अध्याय 133: माद्री के पुत्र नकुल और सहदेव

कुन्तीपुत्रेषु जातेषु धृतराष्ट्रात्मजेषु च ।
मद्रराजसुता पाण्डुं रहो वचनमब्रवीत्

kuntīputreṣu jāteṣu dhṛtarāṣṭrātmajeṣu ca |
madrarājasutā pāṇḍuṃ raho vacanamabravīt

न मेऽस्ति त्वयि सन्तापो विगुणेऽपि परन्तप ।
नावरत्वे वरार्हायाः स्थित्वा चानघ नित्यदा

na me'sti tvayi santāpo viguṇe'pi parantapa |
nāvaratve varārhāyāḥ sthitvā cānagha nityadā

गान्धार्याश्चैव नृपते जातं पुत्रशतं तथा ।
श्रुत्वा न मे तथा दुःखमभवत्कुरुनन्दन

gāndhāryāścaiva nṛpate jātaṃ putraśataṃ tathā |
śrutvā na me tathā duḥkhamabhavatkurunandana

इदं तु मे महद्दुःखं तुल्यतायामपुत्रता ।
दिष्ट्या त्विदानीं भर्तुर्मे कुन्त्यामप्यस्ति सन्ततिः

idaṃ tu me mahadduḥkhaṃ tulyatāyāmaputratā |
diṣṭyā tvidānīṃ bharturme kuntyāmapyasti santatiḥ

यदि त्वपत्यसन्तानं कुन्तिराजसुता मयि ।
कुर्यादनुग्रहो मे स्यात्तव चापि हितं भवेत्

yadi tvapatyasantānaṃ kuntirājasutā mayi |
kuryādanugraho me syāttava cāpi hitaṃ bhavet

संरम्भो हि सपत्नीत्वाद्वक्तुं कुन्तिसुतां प्रति ।
यदि तु त्वं प्रसन्नो मे स्वयमेनां प्रचोदय

saṃrambho hi sapatnītvādvaktuṃ kuntisutāṃ prati |
yadi tu tvaṃ prasanno me svayamenāṃ pracodaya

ममाप्येष सदा माद्रि हृद्यर्थः परिवर्तते ।
न तु त्वां प्रसहे वक्तुमिष्टानिष्टविवक्षया

mamāpyeṣa sadā mādri hṛdyarthaḥ parivartate |
na tu tvāṃ prasahe vaktumiṣṭāniṣṭavivakṣayā

तव त्विदं मतं मत्वा प्रयतिष्याम्यतः परम् ।
मन्ये ध्रुवं मयोक्ता सा वचनं प्रतिपत्स्यते

tava tvidaṃ mataṃ matvā prayatiṣyāmyataḥ param |
manye dhruvaṃ mayoktā sā vacanaṃ pratipatsyate

ततः कुन्तीं पुनः पाण्डुर्विविक्त इदमब्रवीत् ।
अनुगृह्णीष्व कल्याणि मद्रराजसुतामपि ।
कुलस्य मम सन्तानं लोकस्य च कुरु प्रियम्

tataḥ kuntīṃ punaḥ pāṇḍurvivikta idamabravīt |
anugṛhṇīṣva kalyāṇi madrarājasutāmapi |
kulasya mama santānaṃ lokasya ca kuru priyam

मम चापिण्डनाशाय पूर्वेषां च महात्मनाम् ।
मत्प्रियार्थं च कल्याणि कुरु कल्याणमुत्तमम्

mama cāpiṇḍanāśāya pūrveṣāṃ ca mahātmanām |
matpriyārthaṃ ca kalyāṇi kuru kalyāṇamuttamam

यशसोऽर्थाय चैव त्वं कुरु कर्म सुदुष्करम् ।
प्राप्याधिपत्यमिन्द्रेण यज्ञैरिष्टं यशोऽर्थिना

yaśaso'rthāya caiva tvaṃ kuru karma suduṣkaram |
prāpyādhipatyamindreṇa yajñairiṣṭaṃ yaśo'rthinā

तथा मन्त्रविदो विप्रास्तपस्तप्त्वा सुदुष्करम् ।
गुरूनभ्युपगच्छन्ति यशसोऽर्थाय भामिनि

tathā mantravido viprāstapastaptvā suduṣkaram |
gurūnabhyupagacchanti yaśaso'rthāya bhāmini

तथा राजर्षयः सर्वे ब्राह्मणाश्च तपोधनाः ।
चक्रुरुच्चावचं कर्म यशसोऽर्थाय दुष्करम्

tathā rājarṣayaḥ sarve brāhmaṇāśca tapodhanāḥ |
cakruruccāvacaṃ karma yaśaso'rthāya duṣkaram

