अध्याय 137: सत्यवती का वनगमन, भीम पर दुर्योधन का षड्यन्त्र

ततः क्षत्ता च भीष्मश्च व्यासो राजा च बन्धुभिः ।
ददुः श्राद्धं तदा पाण्डोः स्वधामृतमयं तदा

tataḥ kṣattā ca bhīṣmaśca vyāso rājā ca bandhubhiḥ |
daduḥ śrāddhaṃ tadā pāṇḍoḥ svadhāmṛtamayaṃ tadā

पुरोहितसहायास्ते यथान्यायमकुर्वत ।
कुरूंश्च विप्रमुख्यांश्च भोजयित्वा सहस्रशः ।
रत्नौघान्द्विजमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरांस्तथा

purohitasahāyāste yathānyāyamakurvata |
kurūṃśca vipramukhyāṃśca bhojayitvā sahasraśaḥ |
ratnaughāndvijamukhyebhyo dattvā grāmavarāṃstathā

कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान्भरतर्षभान् ।
आदाय विविशुः सर्वे पुरं वारणसाह्वयम्

kṛtaśaucāṃstatastāṃstu pāṇḍavānbharatarṣabhān |
ādāya viviśuḥ sarve puraṃ vāraṇasāhvayam

सततं स्मानुशोचन्तस्तमेव भरतर्षभम् ।
पौरजानपदाः सर्वे मृतं स्वमिव बान्धवम्

satataṃ smānuśocantastameva bharatarṣabham |
paurajānapadāḥ sarve mṛtaṃ svamiva bāndhavam

श्राद्धावसाने तु तदा दृष्ट्वा तं दुःखितं जनम् ।
संमूढां दुःखशोकार्तां व्यासो मातरमब्रवीत्

śrāddhāvasāne tu tadā dṛṣṭvā taṃ duḥkhitaṃ janam |
saṃmūḍhāṃ duḥkhaśokārtāṃ vyāso mātaramabravīt

अतिक्रान्तसुखाः कालाः पर्युपस्थितदारुणाः ।
श्वःश्वः पापिष्ठदिवसाः पृथिवी गतयौवना

atikrāntasukhāḥ kālāḥ paryupasthitadāruṇāḥ |
śvaḥśvaḥ pāpiṣṭhadivasāḥ pṛthivī gatayauvanā

बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुलः ।
लुप्तधर्मक्रियाचारो घोरः कालो भविष्यति

bahumāyāsamākīrṇo nānādoṣasamākulaḥ |
luptadharmakriyācāro ghoraḥ kālo bhaviṣyati

कुरूणामनयाच्चापि पृथिवी न भविष्यति ।
गच्छ त्वं योगमास्थाय युक्ता वस तपोवने

kurūṇāmanayāccāpi pṛthivī na bhaviṣyati |
gaccha tvaṃ yogamāsthāya yuktā vasa tapovane

माद्राक्षीस्त्वं कुलस्यास्य घोरं संक्षयमात्मनः ।
तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्याब्रवीत्स्नुषाम्

mādrākṣīstvaṃ kulasyāsya ghoraṃ saṃkṣayamātmanaḥ |
tatheti samanujñāya sā praviśyābravītsnuṣām

अम्बिक तव पौत्रस्य दुर्नयात्किल भारताः ।
सानुबन्धा विनङ्क्ष्यन्ति पौराश्चैवेति नः श्रुतम्

ambika tava pautrasya durnayātkila bhāratāḥ |
sānubandhā vinaṅkṣyanti paurāścaiveti naḥ śrutam

तत्कौसल्यामिमामार्तां पुत्रशोकाभिपीडिताम् ।
वनमादाय भद्रं ते गच्छावो यदि मन्यसे

tatkausalyāmimāmārtāṃ putraśokābhipīḍitām |
vanamādāya bhadraṃ te gacchāvo yadi manyase

तथेत्युक्ता त्वम्बिकया भीष्ममामन्त्र्य सुव्रता ।
वनं ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत

tathetyuktā tvambikayā bhīṣmamāmantrya suvratā |
vanaṃ yayau satyavatī snuṣābhyāṃ saha bhārata

