अध्याय 136: पाण्डु और माद्री की अन्त्येष्टि

पाण्डोर्विदुर सर्वाणि प्रेतकार्याणि कारय ।
राजवद्राजसिंहस्य माद्र्याश्चैव विशेषतः

pāṇḍorvidura sarvāṇi pretakāryāṇi kāraya |
rājavadrājasiṃhasya mādryāścaiva viśeṣataḥ

पशून्वासांसि रत्नानि धनानि विविधानि च ।
पाण्डोः प्रयच्छ माद्र्याश्च येभ्यो यावच्च वाञ्छितम्

paśūnvāsāṃsi ratnāni dhanāni vividhāni ca |
pāṇḍoḥ prayaccha mādryāśca yebhyo yāvacca vāñchitam

यथा च कुन्ती सत्कारं कुर्यान्माद्र्यास्तथा कुरु ।
यथा न वायुर्नादित्यः पश्येतां तां सुसंवृताम्

yathā ca kuntī satkāraṃ kuryānmādryāstathā kuru |
yathā na vāyurnādityaḥ paśyetāṃ tāṃ susaṃvṛtām

न शोच्यः पाण्डुरनघः प्रशस्यः स नराधिपः ।
यस्य पञ्च सुता वीरा जाताः सुरसुतोपमाः

na śocyaḥ pāṇḍuranaghaḥ praśasyaḥ sa narādhipaḥ |
yasya pañca sutā vīrā jātāḥ surasutopamāḥ

विदुरस्तं तथेत्युक्त्वा भीष्मेण सह भारत ।
पाण्डुं संस्कारयामास देशे परमपूजिते

vidurastaṃ tathetyuktvā bhīṣmeṇa saha bhārata |
pāṇḍuṃ saṃskārayāmāsa deśe paramapūjite

ततस्तु नगरात्तूर्णमाज्यगन्धपुरस्कृताः ।
निर्हृताः पावका दीप्ताः पाण्डो राजन्पुरोहितैः

tatastu nagarāttūrṇamājyagandhapuraskṛtāḥ |
nirhṛtāḥ pāvakā dīptāḥ pāṇḍo rājanpurohitaiḥ

अथैनामार्तवैः पुष्पैर्गन्धैश्च विविधैर्वरैः ।
शिबिकां तामलङ्कृत्य वाससाऽऽच्छाद्य सर्वशः

athaināmārtavaiḥ puṣpairgandhaiśca vividhairvaraiḥ |
śibikāṃ tāmalaṅkṛtya vāsasā''cchādya sarvaśaḥ

तां तथा शोभितां माल्यैर्वासोभिश्च महाधनैः ।
अमात्या ज्ञातयश्चैनं सुहृदश्चोपतस्थिरे

tāṃ tathā śobhitāṃ mālyairvāsobhiśca mahādhanaiḥ |
amātyā jñātayaścainaṃ suhṛdaścopatasthire

नृसिंहं नरयुक्तेन परमालङ्कृतेन तम् ।
अवहन् यानमुख्येन सह माद्र्या सुसंवृतम्

nṛsiṃhaṃ narayuktena paramālaṅkṛtena tam |
avahan yānamukhyena saha mādryā susaṃvṛtam

पाण्डुरेणातपत्रेण चामरव्यजनेन च ।
सर्ववादित्रनादैश्च समलञ्चक्रिरे ततः

pāṇḍureṇātapatreṇa cāmaravyajanena ca |
sarvavāditranādaiśca samalañcakrire tataḥ

रत्नानि चाप्युपादाय बहूनि शतशो नराः ।
प्रददुः काङ्क्षमाणेभ्यः पाण्डोस्तस्यौर्ध्वदेहिके

ratnāni cāpyupādāya bahūni śataśo narāḥ |
pradaduḥ kāṅkṣamāṇebhyaḥ pāṇḍostasyaurdhvadehike

