अध्याय 134: पाण्डु का देहान्त और माद्री का सहगमन

कस्मिन्वयसि संप्राप्ताः पाण्डवा गजसाह्वयम् ।
समपद्यन्त देवेभ्यस्तेषामायुश्च किं परम्

kasminvayasi saṃprāptāḥ pāṇḍavā gajasāhvayam |
samapadyanta devebhyasteṣāmāyuśca kiṃ param

पाण्डवानामिहायुष्यं शृणु कौरवनन्दन ।
जगाम हास्तिनपुरं षोडशाब्दो युधिष्ठिरः

pāṇḍavānāmihāyuṣyaṃ śṛṇu kauravanandana |
jagāma hāstinapuraṃ ṣoḍaśābdo yudhiṣṭhiraḥ

भीमसेनः पञ्चदशो बीभत्सुर्वै चतुर्दशः ।
त्रयोदशाब्दौ च यमौ जग्मतुर्नागसाह्वयम्

bhīmasenaḥ pañcadaśo bībhatsurvai caturdaśaḥ |
trayodaśābdau ca yamau jagmaturnāgasāhvayam

तत्र त्रयोदशाब्दानि धार्तराष्ट्रैः सहोषिताः ।
षण्मासाञ्जातुषगृहान्मुक्ता जातो घटोत्कचः

tatra trayodaśābdāni dhārtarāṣṭraiḥ sahoṣitāḥ |
ṣaṇmāsāñjātuṣagṛhānmuktā jāto ghaṭotkacaḥ

षण्मासानेकचक्रायां वर्षं पाञ्चालके गृहे ।
धार्तराष्ट्रैः सहोषित्वा पञ्च वर्षाणि भारत

ṣaṇmāsānekacakrāyāṃ varṣaṃ pāñcālake gṛhe |
dhārtarāṣṭraiḥ sahoṣitvā pañca varṣāṇi bhārata

इन्द्रप्रस्थे वसन्तस्ते त्रीणि वर्षाणि विंशतिम् ।
द्वादशाब्दानथैकं च बभूवुर्द्यूतनिर्जिताः

indraprasthe vasantaste trīṇi varṣāṇi viṃśatim |
dvādaśābdānathaikaṃ ca babhūvurdyūtanirjitāḥ

भुक्त्वा षट्त्रिंशतं राजन्सागरान्तां वसुन्धराम् ।
मासैः षड्भिर्महात्मानः सर्वे कृष्णपरायणाः

bhuktvā ṣaṭtriṃśataṃ rājansāgarāntāṃ vasundharām |
māsaiḥ ṣaḍbhirmahātmānaḥ sarve kṛṣṇaparāyaṇāḥ

राज्ये परीक्षितं स्थाप्य दिष्टां गतिमवाप्नुवन् ।
एवं युधिष्ठिरस्यासीदायुरष्टोत्तरं शतम्

rājye parīkṣitaṃ sthāpya diṣṭāṃ gatimavāpnuvan |
evaṃ yudhiṣṭhirasyāsīdāyuraṣṭottaraṃ śatam

अर्जुनात्केशवो ज्येष्ठस्त्रिभिर्मासैर्महाद्युतिः ।
कृष्णात्संकर्षणो ज्येष्ठस्त्रिभिर्मासैर्महाबलः

arjunātkeśavo jyeṣṭhastribhirmāsairmahādyutiḥ |
kṛṣṇātsaṃkarṣaṇo jyeṣṭhastribhirmāsairmahābalaḥ

पाण्डुः पञ्चमहातेजास्तान्पश्यन्पर्वते सुतान् ।
रेमे स काश्यपयुतः पत्नीभ्यां सुभृशं तदा

pāṇḍuḥ pañcamahātejāstānpaśyanparvate sutān |
reme sa kāśyapayutaḥ patnībhyāṃ subhṛśaṃ tadā

सुपुष्पितवने काले प्रवृत्ते मधुमाधवे ।
पूर्णे चतुर्दशे वर्षे फल्गुनस्य च धीमतः

supuṣpitavane kāle pravṛtte madhumādhave |
pūrṇe caturdaśe varṣe phalgunasya ca dhīmataḥ

यस्मिन्नृक्षे समुत्पन्नः पार्थस्तस्य च धीमतः ।
तस्मिन्नुत्तरफल्गुन्यां प्रवृत्ते स्वस्तिवाचने

yasminnṛkṣe samutpannaḥ pārthastasya ca dhīmataḥ |
tasminnuttaraphalgunyāṃ pravṛtte svastivācane

रक्षणे विस्मृता कुन्ती व्यग्रा ब्राह्मणभोजने ।
पुरोहितेन सहितान्ब्राह्मणान्पर्यवेषयत्

rakṣaṇe vismṛtā kuntī vyagrā brāhmaṇabhojane |
purohitena sahitānbrāhmaṇānparyaveṣayat