ताः सुघोरं तपस्तप्त्वा देव्यो भरतसत्तम ॥
देहं त्यक्त्वा महाराज गतिमिष्टां ययुस्तदा

tāḥ sughoraṃ tapastaptvā devyo bharatasattama ||
dehaṃ tyaktvā mahārāja gatimiṣṭāṃ yayustadā

अथाप्तवन्तो वेदोक्तान्संस्कारान्पाण्डवास्तदा ।
संव्यवर्धन्त भोगांस्ते भुञ्जानाः पितृवेश्मनि

athāptavanto vedoktānsaṃskārānpāṇḍavāstadā |
saṃvyavardhanta bhogāṃste bhuñjānāḥ pitṛveśmani

धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः क्रीडन्तो मुदिताः सुखम् ।
बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टास्तेजसाऽभवन्

dhārtarāṣṭraiśca sahitāḥ krīḍanto muditāḥ sukham |
bālakrīḍāsu sarvāsu viśiṣṭāstejasā'bhavan

जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे ।
धार्तराष्ट्रान्भीमसेनः सर्वान्स परिमर्दति

jave lakṣyābhiharaṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇe |
dhārtarāṣṭrānbhīmasenaḥ sarvānsa parimardati

हर्षात्प्रक्रीडमानांस्तान् गृह्य राजन्निलीयते ।
शिरःसु विनिगृह्यैतान्योजयामास पाण्डवैः

harṣātprakrīḍamānāṃstān gṛhya rājannilīyate |
śiraḥsu vinigṛhyaitānyojayāmāsa pāṇḍavaiḥ

शतमेकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम् ।
एक एव निगृह्णाति नातिकृच्छ्राद्वृकोदरः

śatamekottaraṃ teṣāṃ kumārāṇāṃ mahaujasām |
eka eva nigṛhṇāti nātikṛcchrādvṛkodaraḥ

कचेषु च निगृह्यैनान्विनिहत्य बलाद्बली ।
चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोंसकान्

kaceṣu ca nigṛhyainānvinihatya balādbalī |
cakarṣa krośato bhūmau ghṛṣṭajānuśiroṃsakān

दश बालाञ्जले क्रीडन्भुजाभ्यां परिगृह्य सः ।
आस्ते स्म सलिले मग्नो मृतकल्पान्विमुञ्चति

daśa bālāñjale krīḍanbhujābhyāṃ parigṛhya saḥ |
āste sma salile magno mṛtakalpānvimuñcati

फलानि वृक्षमारुह्य विचिन्वन्ति च ये तदा ।
तदा पादप्रहारेण भीमः कम्पयते द्रुमान्

phalāni vṛkṣamāruhya vicinvanti ca ye tadā |
tadā pādaprahāreṇa bhīmaḥ kampayate drumān

प्रहारवेगाभिहता द्रुमा व्याघूर्णितास्ततः ।
सफलाः प्रपतन्ति स्म द्रुमात्स्रस्ताः कुमारकाः

prahāravegābhihatā drumā vyāghūrṇitāstataḥ |
saphalāḥ prapatanti sma drumātsrastāḥ kumārakāḥ

केचिद्भग्नशिरोरस्काः केचिद्भग्नकटीमुखाः ।
निपेतुर्भ्रातरः सर्वे भीमसेनभुजार्दिताः

kecidbhagnaśiroraskāḥ kecidbhagnakaṭīmukhāḥ |
nipeturbhrātaraḥ sarve bhīmasenabhujārditāḥ

न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन ।
कुमारा उत्तरं चक्रुः स्पर्धमाना वृकोदरम्

na te niyuddhe na jave na yogyāsu kadācana |
kumārā uttaraṃ cakruḥ spardhamānā vṛkodaram

एवं स धार्तराष्ट्रांश्च स्पर्धमानो वृकोदरः ।
अप्रियेऽतिष्ठदत्यन्तं बाल्यान्न द्रोहचेतसा

evaṃ sa dhārtarāṣṭrāṃśca spardhamāno vṛkodaraḥ |
apriye'tiṣṭhadatyantaṃ bālyānna drohacetasā

ततो बलमतिख्यातं धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् ।
भीमसेनस्य तज्ज्ञात्वा दुष्टभावमदर्शयत्

tato balamatikhyātaṃ dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān |
bhīmasenasya tajjñātvā duṣṭabhāvamadarśayat