अथ च्छत्राणि शुभ्राणि चामराणि बृहन्ति च ।
आजह्रुः कौरवस्यार्थे वासांसि रुचिराणि च

atha cchatrāṇi śubhrāṇi cāmarāṇi bṛhanti ca |
ājahruḥ kauravasyārthe vāsāṃsi rucirāṇi ca

याजकैः शुक्लवासोभिर्हूयमाना हुताशनाः ।
अगच्छन्नग्रतस्तस्य दीप्यमानाः स्वलङ्कृताः

yājakaiḥ śuklavāsobhirhūyamānā hutāśanāḥ |
agacchannagratastasya dīpyamānāḥ svalaṅkṛtāḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव सहस्रशः ।
रुदन्तः शोकसंतप्ता अनुजग्मुर्नराधिपम्

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva sahasraśaḥ |
rudantaḥ śokasaṃtaptā anujagmurnarādhipam

अयमस्मानपाहाय दुःखे चाधाय शाश्वते ।
कृत्वा चास्माननाथांश्च क्व यास्यति नराधिपः

ayamasmānapāhāya duḥkhe cādhāya śāśvate |
kṛtvā cāsmānanāthāṃśca kva yāsyati narādhipaḥ

क्रोशन्तः पाण्डवाः सर्वे भीष्मो विदुर एव च ।
बाह्लीकः सोमदत्तश्च तथा भूरिश्रवा नृपः

krośantaḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmo vidura eva ca |
bāhlīkaḥ somadattaśca tathā bhūriśravā nṛpaḥ

अन्योन्यं वै समाश्लिष्य अनुजग्मुः सहस्रशः ।
रमणीये वनोद्देशे गङ्गातीरे समे शुभे

anyonyaṃ vai samāśliṣya anujagmuḥ sahasraśaḥ |
ramaṇīye vanoddeśe gaṅgātīre same śubhe

न्यासयामासुरथं तां शिबिकां सत्यवादिनः ।
सभार्यस्य नृसिंहस्य पाण्डोरक्लिष्टकर्मणः

nyāsayāmāsurathaṃ tāṃ śibikāṃ satyavādinaḥ |
sabhāryasya nṛsiṃhasya pāṇḍorakliṣṭakarmaṇaḥ

ततस्तस्य शरीरं तु सर्वगन्धाधिवासितम् ।
शुचिकालीयकादिग्धं दिव्यचन्दनरूषितम्

tatastasya śarīraṃ tu sarvagandhādhivāsitam |
śucikālīyakādigdhaṃ divyacandanarūṣitam

पर्यषिञ्चञ्जलेनाशु शातकुम्भमयैर्घटैः ।
चन्दनेन च शुक्लेन सर्वतः समलेपयन्

paryaṣiñcañjalenāśu śātakumbhamayairghaṭaiḥ |
candanena ca śuklena sarvataḥ samalepayan

कालागुरुविमिश्रेण तथा तुङ्गरसेन च ।
अथैनं देशजैः शुक्लैर्वासोभिः समयोजयन्

kālāguruvimiśreṇa tathā tuṅgarasena ca |
athainaṃ deśajaiḥ śuklairvāsobhiḥ samayojayan

संछन्नः स तु वासोभिर्जीवन्निव नराधिपः ।
शुशुभे स नव्याघ्रो महार्हशयनोचितः

saṃchannaḥ sa tu vāsobhirjīvanniva narādhipaḥ |
śuśubhe sa navyāghro mahārhaśayanocitaḥ

हयमेधाग्निना सर्वे याजकाः सपुरोहिताः ।
वेदोक्तेन विधानेन क्रियांचक्रुः समन्त्रकम्

hayamedhāgninā sarve yājakāḥ sapurohitāḥ |
vedoktena vidhānena kriyāṃcakruḥ samantrakam