दर्शनीयांस्ततः पुत्रान्पाण्डुः पञ्च महावने ।
तान्पश्यन्पर्वते रम्ये स्वबाहुबलमाश्रितः

darśanīyāṃstataḥ putrānpāṇḍuḥ pañca mahāvane |
tānpaśyanparvate ramye svabāhubalamāśritaḥ

सुपुष्पितवने काले कदाचिन्मधुमाधवे ।
भूतसंमोहने राजा सभार्यो व्यचरद्वनम्

supuṣpitavane kāle kadācinmadhumādhave |
bhūtasaṃmohane rājā sabhāryo vyacaradvanam

पलाशैस्तिलकैश्चूतैश्चम्पकैः पारिभद्रकैः ।
अन्यैश्च बहुभिर्वृक्षैः फलपुष्पसमृद्धिभिः

palāśaistilakaiścūtaiścampakaiḥ pāribhadrakaiḥ |
anyaiśca bahubhirvṛkṣaiḥ phalapuṣpasamṛddhibhiḥ

जलस्थानैश्च विविधैः पद्मिनीभिश्च शोभितम् ।
पाण्डोर्वनं तत्संप्रेक्ष्य प्रजज्ञे हृदि मन्मथः

jalasthānaiśca vividhaiḥ padminībhiśca śobhitam |
pāṇḍorvanaṃ tatsaṃprekṣya prajajñe hṛdi manmathaḥ

प्रहृष्टमनसं तत्र विचरन्तं यथाऽमरम् ।
तं माद्र्यनुजगामैका वसनं बिभ्रती शुभम्

prahṛṣṭamanasaṃ tatra vicarantaṃ yathā'maram |
taṃ mādryanujagāmaikā vasanaṃ bibhratī śubham

समीक्षमाणः स तु तां वयःस्थां तनुवाससम् ।
तस्य कामः प्रवृते गहनेऽग्निरिवोद्गतः

samīkṣamāṇaḥ sa tu tāṃ vayaḥsthāṃ tanuvāsasam |
tasya kāmaḥ pravṛte gahane'gnirivodgataḥ

रहस्येकां तु तां दृष्ट्वा राजा राजीवलोचनाम् ।
न शशाक नियन्तुं तं कामं कामवशीकृतः

rahasyekāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā rājā rājīvalocanām |
na śaśāka niyantuṃ taṃ kāmaṃ kāmavaśīkṛtaḥ

अथ सोऽष्टादशे वर्षे ऋतौ माद्रमलङ्कृताम् ।
आजुहाव ततः पाण्डुः परीतात्मा यशस्विनीम्

atha so'ṣṭādaśe varṣe ṛtau mādramalaṅkṛtām |
ājuhāva tataḥ pāṇḍuḥ parītātmā yaśasvinīm

तत एनां बलाद्राजा निजग्राह रहोगताम् ।
वार्यमाणस्तया देव्या विस्फुरन्त्या यथाबलम्

tata enāṃ balādrājā nijagrāha rahogatām |
vāryamāṇastayā devyā visphurantyā yathābalam

स तु कामपरीतात्मा तं शापं नान्वबुध्यत ।
माद्रीं मैथुनधर्मेण सोऽन्वगच्छद्बलादिव

sa tu kāmaparītātmā taṃ śāpaṃ nānvabudhyata |
mādrīṃ maithunadharmeṇa so'nvagacchadbalādiva

जीवितान्ताय कौरव्य मन्मथस्य वशं गतः ।
शापजं भयमुत्सृज्य विधिना संप्रचोदितः

jīvitāntāya kauravya manmathasya vaśaṃ gataḥ |
śāpajaṃ bhayamutsṛjya vidhinā saṃpracoditaḥ

तस्य कामात्मनो बुद्धिः साक्षात्कालेन मोहिता ।
संप्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रनष्टा सह चेतसा

tasya kāmātmano buddhiḥ sākṣātkālena mohitā |
saṃpramathyendriyagrāmaṃ pranaṣṭā saha cetasā

स तया सह संगम्य भार्यया कुरुनन्दनः ।
पाण्डुः परमधर्मात्मा युयुजे कालधर्मणा

sa tayā saha saṃgamya bhāryayā kurunandanaḥ |
pāṇḍuḥ paramadharmātmā yuyuje kāladharmaṇā

ततो माद्री समालिङ्ग्य राजानं गतचेतसम् ।
मुमोच दुःखजं शब्दं पुनः पुनरतीव हि

tato mādrī samāliṅgya rājānaṃ gatacetasam |
mumoca duḥkhajaṃ śabdaṃ punaḥ punaratīva hi