तस्य धर्मादपेतस्य पापानि परिपश्यतः ।
मोहादैश्वर्यलोभाच्च पापा मतिरजायत

tasya dharmādapetasya pāpāni paripaśyataḥ |
mohādaiśvaryalobhācca pāpā matirajāyata

अयं बलवतां श्रेष्ठः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ।
मध्यमः कुन्तिपुत्राणां निकृत्या सन्निगृह्यतां

ayaṃ balavatāṃ śreṣṭhaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ |
madhyamaḥ kuntiputrāṇāṃ nikṛtyā sannigṛhyatāṃ

प्राणवान्विक्रमी चैव शौर्येण महताऽन्वितः ।
स्पर्धते चापि सहितानस्मानेको वृकोदरः

prāṇavānvikramī caiva śauryeṇa mahatā'nvitaḥ |
spardhate cāpi sahitānasmāneko vṛkodaraḥ

तं तु सुप्तं पुरोद्याने गङ्गायां प्रक्षिपामहे ।
अथ तस्मादवरजं श्रेष्ठं चैव युधिष्ठिरम्

taṃ tu suptaṃ purodyāne gaṅgāyāṃ prakṣipāmahe |
atha tasmādavarajaṃ śreṣṭhaṃ caiva yudhiṣṭhiram

प्रसह्य बन्धने बद्ध्वा प्रशासिष्ये वसुन्धराम् ।
एवं स निश्चयं पापः कृत्वा दुर्योधनस्तदा ।
नित्यमेवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन्महात्मनः

prasahya bandhane baddhvā praśāsiṣye vasundharām |
evaṃ sa niścayaṃ pāpaḥ kṛtvā duryodhanastadā |
nityamevāntaraprekṣī bhīmasyāsīnmahātmanaḥ

ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत ।
चैलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च

tato jalavihārārthaṃ kārayāmāsa bhārata |
cailakambalaveśmāni vicitrāṇi mahānti ca

सर्वकामैः सुपूर्णानि पताकोच्छ्रायवन्ति च ।
तत्र संजनयामास नानागाराण्यनेकशः

sarvakāmaiḥ supūrṇāni patākocchrāyavanti ca |
tatra saṃjanayāmāsa nānāgārāṇyanekaśaḥ

उदकक्रीडनं नाम कारयामास भारत ।
प्रमाणकोट्यां तं देशं स्थलं किंचिदुपेत्यह

udakakrīḍanaṃ nāma kārayāmāsa bhārata |
pramāṇakoṭyāṃ taṃ deśaṃ sthalaṃ kiṃcidupetyaha

क्रीडावसाने ते सर्वे शुचिवस्त्राः स्वलङ्कृताः ।
सर्वकामसमृद्धं तदन्नं बुभुजिरे शनैः

krīḍāvasāne te sarve śucivastrāḥ svalaṅkṛtāḥ |
sarvakāmasamṛddhaṃ tadannaṃ bubhujire śanaiḥ

दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य च कुरूद्वहाः ।
विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन्

divasānte pariśrāntā vihṛtya ca kurūdvahāḥ |
vihārāvasatheṣveva vīrā vāsamarocayan

खिन्नस्तु बलवान्भीमो व्यायामाभ्यधिकस्तदा ।
वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतान्विभुः

khinnastu balavānbhīmo vyāyāmābhyadhikastadā |
vāhayitvā kumārāṃstāñjalakrīḍāgatānvibhuḥ

प्रमाणकोट्यां वासार्थं सुष्वापारुह्य तत्स्थलम् ।
शीतं वासं समासाद्य शान्तो मदविमोहितः

pramāṇakoṭyāṃ vāsārthaṃ suṣvāpāruhya tatsthalam |
śītaṃ vāsaṃ samāsādya śānto madavimohitaḥ

निश्चेष्टः पाण्डवो राजन्सुष्वाप मृतवत्क्षितौ ।
ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीमं दुर्योधनः शनैः

niśceṣṭaḥ pāṇḍavo rājansuṣvāpa mṛtavatkṣitau |
tato baddhvā latāpāśairbhīmaṃ duryodhanaḥ śanaiḥ

प्रमाणकोट्यां संसुप्तं गङ्गायां प्राक्षिपज्जले ।
ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः सर्वान्संछिद्य बन्धनान्

pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ gaṅgāyāṃ prākṣipajjale |
tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sarvānsaṃchidya bandhanān

