अध्याय 135: ऋषि पाण्डवों को हस्तिनापुर लाते हैं

पाण्डोरुपरमं दृष्ट्वा देवकल्पा महर्षयः ।
ततो मन्त्रविदः सर्वे मन्त्रयांचक्रिरे मिथः

pāṇḍoruparamaṃ dṛṣṭvā devakalpā maharṣayaḥ |
tato mantravidaḥ sarve mantrayāṃcakrire mithaḥ

हित्वा राज्यं च राष्ट्रं च स महात्मा महायशाः ।
अस्मिंस्थाने तपस्तप्त्वा तापसाञ्शरणं गतः

hitvā rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca sa mahātmā mahāyaśāḥ |
asmiṃsthāne tapastaptvā tāpasāñśaraṇaṃ gataḥ

स जातमात्रान्पुत्रांश्च दारांश्च भवतामिह ।
प्रादायोपनिधिं राजा पाण्डुः स्वर्गमितो गतः

sa jātamātrānputrāṃśca dārāṃśca bhavatāmiha |
prādāyopanidhiṃ rājā pāṇḍuḥ svargamito gataḥ

तस्येमानात्मजान्देहं भार्यां च सुमहात्मनः ।
स्वराष्ट्रं गृह्य गच्छामो धर्म एष हि नः स्मृतः

tasyemānātmajāndehaṃ bhāryāṃ ca sumahātmanaḥ |
svarāṣṭraṃ gṛhya gacchāmo dharma eṣa hi naḥ smṛtaḥ

ते परस्परमामन्त्र्य देवकल्पा महर्षयः ।
पाण्डोः पुत्रान्पुरस्कृत्य नगरं नागसाह्वयम्

te parasparamāmantrya devakalpā maharṣayaḥ |
pāṇḍoḥ putrānpuraskṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam

उदारमनसः सिद्धा गमने चक्रिरे मनः ।
भीष्माय पण्डवान्दातुं धृतराष्ट्राय चैव हि

udāramanasaḥ siddhā gamane cakrire manaḥ |
bhīṣmāya paṇḍavāndātuṃ dhṛtarāṣṭrāya caiva hi

तस्मिन्नेव क्षणे सर्वे तानादाय प्रतस्थिरे ।
पाण्डोर्दारांश्च पुत्रांश्च शरीरे ते च तापसाः

tasminneva kṣaṇe sarve tānādāya pratasthire |
pāṇḍordārāṃśca putrāṃśca śarīre te ca tāpasāḥ

सुखिनी सा पुरा भूत्वा सततं पुत्रवत्सला ।
प्रपन्ना दीर्घमध्वानं संक्षिप्तं तदमन्यत

sukhinī sā purā bhūtvā satataṃ putravatsalā |
prapannā dīrghamadhvānaṃ saṃkṣiptaṃ tadamanyata

सा त्वदीर्घेण कालेन संप्राप्ता कुरुजाङ्गलम् ।
वर्धमानपुरद्वारमाससाद यशस्विनी

sā tvadīrgheṇa kālena saṃprāptā kurujāṅgalam |
vardhamānapuradvāramāsasāda yaśasvinī

द्वारिणं तापसा ऊचू राजानं च प्रकाशय ।
ते तु गत्वा क्षणेनैव सभायां विनिवेदिताः

dvāriṇaṃ tāpasā ūcū rājānaṃ ca prakāśaya |
te tu gatvā kṣaṇenaiva sabhāyāṃ viniveditāḥ

तं चारणसहस्राणां मुनीनामागमं तदा ।
श्रुत्वा नागपुरे नॄणां विस्मयः समपद्यत

taṃ cāraṇasahasrāṇāṃ munīnāmāgamaṃ tadā |
śrutvā nāgapure nṝṇāṃ vismayaḥ samapadyata

मुहूर्तोदित आदित्ये सर्वे बालपुरस्कृताः ।
सदारास्तापसान्द्रष्टुं निर्ययुः पुरवासिनः

muhūrtodita āditye sarve bālapuraskṛtāḥ |
sadārāstāpasāndraṣṭuṃ niryayuḥ puravāsinaḥ