सह पुत्रैस्ततः कुन्ती माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
आजग्मुः सहितास्तत्र यत्र राजा तथागतः

saha putraistataḥ kuntī mādrīputrau ca pāṇḍavau |
ājagmuḥ sahitāstatra yatra rājā tathāgataḥ

ततो माद्र्यब्रवीद्राजन्नार्ता कुन्तीमिदं वचः ।
एकैव त्वमिहागच्छ तिष्ठन्त्वत्रैव दारकाः

tato mādryabravīdrājannārtā kuntīmidaṃ vacaḥ |
ekaiva tvamihāgaccha tiṣṭhantvatraiva dārakāḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्यास्तत्रैवाधाय दरकान् ।
हता ।हमिति विक्रुश्च सहसैवाजगाम सा

tacchrutvā vacanaṃ tasyāstatraivādhāya darakān |
hatā |hamiti vikruśca sahasaivājagāma sā

दृष्ट्वा पाण्डुं च माद्रीं च शयानौ धरणीतले ।
कुन्ती शोकपरीताङ्गी विललाप सुदुःखिता

dṛṣṭvā pāṇḍuṃ ca mādrīṃ ca śayānau dharaṇītale |
kuntī śokaparītāṅgī vilalāpa suduḥkhitā

रक्ष्यमाणो मया नित्यं वीरः सततमात्मवान् ।
कथं त्वामत्यतिक्रान्तः शापं जानन्वनौकसः

rakṣyamāṇo mayā nityaṃ vīraḥ satatamātmavān |
kathaṃ tvāmatyatikrāntaḥ śāpaṃ jānanvanaukasaḥ

ननु नाम त्वया माद्रि रक्षितव्यो नराधिपः ।
सा कथं लोभितवती विजने त्वं नराधिपम्

nanu nāma tvayā mādri rakṣitavyo narādhipaḥ |
sā kathaṃ lobhitavatī vijane tvaṃ narādhipam

कथं दीनस्य सततं त्वामासाद्य रहोगताम् ।
तं विचिन्तयतः शापं प्रहर्षः समजायत

kathaṃ dīnasya satataṃ tvāmāsādya rahogatām |
taṃ vicintayataḥ śāpaṃ praharṣaḥ samajāyata

धन्या त्वमसि बाह्लीकि मत्तो भाग्यतरा तथा ।
दृष्टवत्यसि यद्वक्त्रं प्रहृष्टस्य महीपतेः

dhanyā tvamasi bāhlīki matto bhāgyatarā tathā |
dṛṣṭavatyasi yadvaktraṃ prahṛṣṭasya mahīpateḥ

विलपन्त्या मया देवि वार्यमाणेन चासकृत् ।
आत्मा न वारितोऽनेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षुणा

vilapantyā mayā devi vāryamāṇena cāsakṛt |
ātmā na vārito'nena satyaṃ diṣṭaṃ cikīrṣuṇā

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्निदीपिता ।
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः

tasyāstadvacanaṃ śrutvā kuntī śokāgnidīpitā |
papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ

निश्चेष्टा पतिता भूमौ मोहेन न चचाल सा ।
तस्मिन्क्षणे कृतस्नानमहताम्बरसंवृतम्

niśceṣṭā patitā bhūmau mohena na cacāla sā |
tasminkṣaṇe kṛtasnānamahatāmbarasaṃvṛtam

अलङ्कारकृतं पाण्डुं शयानं शयने शुभे ।
कुन्तीमुत्थाप्य माद्री तु मोहेनाविष्टचेतनाम्

alaṅkārakṛtaṃ pāṇḍuṃ śayānaṃ śayane śubhe |
kuntīmutthāpya mādrī tu mohenāviṣṭacetanām

आर्ये एहीति तां कुन्तीं दर्शयामास कौरव ।
पादयोः पतिता कुन्ती पुनरुत्थाय भूमिपम्

ārye ehīti tāṃ kuntīṃ darśayāmāsa kaurava |
pādayoḥ patitā kuntī punarutthāya bhūmipam

रक्तचन्दनदिग्धांङ्गं महारजनवाससम् ।
सस्मितेन च वक्त्रेण वदन्तमिव भारतम्

raktacandanadigdhāṃṅgaṃ mahārajanavāsasam |
sasmitena ca vaktreṇa vadantamiva bhāratam

परिरभ्य ततो मोहाद्विललापाकुलेन्द्रिया ।
माद्री चापि समालिङ्ग्य राजानं विललाप सा

parirabhya tato mohādvilalāpākulendriyā |
mādrī cāpi samāliṅgya rājānaṃ vilalāpa sā

तं तथा शायिनं पुत्रा ऋषयः सह चारणैः ।
अभ्येत्य सहिताः सर्वे शोकादश्रूण्यवर्तयन्

taṃ tathā śāyinaṃ putrā ṛṣayaḥ saha cāraṇaiḥ |
abhyetya sahitāḥ sarve śokādaśrūṇyavartayan

