si kimasya dhanasaṃcayaiḥ

रसं पिबेत्कुमारोऽयं त्वयि प्रीते महाबलः ।
बलं नागसहस्रस्य यस्मिन्कुण्डे प्रतिष्ठितम्

rasaṃ pibetkumāro'yaṃ tvayi prīte mahābalaḥ |
balaṃ nāgasahasrasya yasminkuṇḍe pratiṣṭhitam

यावत्पिबति बालोऽयं तावदस्मै प्रदीयताम् ।
एवमस्त्विति तं नागं वासुकिः प्रत्यभाषत

yāvatpibati bālo'yaṃ tāvadasmai pradīyatām |
evamastviti taṃ nāgaṃ vāsukiḥ pratyabhāṣata

ततो भीमस्तदा नागैः कृतस्वस्त्ययनः शुचिः ।
प्राङ्मुखश्चोपविष्टश्च रसं पिबति पाण्डवः

tato bhīmastadā nāgaiḥ kṛtasvastyayanaḥ śuciḥ |
prāṅmukhaścopaviṣṭaśca rasaṃ pibati pāṇḍavaḥ

एकोच्छ्वासात्ततः कुण्डं पिबति स्म महाबलः ।
एवमष्टौ स कुण्डानि ह्यपिबत्पाण्डुनन्दनः

ekocchvāsāttataḥ kuṇḍaṃ pibati sma mahābalaḥ |
evamaṣṭau sa kuṇḍāni hyapibatpāṇḍunandanaḥ

ततस्तु शयने दिव्ये नागदत्ते महाभुजः ।
अशेत भीमसेनस्तु यथासुखमरिंदमः

tatastu śayane divye nāgadatte mahābhujaḥ |
aśeta bhīmasenastu yathāsukhamariṃdamaḥ