अध्याय 139: नागलोक से भीम की वापसी

दुर्योधनस्तु पापात्मा भीममाशीविषहदे ।
प्रक्षिप्य कृतकृत्यं स्वमात्मानं मन्यते तदा

duryodhanastu pāpātmā bhīmamāśīviṣahade |
prakṣipya kṛtakṛtyaṃ svamātmānaṃ manyate tadā

प्रभातायां रजन्यां च प्रविवेश पुरं ततः ।
ब्रुवाणो भीमसेनस्तु यातो ह्यग्रत एव नः

prabhātāyāṃ rajanyāṃ ca praviveśa puraṃ tataḥ |
bruvāṇo bhīmasenastu yāto hyagrata eva naḥ

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा ह्यविदन्पापमात्मनि ।
स्वेनानुमानेन परं साधुं समनुपश्यति

yudhiṣṭhirastu dharmātmā hyavidanpāpamātmani |
svenānumānena paraṃ sādhuṃ samanupaśyati

सोऽभ्युपेत्य तदा पार्थो मातरं भ्रातृवत्सलः ।
अभिवाद्याब्रवीत्कुन्तीमम्ब भीम इहागतः

so'bhyupetya tadā pārtho mātaraṃ bhrātṛvatsalaḥ |
abhivādyābravītkuntīmamba bhīma ihāgataḥ

क्व गतो भविता मातर्नेह पश्यामि तं शुभे ।
उद्यानानि वनं चैव विचितानि समन्ततः

kva gato bhavitā mātarneha paśyāmi taṃ śubhe |
udyānāni vanaṃ caiva vicitāni samantataḥ

तदर्थं न च तं वीरं दृष्टवन्तो वृकोदरम् ।
मन्यमानास्ततः सर्वे यातो नः पूर्वमेव सः

tadarthaṃ na ca taṃ vīraṃ dṛṣṭavanto vṛkodaram |
manyamānāstataḥ sarve yāto naḥ pūrvameva saḥ

आगताः स्म महाभागे व्याकुलेनान्तरात्मना ।
इहागम्य क्व नु गतस्त्वया वा प्रेषितः क्व नु

āgatāḥ sma mahābhāge vyākulenāntarātmanā |
ihāgamya kva nu gatastvayā vā preṣitaḥ kva nu

कथयस्व महाबाहुं भीमसेनं यशस्विनि ।
नहि मे शुध्यते भावस्तं वीरं प्रति शोभने

kathayasva mahābāhuṃ bhīmasenaṃ yaśasvini |
nahi me śudhyate bhāvastaṃ vīraṃ prati śobhane

यतः प्रसुप्तं मन्येऽहं भीम् नेति हतस्तु सः ।
इत्युक्ता च ततः कुन्ती धर्मराजेन धीमता

yataḥ prasuptaṃ manye'haṃ bhīm neti hatastu saḥ |
ityuktā ca tataḥ kuntī dharmarājena dhīmatā

हाहेति कृत्वा संभ्रान्ता प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् ।
न पुत्र भीमं पश्यामि न मामभ्येत्यसाविति

hāheti kṛtvā saṃbhrāntā pratyuvāca yudhiṣṭhiram |
na putra bhīmaṃ paśyāmi na māmabhyetyasāviti

शीघ्रमन्वेषणे यत्नं कुरु तस्यानुजैः सह ।
द्रुतं गत्वा पुरोद्यानं विचिन्वन्तिस्म पाण्डवाः

śīghramanveṣaṇe yatnaṃ kuru tasyānujaiḥ saha |
drutaṃ gatvā purodyānaṃ vicinvantisma pāṇḍavāḥ

भीमभीमेति ते वाचा पाण्डवाः समुदैरयन् ।
विचिन्वन्तोऽथ ते सर्वे न स्म पश्यन्ति भ्रातरम्

bhīmabhīmeti te vācā pāṇḍavāḥ samudairayan |
vicinvanto'tha te sarve na sma paśyanti bhrātaram

आगताः स्वगृहं भूय इदमूचुः पृथां तदा ।
न दृश्यते महाबाहुरम्ब भीमो वने चितः

āgatāḥ svagṛhaṃ bhūya idamūcuḥ pṛthāṃ tadā |
na dṛśyate mahābāhuramba bhīmo vane citaḥ

विचितानि च सर्वाणि ह्युद्यानानि नदीस्तथा ।
(वैशंपायन उवाच)
ततो विदुरमानाय्य कुन्ती सा स्वं निवेशनम्

vicitāni ca sarvāṇi hyudyānāni nadīstathā |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tato viduramānāyya kuntī sā svaṃ niveśanam