अस्तं गतमिवादित्यं संशुष्कमिव सागरम् ।
दृष्ट्वा पाण्डुं नरव्याघ्रं शोचन्ति स्म महर्षयः

astaṃ gatamivādityaṃ saṃśuṣkamiva sāgaram |
dṛṣṭvā pāṇḍuṃ naravyāghraṃ śocanti sma maharṣayaḥ

समानशोका ऋषयः पाण्डवाश्च बभूविरे ।
ते समाश्वासिते विप्रैर्विलेपतुरनिन्दिते

samānaśokā ṛṣayaḥ pāṇḍavāśca babhūvire |
te samāśvāsite viprairvilepaturanindite

हा राजन्कस्य नो हित्वा गच्छसि त्रिदशालयम् ।
हा राजन्मम मन्दायाः कथं माद्रीं समेत्य वै

hā rājankasya no hitvā gacchasi tridaśālayam |
hā rājanmama mandāyāḥ kathaṃ mādrīṃ sametya vai

निधनं प्राप्तवान्राजन्मद्भाग्यपरिसंक्षयात् ।
युधिष्ठिरं भीमसेनमर्जुनं च यमावुभौ

nidhanaṃ prāptavānrājanmadbhāgyaparisaṃkṣayāt |
yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenamarjunaṃ ca yamāvubhau

कस्य हित्वा प्रियान्पुत्रान्प्रयातोऽसि विशांपते ।
नूनं त्वां त्रिदशा देवाः प्रतिनन्दन्ति भारत

kasya hitvā priyānputrānprayāto'si viśāṃpate |
nūnaṃ tvāṃ tridaśā devāḥ pratinandanti bhārata

यतो हि तप उग्रं वै चरितं ब्रह्मसंसदि ।
आवाभ्यां सहितो राजन्गमिष्यसि दिवं शुभम्

yato hi tapa ugraṃ vai caritaṃ brahmasaṃsadi |
āvābhyāṃ sahito rājangamiṣyasi divaṃ śubham

आजमीढाजमीढानां कर्मणा चरतां गतिम् ।
ननु नाम सहावाभ्यां गमिष्यामीति यत्त्वया

ājamīḍhājamīḍhānāṃ karmaṇā caratāṃ gatim |
nanu nāma sahāvābhyāṃ gamiṣyāmīti yattvayā

प्रतिज्ञाता कुरुश्रेष्ठ यदाऽस्मि वनमागता ।
आवाभ्यां चैव सहितो गमिष्यसि विशांपते ।
मुहूर्तं क्षम्यतां राजन्द्रक्ष्येऽहं च मुखं तव

pratijñātā kuruśreṣṭha yadā'smi vanamāgatā |
āvābhyāṃ caiva sahito gamiṣyasi viśāṃpate |
muhūrtaṃ kṣamyatāṃ rājandrakṣye'haṃ ca mukhaṃ tava

विलपित्वा भृशं चैव निःसंज्ञे पतिते भुवि ।
यथा हते मृगे मृग्यौ लुब्धैर्वनगते तथा

vilapitvā bhṛśaṃ caiva niḥsaṃjñe patite bhuvi |
yathā hate mṛge mṛgyau lubdhairvanagate tathā

युधिष्ठिरमुखाः सर्वे पाण्डवा वेदपरागाः ।
तेऽभ्यागत्य पितुर्मूले निःसंज्ञाः पतिता भुवि

yudhiṣṭhiramukhāḥ sarve pāṇḍavā vedaparāgāḥ |
te'bhyāgatya piturmūle niḥsaṃjñāḥ patitā bhuvi

पाण्डोः पादौ परिष्वज्य विलपन्ति स्म पाण्डवाः ।
हा विनष्टाः स्म तातेति हा अनाथा भवामहे

pāṇḍoḥ pādau pariṣvajya vilapanti sma pāṇḍavāḥ |
hā vinaṣṭāḥ sma tāteti hā anāthā bhavāmahe

त्वद्विहीना महाप्राज्ञ कथं जीवाम बालकाः ।
लोकनाथस्य पुत्राः स्मो न सनाथा भवामहे

tvadvihīnā mahāprājña kathaṃ jīvāma bālakāḥ |
lokanāthasya putrāḥ smo na sanāthā bhavāmahe

क्षणेनैव महाराज अहो लोकस्य चित्रता ।
नास्मद्विधा राजपुत्रा अधन्याः सन्ति भारत

kṣaṇenaiva mahārāja aho lokasya citratā |
nāsmadvidhā rājaputrā adhanyāḥ santi bhārata