उदतिष्ठद्बलाद्भूयो भीमः प्रहरतां वरः ।
स विमुक्तो महातेजा नाज्ञासीत्तेन तत्कृतम्

udatiṣṭhadbalādbhūyo bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
sa vimukto mahātejā nājñāsīttena tatkṛtam

पुनर्निद्रावशं प्राप्तस्तत्रैव प्रास्वपद्बली ।
अर्धरात्र्यां व्यतीतायामुत्तस्थुः कुरुपाण्जवाः ।
दुर्योधनस्तु कौन्तेयं दृष्ट्वा निर्वेदमभ्यगात्

punarnidrāvaśaṃ prāptastatraiva prāsvapadbalī |
ardharātryāṃ vyatītāyāmuttasthuḥ kurupāṇjavāḥ |
duryodhanastu kaunteyaṃ dṛṣṭvā nirvedamabhyagāt

सुप्तं चापि पुनः सर्पैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः ।
कुपितैर्दंशयामास सर्वेष्वेवाङ्गसन्धिषु

suptaṃ cāpi punaḥ sarpaistīkṣṇadaṃṣṭrairmahāviṣaiḥ |
kupitairdaṃśayāmāsa sarveṣvevāṅgasandhiṣu

दंष्ट्राश्च दंष्ट्रिणां मर्मस्वपि तेन निपातिताः ।
त्वचं न चास्य बिभिदुः सारत्वात्पृथुपक्षसः

daṃṣṭrāśca daṃṣṭriṇāṃ marmasvapi tena nipātitāḥ |
tvacaṃ na cāsya bibhiduḥ sāratvātpṛthupakṣasaḥ

प्रबुद्धो भीसेनस्तान्सर्वान्सर्पानपोथयत् ।
सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान्

prabuddho bhīsenastānsarvānsarpānapothayat |
sārathiṃ cāsya dayitamapahastena jaghnivān

तथान्यदिवसे राजन्हन्तुकामोऽत्यमर्षणः ।
वलनेन सहामन्त्र्य सौबलस्य मते स्थितः

tathānyadivase rājanhantukāmo'tyamarṣaṇaḥ |
valanena sahāmantrya saubalasya mate sthitaḥ

भोजने भीमसेनस्य ततः प्राक्षेपयद्विषम् ।
कालकूटं विषं तीक्ष्णं संभृतं रोमहर्षणम्

bhojane bhīmasenasya tataḥ prākṣepayadviṣam |
kālakūṭaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ romaharṣaṇam

तच्चापि भुक्त्वाऽजरदॉयदविकारो वृकोदरः ।
विकारं नाभ्यजनयत्सुतीक्ष्णमपि तद्विषम्

taccāpi bhuktvā'jaradaॉyadavikāro vṛkodaraḥ |
vikāraṃ nābhyajanayatsutīkṣṇamapi tadviṣam

भीमसंहननो भीमस्त्समादजरयद्विषम् ।
ततोऽन्यदिवसे राजन्हन्तुकामो वृकोदरम्

bhīmasaṃhanano bhīmastsamādajarayadviṣam |
tato'nyadivase rājanhantukāmo vṛkodaram

सौबलेन सहायेन धार्तराष्ट्रोऽभ्यचिन्तयत् ।
चिन्तयन्नालभन्निद्रां दिवारात्रमतन्द्रितः

saubalena sahāyena dhārtarāṣṭro'bhyacintayat |
cintayannālabhannidrāṃ divārātramatandritaḥ

एवं दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः ।
अनेकैरप्युपायैस्ताञ्जिघांसन्ति स्म पाण्डवान्

evaṃ duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ |
anekairapyupāyaistāñjighāṃsanti sma pāṇḍavān

वैश्या पुत्रस्तदाचष्ट पार्थानां हितकाम्यया ।
पाण्डवा ह्यपि तत्सर्वं प्रत्यजानन्नरिन्दमाः ।
उद्भावनमकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः

vaiśyā putrastadācaṣṭa pārthānāṃ hitakāmyayā |
pāṇḍavā hyapi tatsarvaṃ pratyajānannarindamāḥ |
udbhāvanamakurvanto vidurasya mate sthitāḥ