याजकैरभ्यनुज्ञाते प्रेतकर्मण्यनिष्ठिते ।
घृतावसिक्तं राजानं सह माद्र्या स्वलङ्कृतम्

yājakairabhyanujñāte pretakarmaṇyaniṣṭhite |
ghṛtāvasiktaṃ rājānaṃ saha mādryā svalaṅkṛtam

तुङ्गपद्मकमिश्रेण चन्दनेन सुगन्धिना ।
सरलं देवदारुं च गुग्गुलं लाक्षया सह

tuṅgapadmakamiśreṇa candanena sugandhinā |
saralaṃ devadāruṃ ca guggulaṃ lākṣayā saha

हरिचन्दनकाष्ठैश्च हरिबेरैरुशीरकैः ।
अन्यैश्च विविधैर्गन्धैर्विधिना समदाहयन्

haricandanakāṣṭhaiśca hariberairuśīrakaiḥ |
anyaiśca vividhairgandhairvidhinā samadāhayan

ततस्तयोः शरीरे द्वे दृष्ट्वा मोहवशं गता ।
हाहा पुत्रेति कौसल्या पपात सहसा भुवि

tatastayoḥ śarīre dve dṛṣṭvā mohavaśaṃ gatā |
hāhā putreti kausalyā papāta sahasā bhuvi

तां प्रेक्ष्य पतितामार्तां पौरजानपदो जनः ।
रुरोद दुःखसंतप्तो राजभक्त्या कृपाऽन्वितः

tāṃ prekṣya patitāmārtāṃ paurajānapado janaḥ |
ruroda duḥkhasaṃtapto rājabhaktyā kṛpā'nvitaḥ

कुन्त्याश्चैवार्तनादेन सर्वाणि च विचुक्रुशुः ।
मानुषैः सह भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि

kuntyāścaivārtanādena sarvāṇi ca vicukruśuḥ |
mānuṣaiḥ saha bhūtāni tiryagyonigatānyapi

तथा भीष्मः शान्तनवो विदुरश्च महामतिः ।
सर्वशः कौरवाश्चैव प्राणदन्भृशदुःखिताः

tathā bhīṣmaḥ śāntanavo viduraśca mahāmatiḥ |
sarvaśaḥ kauravāścaiva prāṇadanbhṛśaduḥkhitāḥ

ततो भीष्मोऽथ विदुरो राजा च सह पाण्डवैः ।
उदकं चक्रिरे तस्य सर्वाश्च कुरुयोषितः

tato bhīṣmo'tha viduro rājā ca saha pāṇḍavaiḥ |
udakaṃ cakrire tasya sarvāśca kuruyoṣitaḥ

चुक्रुशुः पाण्डवाः सर्वे भीष्मः शान्तनवस्तथा ।
विदुरो ज्ञातयश्चैव चक्रुश्चाप्युदकक्रियाः

cukruśuḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmaḥ śāntanavastathā |
viduro jñātayaścaiva cakruścāpyudakakriyāḥ

कृतोदकांस्तानादाय पाण्डवाञ्छोककर्शितान् ।
सर्वाः प्रकृतयो राजञ्शोचमाना न्यवारयन्

kṛtodakāṃstānādāya pāṇḍavāñchokakarśitān |
sarvāḥ prakṛtayo rājañśocamānā nyavārayan

यथैव पाण्डवा भूमौ सुषुपुः सह बान्धवैः ।
तथैव नागरा राजञ्शिश्यिरे ब्राह्मणादयः

yathaiva pāṇḍavā bhūmau suṣupuḥ saha bāndhavaiḥ |
tathaiva nāgarā rājañśiśyire brāhmaṇādayaḥ

तद्गतानन्दमस्वस्थमाकुमारमहृष्टवत् ।
बभूव पाण्डवैः सार्धं नगरं द्वादश क्षपाः

tadgatānandamasvasthamākumāramahṛṣṭavat |
babhūva pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ nagaraṃ dvādaśa kṣapāḥ