त्वद्विनाशाच्च राजेन्द्र राज्यप्रस्खलनात्तदा ।
पाण्डवाश्च वयं सर्वे प्राप्ताः स्म व्यसनं महत्

tvadvināśācca rājendra rājyapraskhalanāttadā |
pāṇḍavāśca vayaṃ sarve prāptāḥ sma vyasanaṃ mahat

किं करिष्यामहे राजन्कर्तव्यं च प्रसीदताम् ।
(भीमसेन उवाच)
हित्वा राज्यं च भोगांश्च शतशृङ्गनिवासिना

kiṃ kariṣyāmahe rājankartavyaṃ ca prasīdatām |
(bhīmasena uvāca)
hitvā rājyaṃ ca bhogāṃśca śataśṛṅganivāsinā

त्वया लब्धाः स्म राजेन्द्र महता तपसा वयम् ।
हित्वा मानं वनं गत्वा स्वयमाहृत्य भक्षणम्

tvayā labdhāḥ sma rājendra mahatā tapasā vayam |
hitvā mānaṃ vanaṃ gatvā svayamāhṛtya bhakṣaṇam

शाकमूलफलैर्वन्यैर्भरणं वै त्वया कृतम् ।
पुत्रानुत्पाद्य पितरो यमिच्छ्ति महातम्नः

śākamūlaphalairvanyairbharaṇaṃ vai tvayā kṛtam |
putrānutpādya pitaro yamicchti mahātamnaḥ

त्रिवर्गफलमिच्छन्तस्तस्य कालोऽयमागतः ।
अभुक्त्वैव फलं राजन्गन्तुं नार्हसि भारत

trivargaphalamicchantastasya kālo'yamāgataḥ |
abhuktvaiva phalaṃ rājangantuṃ nārhasi bhārata

इत्येवमुक्त्वा पितरं भीमोऽपि विललाप

ityevamuktvā pitaraṃ bhīmo'pi vilalāpa

प्रनष्टं भारतं वंशं पाण्डुना पुनरुद्धृतम् ।
तस्मिंस्तदा वनगते नष्टं राज्यमराजकम्

pranaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ pāṇḍunā punaruddhṛtam |
tasmiṃstadā vanagate naṣṭaṃ rājyamarājakam

पुनर्निःसारितं क्षत्रं पाण्डुपुत्रैश्च पञ्चभिः ।
एतच्छ्रुत्वाऽनुमोदित्वा गन्तुमर्हसि शङ्कर

punarniḥsāritaṃ kṣatraṃ pāṇḍuputraiśca pañcabhiḥ |
etacchrutvā'numoditvā gantumarhasi śaṅkara

इत्येवमुक्त्वा पितरं विललाप धनञ्जयः ।
(यमावूचतुः)
दुःसहं च तपः कृत्वा लब्ध्वा नो भरतर्षभ

ityevamuktvā pitaraṃ vilalāpa dhanañjayaḥ |
(yamāvūcatuḥ)
duḥsahaṃ ca tapaḥ kṛtvā labdhvā no bharatarṣabha

पुत्रलाभस्य महतः शुश्रूषादिफलं त्वया ।
न चावाप्तं किंचिदेव पुरा दशरथो यथा

putralābhasya mahataḥ śuśrūṣādiphalaṃ tvayā |
na cāvāptaṃ kiṃcideva purā daśaratho yathā

एवमुक्त्वा यमौ चापि विलेपतुरथातुरौ

evamuktvā yamau cāpi vilepaturathāturau

अहं ज्येष्ठा धर्मपत्नी ज्येष्ठं धर्मफलं मम ।
अवश्यं भाविनो भावान्मा मां माद्रि निवर्तय

ahaṃ jyeṣṭhā dharmapatnī jyeṣṭhaṃ dharmaphalaṃ mama |
avaśyaṃ bhāvino bhāvānmā māṃ mādri nivartaya

अन्विष्यामीह भर्तारमहं प्रेतवशं गतम् ।
उत्तिष्ठ त्वं विसृज्यैनमिमान्रक्षस्व दारकान्

anviṣyāmīha bhartāramahaṃ pretavaśaṃ gatam |
uttiṣṭha tvaṃ visṛjyainamimānrakṣasva dārakān

अवाप्य पुत्रांल्लब्धार्थान्वीरपत्नीत्वमर्थये ।
(वैशंपायन उवाच)
मद्रराजसुता कुन्तीमिदं वचनमब्रवीत्

avāpya putrāṃllabdhārthānvīrapatnītvamarthaye |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
madrarājasutā kuntīmidaṃ vacanamabravīt

अहमेवानुयास्यामि भर्तारमपलापिनम् ।
न हि तृप्ताऽस्मि कामानां ज्येष्ठा मामनुमन्यताम्

ahamevānuyāsyāmi bhartāramapalāpinam |
na hi tṛptā'smi kāmānāṃ jyeṣṭhā māmanumanyatām