स्त्रीसङ्घाः क्षत्रसङ्घाश्च यानसङ्घसमास्थिताः ।
ब्राह्मणैः सह निर्जग्मुर्ब्राह्मणानां च योषितः

strīsaṅghāḥ kṣatrasaṅghāśca yānasaṅghasamāsthitāḥ |
brāhmaṇaiḥ saha nirjagmurbrāhmaṇānāṃ ca yoṣitaḥ

तथा विट्शूद्रसङ्घानां महान्यतिकरोऽभवत् ।
न कश्चिदकरोदीर्ष्यामभवन्धर्मबुद्धयः

tathā viṭśūdrasaṅghānāṃ mahānyatikaro'bhavat |
na kaścidakarodīrṣyāmabhavandharmabuddhayaḥ

तथा भीष्मः शान्तनवः सोमदत्तो ।ञथ बाह्लिकः ।
प्रज्ञाचक्षुश्च राजर्षिः क्षत्ता च विदुरः स्वयम्

tathā bhīṣmaḥ śāntanavaḥ somadatto |ñatha bāhlikaḥ |
prajñācakṣuśca rājarṣiḥ kṣattā ca viduraḥ svayam

सा च सत्यवती देवी कौसल्या च यशस्विनी ।
राजदारैः परिवृता गान्धारी चापि निर्ययौ

sā ca satyavatī devī kausalyā ca yaśasvinī |
rājadāraiḥ parivṛtā gāndhārī cāpi niryayau

धृतराष्ट्रस्य दायादा दुर्योधनपुरोगमाः ।
भूषिता भूषणैश्चित्रैः शतसङ्ख्या विनिर्ययुः

dhṛtarāṣṭrasya dāyādā duryodhanapurogamāḥ |
bhūṣitā bhūṣaṇaiścitraiḥ śatasaṅkhyā viniryayuḥ

तान्महर्षिगणान्दृष्ट्वा शिरोभिरभिवाद्य च ।
उपोपविविशुः सर्वे कौरव्याः सपुरोहिताः

tānmaharṣigaṇāndṛṣṭvā śirobhirabhivādya ca |
upopaviviśuḥ sarve kauravyāḥ sapurohitāḥ

तथैव शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च ।
उपोपविविशुः सर्वे पौरजानपदा अपि

tathaiva śirasā bhūmāvabhivādya praṇamya ca |
upopaviviśuḥ sarve paurajānapadā api

तमकूजमभिज्ञाय जनौघं सर्वशस्तदा ।
पूजयित्वा यथान्यायं पाद्येनार्घ्येण च प्रभो

tamakūjamabhijñāya janaughaṃ sarvaśastadā |
pūjayitvā yathānyāyaṃ pādyenārghyeṇa ca prabho

भीष्मो राज्यं च राष्ट्रं च महर्षिभ्यो न्यवेदयत् ।
तेषामथो वृद्धतमः प्रत्युत्थाय जटाजिनी ।
ऋषीणां मतमाज्ञाय महर्षिरिदमब्रवीत्

bhīṣmo rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca maharṣibhyo nyavedayat |
teṣāmatho vṛddhatamaḥ pratyutthāya jaṭājinī |
ṛṣīṇāṃ matamājñāya maharṣiridamabravīt

यः स कौरव्यदायादः पाण्डुर्नाम नराधिपः ।
कामभोगान्परित्यज्य शतशृङ्गमितो गतः

yaḥ sa kauravyadāyādaḥ pāṇḍurnāma narādhipaḥ |
kāmabhogānparityajya śataśṛṅgamito gataḥ

राजा भोगान्परित्यज्य तपस्वी संबभूव ह ।
स यथोक्तं तपस्तेपे पत्रमूलफलाशनः

rājā bhogānparityajya tapasvī saṃbabhūva ha |
sa yathoktaṃ tapastepe patramūlaphalāśanaḥ

पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा संचित्कालमतन्द्रितः ।
तेन वृत्तसमाचारैस्तपसा च तपस्विनः

patnībhyāṃ saha dharmātmā saṃcitkālamatandritaḥ |
tena vṛttasamācāraistapasā ca tapasvinaḥ

तोषितास्तापसास्तत्र शतशृङ्गनिवासिनः ।
स्वर्गलोकं गन्तुकामं तापसाः संनिवार्य तम्

toṣitāstāpasāstatra śataśṛṅganivāsinaḥ |
svargalokaṃ gantukāmaṃ tāpasāḥ saṃnivārya tam

उद्यन्तं सह पत्नीभ्यां विप्रा वचनमब्रुवन् ।
अनपत्यस्य राजेन्द्र पुण्या लोका न सन्ति ते

udyantaṃ saha patnībhyāṃ viprā vacanamabruvan |
anapatyasya rājendra puṇyā lokā na santi te

तस्माद्धर्मं च वायुं च महेन्द्रं च तथाऽश्विनौ ।
आराधयस्व राजेन्द्र पत्नीभ्यां सह देवताः

tasmāddharmaṃ ca vāyuṃ ca mahendraṃ ca tathā'śvinau |
ārādhayasva rājendra patnībhyāṃ saha devatāḥ

प्रीताः पुत्रान्प्रदास्यन्ति ऋणमुक्तो भविष्यसि ।
तपसा दिव्यचक्षुष्ट्वात्पश्यामस्ते तथा सुतान्

prītāḥ putrānpradāsyanti ṛṇamukto bhaviṣyasi |
tapasā divyacakṣuṣṭvātpaśyāmaste tathā sutān

अस्माकं वचनं श्रुत्वा देवानाराधयत्तदा ।
ब्रह्मचर्यव्रतस्थस्य तस्य दिव्येन हेतुना

asmākaṃ vacanaṃ śrutvā devānārādhayattadā |
brahmacaryavratasthasya tasya divyena hetunā

साक्षाद्धर्मादयं पुत्रस्तत्र जातो युधिष्ठिरः ।
तथैनं बलिनां श्रेष्ठं तस्य राज्ञो महात्मनः

sākṣāddharmādayaṃ putrastatra jāto yudhiṣṭhiraḥ |
tathainaṃ balināṃ śreṣṭhaṃ tasya rājño mahātmanaḥ

मातरिश्वा ददौ पुत्रं भीमं नाम महाबलम् ।
पुरन्दरादयं जज्ञे कुन्त्यां सत्यपराक्रमः

mātariśvā dadau putraṃ bhīmaṃ nāma mahābalam |
purandarādayaṃ jajñe kuntyāṃ satyaparākramaḥ

अस्मिञ्जाते महेष्वासे पृथामिन्द्रस्तदाऽब्रवीत् ।
मत्प्रसादादयं जातः कुन्ति सत्यपराक्रमः

asmiñjāte maheṣvāse pṛthāmindrastadā'bravīt |
matprasādādayaṃ jātaḥ kunti satyaparākramaḥ

अजेयानपि जेताऽरीन्देवतादीन्न संशयः ।
यस्य कीर्तिर्महेष्वासान्सर्वानभिभविष्यति

ajeyānapi jetā'rīndevatādīnna saṃśayaḥ |
yasya kīrtirmaheṣvāsānsarvānabhibhaviṣyati

युधिष्ठिरो राजसूयं भ्रातृवीर्यादवाप्स्यति ।
एष जेता मनुष्यांश्च सर्वान्गन्धर्वराक्षसान्

yudhiṣṭhiro rājasūyaṃ bhrātṛvīryādavāpsyati |
eṣa jetā manuṣyāṃśca sarvāngandharvarākṣasān

एष दुर्योधनादीनां कौरवाणां च जेष्यति ।
वीरस्यैतस्य विक्रान्तैर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

eṣa duryodhanādīnāṃ kauravāṇāṃ ca jeṣyati |
vīrasyaitasya vikrāntairdharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