उवाच बलवान्क्षत्तर्भीमसेनो न दृश्यते

uvāca balavānkṣattarbhīmaseno na dṛśyate

उद्यानान्निर्गताः सर्वे भ्रातरो भ्रातृभिः सह ।
तत्रैकस्तु महाबाहुर्भीमो नाभ्येति मामिह

udyānānnirgatāḥ sarve bhrātaro bhrātṛbhiḥ saha |
tatraikastu mahābāhurbhīmo nābhyeti māmiha

न च प्रीणयते चक्षुः सदा दुर्योधनस्य सः ।
क्रूरोऽसौ दुर्मतिः क्षुद्रो राज्यलुब्धोऽनपत्रपः

na ca prīṇayate cakṣuḥ sadā duryodhanasya saḥ |
krūro'sau durmatiḥ kṣudro rājyalubdho'napatrapaḥ

निहन्यादपि तं वीरं जातमन्युः सुयोधनः ।
तेन मे व्याकुलं चित्तं हृदयं दह्यतीव च

nihanyādapi taṃ vīraṃ jātamanyuḥ suyodhanaḥ |
tena me vyākulaṃ cittaṃ hṛdayaṃ dahyatīva ca

मैवं वदस्व कल्याणि शेषसंरक्षणं कुरु ।
प्रत्यादिष्टो हि दुष्टात्मा शेषेऽपि प्रहरेत्तव

maivaṃ vadasva kalyāṇi śeṣasaṃrakṣaṇaṃ kuru |
pratyādiṣṭo hi duṣṭātmā śeṣe'pi praharettava

दीर्घायुषस्तव सुता यथोवाच महामुनिः ।
आगमिष्यति ते पुत्रः प्रीतिं चोत्पादयिष्यति

dīrghāyuṣastava sutā yathovāca mahāmuniḥ |
āgamiṣyati te putraḥ prītiṃ cotpādayiṣyati

एवमुक्त्वा ययौ विद्वान्विदुरः स्वं निवेशनम् ।
कुन्ती चिन्तापरा भूत्वा सहासीना सुतैर्गृहे

evamuktvā yayau vidvānviduraḥ svaṃ niveśanam |
kuntī cintāparā bhūtvā sahāsīnā sutairgṛhe

ततोऽष्टमे तु दिवसे प्रत्यबुध्यत पाण्डवः ।
तस्मिंस्तदा रसे जीर्णे सोऽप्रमेयबलो बली

tato'ṣṭame tu divase pratyabudhyata pāṇḍavaḥ |
tasmiṃstadā rase jīrṇe so'prameyabalo balī

तं दृष्ट्वा प्रतिबुध्यन्तं पाण्डवं ते भुजङ्गमाः ।
सान्त्वयामासुरव्यग्रा वचनं चेदमब्रुवन्

taṃ dṛṣṭvā pratibudhyantaṃ pāṇḍavaṃ te bhujaṅgamāḥ |
sāntvayāmāsuravyagrā vacanaṃ cedamabruvan

यत्ते पीतो महाबाहो रसोऽयं वीर्यसंभृतः ।
तस्मान्नागायुतबलो रणेऽधृष्यो भविष्यसि

yatte pīto mahābāho raso'yaṃ vīryasaṃbhṛtaḥ |
tasmānnāgāyutabalo raṇe'dhṛṣyo bhaviṣyasi

गच्छाद्य त्वं च स्वगृहं स्नातो दिव्यैरिमैर्जलैः ।
भ्रातरस्तेऽनुतप्यन्ति त्वां विना कुरुपुङ्गव

gacchādya tvaṃ ca svagṛhaṃ snāto divyairimairjalaiḥ |
bhrātaraste'nutapyanti tvāṃ vinā kurupuṅgava

ततः स्नातो महाबाहुः शुचिशुक्लाम्बरस्रजः ।
ततो नागस्य भवने कृतकौतुकमङ्गलः

tataḥ snāto mahābāhuḥ śuciśuklāmbarasrajaḥ |
tato nāgasya bhavane kṛtakautukamaṅgalaḥ

ओषधीभिर्विषघ्नीभिः सुरभीभिर्विशेषतः ।
भुक्तवान्परमान्नं च नागैर्दत्तं महाबलः

oṣadhībhirviṣaghnībhiḥ surabhībhirviśeṣataḥ |
bhuktavānparamānnaṃ ca nāgairdattaṃ mahābalaḥ

पूजितो भुजगैर्वीर आशीर्भिश्चाभिनन्दितः ।
दिव्याभरणसंछन्नो नागानामन्त्र्य पाण्डवाः

pūjito bhujagairvīra āśīrbhiścābhinanditaḥ |
divyābharaṇasaṃchanno nāgānāmantrya pāṇḍavāḥ