मां चाभिगम्य क्षीणोऽयं कामाद्भरतसत्तमः ।
समुच्छिद्यामि तत्कामं कथं नु यमसादने

māṃ cābhigamya kṣīṇo'yaṃ kāmādbharatasattamaḥ |
samucchidyāmi tatkāmaṃ kathaṃ nu yamasādane

मम हतोर्हि राजाऽयं दिवं राजर्पिसत्तमः ।
न चैव तादृशी बुद्धिर्बान्धवाश्च न तादृशाः

mama hatorhi rājā'yaṃ divaṃ rājarpisattamaḥ |
na caiva tādṛśī buddhirbāndhavāśca na tādṛśāḥ

न चोत्सहे धारयितुं प्राणान्भर्त्रा विना कृता ।
तस्मात्तमनुयास्यामि यान्तं वैवस्वतक्षयम्

na cotsahe dhārayituṃ prāṇānbhartrā vinā kṛtā |
tasmāttamanuyāsyāmi yāntaṃ vaivasvatakṣayam

वर्तेयं न समां वृत्तिं जात्वहं न सुतेषु ते ।
तथाहि वर्तमानां मामधर्मः संस्पृशेन्महान्

varteyaṃ na samāṃ vṛttiṃ jātvahaṃ na suteṣu te |
tathāhi vartamānāṃ māmadharmaḥ saṃspṛśenmahān

तस्मान्मे सुतयोर्देवि वर्तितव्यं स्वपुत्रवत् ।
अन्वेष्यामि च भर्तारं व्रजन्तं यमसादनम्

tasmānme sutayordevi vartitavyaṃ svaputravat |
anveṣyāmi ca bhartāraṃ vrajantaṃ yamasādanam

मां हि कामयमानोऽयं राजा प्रेतवशं गतः ।
राज्ञः शरीरेण सह मामपीदं कलेवरम्

māṃ hi kāmayamāno'yaṃ rājā pretavaśaṃ gataḥ |
rājñaḥ śarīreṇa saha māmapīdaṃ kalevaram

दग्धव्यं सुप्रतिच्छन्नं त्वेतदार्ये प्रियं कुरु ।
दारकेष्वप्रमत्ता त्वं भवेश्चाभिहिता मया ।
अतोऽहं न प्रपश्यामि संदेष्टव्यं हितं तव

dagdhavyaṃ supraticchannaṃ tvetadārye priyaṃ kuru |
dārakeṣvapramattā tvaṃ bhaveścābhihitā mayā |
ato'haṃ na prapaśyāmi saṃdeṣṭavyaṃ hitaṃ tava

ऋषयस्तान्समाश्वास्य पाण्डवान्सत्यविक्रमान् ।
ऊचुः कुन्तीं च माद्रीं च समाश्वास्य तपस्विनः

ṛṣayastānsamāśvāsya pāṇḍavānsatyavikramān |
ūcuḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samāśvāsya tapasvinaḥ

सुभगे बालपुत्रा तु न मर्तव्यं तथंचन ।
पाण्डवांश्चापि नेष्यामः कुरुराष्ट्रं परन्तपान्

subhage bālaputrā tu na martavyaṃ tathaṃcana |
pāṇḍavāṃścāpi neṣyāmaḥ kururāṣṭraṃ parantapān

अधर्मेष्वर्थजातेषु धृतराष्ट्रश्च लोभवान् ।
स कदाचिन्न वर्तेत पाण्डवेषु यथाविधि

adharmeṣvarthajāteṣu dhṛtarāṣṭraśca lobhavān |
sa kadācinna varteta pāṇḍaveṣu yathāvidhi

कुन्त्याश्च वृष्णयो नाथाः कुन्तिभोजस्तथैव च ।
माद्र्याश्च बलिनांश्रेष्ठः शल्यो भ्राता महारथः

kuntyāśca vṛṣṇayo nāthāḥ kuntibhojastathaiva ca |
mādryāśca balināṃśreṣṭhaḥ śalyo bhrātā mahārathaḥ

भर्त्रा तु मरणं सार्धं फलवन्नात्र संशयः ।
युवाभ्यां दुष्करं चैतद्वदन्ति द्विजपुङ्गवाः

bhartrā tu maraṇaṃ sārdhaṃ phalavannātra saṃśayaḥ |
yuvābhyāṃ duṣkaraṃ caitadvadanti dvijapuṅgavāḥ

मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्यव्रते स्थिता ।
यमैश्च नियमैः पूता मनोवाक्कायजैः शुभा

mṛte bhartari sādhvī strī brahmacaryavrate sthitā |
yamaiśca niyamaiḥ pūtā manovākkāyajaiḥ śubhā