यक्ष्यते राजसूयाद्यैर्धर्म एव परः सदा ।
यौ तु माद्री महेष्वासावसूत पुरुषोत्तमौ

yakṣyate rājasūyādyairdharma eva paraḥ sadā |
yau tu mādrī maheṣvāsāvasūta puruṣottamau

अश्विभ्यां पुरुषव्याघ्राविमौ तावपि तिष्ठतः ।
नकुलः सहदेवश्च तावप्यमिततेजसौ

aśvibhyāṃ puruṣavyāghrāvimau tāvapi tiṣṭhataḥ |
nakulaḥ sahadevaśca tāvapyamitatejasau

चरता धर्मनित्येन वनवासं यशस्विना ।
एष पैतामहो वंशः पाण्डुना पुनरुद्धृतः

caratā dharmanityena vanavāsaṃ yaśasvinā |
eṣa paitāmaho vaṃśaḥ pāṇḍunā punaruddhṛtaḥ

पुत्राणां जन्म वृद्धिं च वैदिकाध्ययनानि च ।
पश्यन्तः सततं पाण्डोः परां प्रीतिमवाप्स्यथ

putrāṇāṃ janma vṛddhiṃ ca vaidikādhyayanāni ca |
paśyantaḥ satataṃ pāṇḍoḥ parāṃ prītimavāpsyatha

वर्तमानः सतां वृत्ते पुत्रलाभमवाप च ।
पितृलोकं गतः पाण्डुरितः सप्तदशेऽहनि

vartamānaḥ satāṃ vṛtte putralābhamavāpa ca |
pitṛlokaṃ gataḥ pāṇḍuritaḥ saptadaśe'hani

तं चितागतमाज्ञाय वैश्वानरमुखे हुतम् ।
प्रविष्टा पावकं माद्री हित्वा जीवितमात्मनः

taṃ citāgatamājñāya vaiśvānaramukhe hutam |
praviṣṭā pāvakaṃ mādrī hitvā jīvitamātmanaḥ

सा गता सह तेनैव पतिलोकमनुव्रता ।
तस्यास्तस्य च यत्कार्यं क्रियतां तदनन्तरम्

sā gatā saha tenaiva patilokamanuvratā |
tasyāstasya ca yatkāryaṃ kriyatāṃ tadanantaram

पृथां च शरणं प्राप्तां पाण्डवांश्च यशस्विनः ।
यथावदनुमन्यन्तां धर्मो ह्येष सनातनः

pṛthāṃ ca śaraṇaṃ prāptāṃ pāṇḍavāṃśca yaśasvinaḥ |
yathāvadanumanyantāṃ dharmo hyeṣa sanātanaḥ

इमे तयोः शरीरे द्वे पुत्राश्चेमे तयोर्वराः ।
क्रियाभिरनुगृह्यन्तां सह मात्रा परंतपाः

ime tayoḥ śarīre dve putrāśceme tayorvarāḥ |
kriyābhiranugṛhyantāṃ saha mātrā paraṃtapāḥ

प्रेतकार्ये निवृत्ते तु पितृमेधं महायशाः ।
लभतां सर्वधर्मज्ञः पाण्डुः कुरुकुलोद्वहः

pretakārye nivṛtte tu pitṛmedhaṃ mahāyaśāḥ |
labhatāṃ sarvadharmajñaḥ pāṇḍuḥ kurukulodvahaḥ

एवमुक्त्वा कुरून्सर्वान्कुरूणामेव पश्यताम् ।
क्षणेनान्तर्हिताः सर्वे तापसा गुह्यकैः सह

evamuktvā kurūnsarvānkurūṇāmeva paśyatām |
kṣaṇenāntarhitāḥ sarve tāpasā guhyakaiḥ saha

गन्धर्वनगराकारं तथैवान्तर्हितं पुनः ।
ऋषिसिद्धगणं दृष्ट्वा विस्मयं ते परं ययुः

gandharvanagarākāraṃ tathaivāntarhitaṃ punaḥ |
ṛṣisiddhagaṇaṃ dṛṣṭvā vismayaṃ te paraṃ yayuḥ