उदतिष्ठत्प्रहृष्टात्मा नागलोकादरिन्दमः ।
उत्क्षिप्य च तदा नागैर्जलाज्जलरुहेक्षणः

udatiṣṭhatprahṛṣṭātmā nāgalokādarindamaḥ |
utkṣipya ca tadā nāgairjalājjalaruhekṣaṇaḥ

तस्मिन्नेव वनोद्देशे स्थापितः कुरुनन्दनः ।
ते चान्तर्दधिरे नागाः पाण्डवस्यैव पश्यतः

tasminneva vanoddeśe sthāpitaḥ kurunandanaḥ |
te cāntardadhire nāgāḥ pāṇḍavasyaiva paśyataḥ

तत उत्थाय कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः ।
आजगाम महाबाहुर्मातुरन्तिकमञ्जसा

tata utthāya kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ |
ājagāma mahābāhurmāturantikamañjasā

ततोऽभिवाद्य जननीं ज्येष्ठं भ्रातरमेव च ।
कनीयसः समाघ्राय शिरस्स्वरिविमर्दनः

tato'bhivādya jananīṃ jyeṣṭhaṃ bhrātarameva ca |
kanīyasaḥ samāghrāya śirassvarivimardanaḥ

तैश्चापि संपरिष्वक्तः सह मात्रा नरर्षभैः ।
अन्योन्यगतसौहार्दाद्दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रुवन्

taiścāpi saṃpariṣvaktaḥ saha mātrā nararṣabhaiḥ |
anyonyagatasauhārdāddiṣṭyā diṣṭyeti cābruvan

ततस्तत्सर्वमाचष्ट दुर्योधनविचेष्टितम् ।
भ्रातॄणां भीमसेनश्च महाबलपराक्रमः

tatastatsarvamācaṣṭa duryodhanaviceṣṭitam |
bhrātṝṇāṃ bhīmasenaśca mahābalaparākramaḥ

नागलोके च यद्वृत्तं गुणदोषमशेषतः ।
तच्च सर्वमशेषेण कथयामास पाण्डवः

nāgaloke ca yadvṛttaṃ guṇadoṣamaśeṣataḥ |
tacca sarvamaśeṣeṇa kathayāmāsa pāṇḍavaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा भीममाह वचोऽर्थवत् ।
तूष्णीं भव न ते जल्प्यमिदं कार्यं कथंचन

tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmamāha vaco'rthavat |
tūṣṇīṃ bhava na te jalpyamidaṃ kāryaṃ kathaṃcana

इतःप्रभृति कौन्तेयं रक्षतान्योन्यमादृताः ।
एवमुक्त्वा महाबाहुर्धर्मराजो युधिष्ठिरः

itaḥprabhṛti kaunteyaṃ rakṣatānyonyamādṛtāḥ |
evamuktvā mahābāhurdharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

भ्रातृभिः सहितः सर्वैरप्रमत्तोऽभवत्तदा ।
यदा त्ववगतास्ते वै पाण्डवास्तस्य कर्म तत्

bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvairapramatto'bhavattadā |
yadā tvavagatāste vai pāṇḍavāstasya karma tat

नत्वेव बहुलं चक्रुः प्रयता मन्त्ररक्षणे ।
धर्मात्मा विदुरस्तेषां प्रददौ मतिमान्मतिम्

natveva bahulaṃ cakruḥ prayatā mantrarakṣaṇe |
dharmātmā vidurasteṣāṃ pradadau matimānmatim

दुर्योधनोऽपि तं दृष्ट्वा पाण्डवं पुनरागतम् ।
निश्वसंश्चिन्तयंश्चैवमहन्यहनि तप्यते

duryodhano'pi taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ punarāgatam |
niśvasaṃścintayaṃścaivamahanyahani tapyate

कुमारान्क्रीडमानांस्तान्दृष्ट्वा राजातिदुर्मदान् ।
गुरुं शिक्षार्थमन्विष्य गौतमं तान्न्यवेदयत्

kumārānkrīḍamānāṃstāndṛṣṭvā rājātidurmadān |
guruṃ śikṣārthamanviṣya gautamaṃ tānnyavedayat

शरस्तम्बे समुद्भूतं वेदशास्त्रार्थपारगम् ।
राज्ञा निवेदितास्तस्मै ते च सर्वे च निष्ठिताः ।
अधिजग्मुश्च कुरवो धनुर्वेदं कृपात्तु ते

śarastambe samudbhūtaṃ vedaśāstrārthapāragam |
rājñā niveditāstasmai te ca sarve ca niṣṭhitāḥ |
adhijagmuśca kuravo dhanurvedaṃ kṛpāttu te