भर्तारं चिन्तयन्ती सा भर्तारं निस्तरेच्छुभा ।
तारितश्चापि भर्ता स्यादात्मा पुत्रस्तथैव च

bhartāraṃ cintayantī sā bhartāraṃ nistarecchubhā |
tāritaścāpi bhartā syādātmā putrastathaiva ca

तस्माञ्जीवितमेवैतद्युवयोर्विद्म शोभनम्

tasmāñjīvitamevaitadyuvayorvidma śobhanam

यथा पाण्डोस्तु निर्देशस्तथा विप्रगणस्य च ।
आज्ञा शिरसि निक्षिप्ता करिष्यामि च तत्तथा

yathā pāṇḍostu nirdeśastathā vipragaṇasya ca |
ājñā śirasi nikṣiptā kariṣyāmi ca tattathā

यदाद्दुर्भगवन्तोऽपि तन्मन्ये शोभनं परम् ।
भर्तुश्च मम पुत्राणामात्मनश्च न संशयः

yadāddurbhagavanto'pi tanmanye śobhanaṃ param |
bhartuśca mama putrāṇāmātmanaśca na saṃśayaḥ

कुन्ती समर्था पुत्राणां योगक्षेमस्य धारणे ।
अस्या हि न समा बुद्ध्या यद्यपि स्यादरुन्धती

kuntī samarthā putrāṇāṃ yogakṣemasya dhāraṇe |
asyā hi na samā buddhyā yadyapi syādarundhatī

कुन्त्याश्च वृष्णयो नाथाः कुन्तिभोजस्तथैव च ।
नाहं त्वमिव पुत्राणां समर्था धारणे तथा

kuntyāśca vṛṣṇayo nāthāḥ kuntibhojastathaiva ca |
nāhaṃ tvamiva putrāṇāṃ samarthā dhāraṇe tathā

साऽहं भर्तारमन्विष्ये संतृप्ता नापि भोगतः ।
भर्तृलोकस्य तु ज्येष्ठा देवी मामनुमन्यताम्

sā'haṃ bhartāramanviṣye saṃtṛptā nāpi bhogataḥ |
bhartṛlokasya tu jyeṣṭhā devī māmanumanyatām

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य सत्यसन्धस्य धीमतः ।
पादौ परिचरिष्यामि तथार्याऽद्यानुमन्यताम्

dharmajñasya kṛtajñasya satyasandhasya dhīmataḥ |
pādau paricariṣyāmi tathāryā'dyānumanyatām

एवमुक्त्वा तदा राजन्मद्रराजसुता शुभा ।
ददौ कुन्त्यै यमौ माद्री शिरसाऽभिप्रणम्य च

evamuktvā tadā rājanmadrarājasutā śubhā |
dadau kuntyai yamau mādrī śirasā'bhipraṇamya ca

अभिवाद्य महर्षीन्सा परिष्वज्य च पाण्डवान् ।
मूर्ध्न्युपाघ्राय बहुशः पार्थानात्मसुतौ तदा

abhivādya maharṣīnsā pariṣvajya ca pāṇḍavān |
mūrdhnyupāghrāya bahuśaḥ pārthānātmasutau tadā

हस्ते युधिष्ठिरं गृह्य माद्री वाक्यमभाषत ।
कुन्ती माता अहं धात्री युष्माकं तु पिता मृतः

haste yudhiṣṭhiraṃ gṛhya mādrī vākyamabhāṣata |
kuntī mātā ahaṃ dhātrī yuṣmākaṃ tu pitā mṛtaḥ

युधिष्ठिरः पिता ज्येष्ठश्चतुर्णां धर्मतः सदा ।
वृद्धाद्युपासनासक्ताः सत्यधर्मपरायणाः

yudhiṣṭhiraḥ pitā jyeṣṭhaścaturṇāṃ dharmataḥ sadā |
vṛddhādyupāsanāsaktāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ

तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम् ।
तस्मात्सर्वे कुरुध्वं वै गुरुवृत्तिमतन्द्रिताः

tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam |
tasmātsarve kurudhvaṃ vai guruvṛttimatandritāḥ

ऋषीणां च पृथायाश्च नमस्कृत्य पुनःपुनः ।
आयासकृपणा माद्री प्रत्युवाच पृथां तदा

ṛṣīṇāṃ ca pṛthāyāśca namaskṛtya punaḥpunaḥ |
āyāsakṛpaṇā mādrī pratyuvāca pṛthāṃ tadā

ऋषीणां संनिधावेषां यथा वागभ्युदीरिता ।
दिदृक्षमाणायाः स्वर्गं न ममैषा वृथा भवेत्

ṛṣīṇāṃ saṃnidhāveṣāṃ yathā vāgabhyudīritā |
didṛkṣamāṇāyāḥ svargaṃ na mamaiṣā vṛthā bhavet

धन्या त्वमसि वार्ष्णेयि नास्ति स्त्री सदृशी त्वया ।
वीर्यं तेजश्च योगं च माहात्म्यं च यशस्विनाम्

dhanyā tvamasi vārṣṇeyi nāsti strī sadṛśī tvayā |
vīryaṃ tejaśca yogaṃ ca māhātmyaṃ ca yaśasvinām

कुन्ति द्रक्ष्यसि पुत्राणां पञ्चानाममितौजसाम् ।
आर्या चाप्यभिवाद्या च मम पूज्या च सर्वतः

kunti drakṣyasi putrāṇāṃ pañcānāmamitaujasām |
āryā cāpyabhivādyā ca mama pūjyā ca sarvataḥ

ज्येष्ठा वरिष्ठा त्वं देवि भूषिता स्वगुणैः शुभैः ।
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि त्वया यावनन्दिनि

jyeṣṭhā variṣṭhā tvaṃ devi bhūṣitā svaguṇaiḥ śubhaiḥ |
abhyanujñātumicchāmi tvayā yāvanandini

धर्मं स्वर्गं च कीर्तिं च त्वत्कृतेऽहमवाप्नुयाम् ।
यथा तथा विधत्स्वेह मा च कार्षीर्विचारणां

dharmaṃ svargaṃ ca kīrtiṃ ca tvatkṛte'hamavāpnuyām |
yathā tathā vidhatsveha mā ca kārṣīrvicāraṇāṃ

बाष्पसंदिग्धया वाचा कुन्त्युवाच यशस्विनी ।
अनुज्ञाताऽसि कल्याणि त्रिदिवे सङ्गमोऽस्तु ते

bāṣpasaṃdigdhayā vācā kuntyuvāca yaśasvinī |
anujñātā'si kalyāṇi tridive saṅgamo'stu te

भर्त्रा सह विशालिक्षि क्षिप्रमद्यैव भामिनि ।
संगतास्वर्गलोके त्वं रमेथाः शाश्वतीः समाः

bhartrā saha viśālikṣi kṣipramadyaiva bhāmini |
saṃgatāsvargaloke tvaṃ ramethāḥ śāśvatīḥ samāḥ

ततः पुरोहितः स्नात्वा प्रेतकर्मणि पारगः ।
हिरण्यशकलानाज्यं तिलं दधि च तण्डुलान्

tataḥ purohitaḥ snātvā pretakarmaṇi pāragaḥ |
hiraṇyaśakalānājyaṃ tilaṃ dadhi ca taṇḍulān

उदकुम्भांश्च परशुं समानीय तपस्विभिः ।
अश्वमेधाग्निमाहृत्य यथान्यायं समन्ततः

udakumbhāṃśca paraśuṃ samānīya tapasvibhiḥ |
aśvamedhāgnimāhṛtya yathānyāyaṃ samantataḥ

काश्यपः कारयामास पाण्डोः प्रेतस्य तां क्रियाम् ।
पुरोहितोक्तविधिना पाण्डोः पुत्रो युधिष्ठिरः

kāśyapaḥ kārayāmāsa pāṇḍoḥ pretasya tāṃ kriyām |
purohitoktavidhinā pāṇḍoḥ putro yudhiṣṭhiraḥ

तेनाग्निनाऽदहत्पाण्डुं कृत्वा चापि क्रियास्तदा ।
रुदञ्छोकाभिसंतप्तः पपात भुवि पाण्डवः

tenāgninā'dahatpāṇḍuṃ kṛtvā cāpi kriyāstadā |
rudañchokābhisaṃtaptaḥ papāta bhuvi pāṇḍavaḥ

ऋषीन्पुत्रान्पृथां चैव विसृज्य च नृपात्मज ।
नमस्कृत्य चिताग्निस्थं धर्मपत्नी नरर्षभम्

ṛṣīnputrānpṛthāṃ caiva visṛjya ca nṛpātmaja |
namaskṛtya citāgnisthaṃ dharmapatnī nararṣabham

मद्रराजसुता तूर्णमन्वारोहद्यशस्विनी

madrarājasutā tūrṇamanvārohadyaśasvinī

अहताम्बरसंवीतो भ्रातृभिः सहितोऽनघः ।
उदकं कृतवांस्तत्र पुरोहितमते स्थितः

ahatāmbarasaṃvīto bhrātṛbhiḥ sahito'naghaḥ |
udakaṃ kṛtavāṃstatra purohitamate sthitaḥ

अर्हतस्तस्य कृत्यानि शतशृङ्गनिवासिनः ।
तापसा विधिवच्चक्रुश्चारणा ऋषिभिः सह

arhatastasya kṛtyāni śataśṛṅganivāsinaḥ |
tāpasā vidhivaccakruścāraṇā ṛṣibhiḥ saha