सा त्वं माद्रीं प्लवेनैव तारयैनामनिन्दिते ।
अपत्यसंविधानेन परां कीर्तिमवाप्नुहि

sā tvaṃ mādrīṃ plavenaiva tārayaināmanindite |
apatyasaṃvidhānena parāṃ kīrtimavāpnuhi

धर्मं वै धर्मशास्त्रोक्तं यथा वदसि तत्तथा ।
तस्मादनुग्रहं तस्याः करोमि कुरुनन्दन

dharmaṃ vai dharmaśāstroktaṃ yathā vadasi tattathā |
tasmādanugrahaṃ tasyāḥ karomi kurunandana

एवमुक्ताऽब्रवीन्मार्द्रीं सकृच्चिन्तय दैवतम् ।
तस्मात्ते भविताऽपत्यमनुरूपमसंशयम्

evamuktā'bravīnmārdrīṃ sakṛccintaya daivatam |
tasmātte bhavitā'patyamanurūpamasaṃśayam

ततो मन्त्रे कृते तस्मिन्विधिदृष्टेन कर्मणा ।
ततो राजसुता स्नाता शयने संविवेश ह

tato mantre kṛte tasminvidhidṛṣṭena karmaṇā |
tato rājasutā snātā śayane saṃviveśa ha

ततो माद्री विचार्यैका जगाम मनसाऽश्विनौ ।
तावागम्य सुतौ तस्यां जनयामासतुर्यमौ ।
नकुलं सहदेवं च रूपेणाप्रतिमौ भुवि

tato mādrī vicāryaikā jagāma manasā'śvinau |
tāvāgamya sutau tasyāṃ janayāmāsaturyamau |
nakulaṃ sahadevaṃ ca rūpeṇāpratimau bhuvi

तथैव तावपि यमौ वागुवाचाशरीरिणी ।
धर्मतो भक्तितश्चैव शीलतो विनयैस्तथा

tathaiva tāvapi yamau vāguvācāśarīriṇī |
dharmato bhaktitaścaiva śīlato vinayaistathā

सत्वरूपगुणोपेतौ भवतोऽत्यश्विनाविति ।
मासते तेजसाऽत्यर्थं रूपद्रविणसंपदा

satvarūpaguṇopetau bhavato'tyaśvināviti |
māsate tejasā'tyarthaṃ rūpadraviṇasaṃpadā

नामानि चक्रिरे तेषां शतशृङ्गनिवासिनः ।
भक्त्या च कर्मणा चैव तथाऽऽशीर्भिर्विशांपते

nāmāni cakrire teṣāṃ śataśṛṅganivāsinaḥ |
bhaktyā ca karmaṇā caiva tathā''śīrbhirviśāṃpate

ज्येष्ठं युधिष्ठिरेत्येवं भीमसेनेति मध्यमम् ।
अर्जुनेति तृतीयं च कुन्तीपुत्रानकल्पयन्

jyeṣṭhaṃ yudhiṣṭhiretyevaṃ bhīmaseneti madhyamam |
arjuneti tṛtīyaṃ ca kuntīputrānakalpayan

पूर्वजं नकुलेत्येवं सहदेवेति चापरम् ।
माद्रीपुत्रावकथयंस्ते विप्राः प्रीतमानसाः

pūrvajaṃ nakuletyevaṃ sahadeveti cāparam |
mādrīputrāvakathayaṃste viprāḥ prītamānasāḥ

अनुसंवत्सरं जाता अपि ते कुरुसत्तमाः ।
पाण्डुपुत्रा व्यराजन्त पञ्चसंवत्सरा इव

anusaṃvatsaraṃ jātā api te kurusattamāḥ |
pāṇḍuputrā vyarājanta pañcasaṃvatsarā iva

महासत्त्वा महावीर्या महाबलपराक्रमाः ।
पाण्डुर्दृष्ट्वा सुतांस्तांस्तु देवरूपान्महौजसः

mahāsattvā mahāvīryā mahābalaparākramāḥ |
pāṇḍurdṛṣṭvā sutāṃstāṃstu devarūpānmahaujasaḥ

मुदं परमिकां लेभे ननन्द च नराधिपः ।
ऋषीणामपि सर्वेषां शतशृङ्गनिवासिनाम्

mudaṃ paramikāṃ lebhe nananda ca narādhipaḥ |
ṛṣīṇāmapi sarveṣāṃ śataśṛṅganivāsinām

प्रिया बभूवुस्तासां च तथैव मुनियोषिताम् ।
कुन्तीमथ पुनः पाण्डुर्माद्र्यर्थे समचोदयत्

priyā babhūvustāsāṃ ca tathaiva muniyoṣitām |
kuntīmatha punaḥ pāṇḍurmādryarthe samacodayat

तमुवाच पृथा राजन् रहस्युक्ता तदा सती ।
उक्ता सक्वद्द्वन्द्वमेषा लेभे तेनास्मि वञ्चिता

tamuvāca pṛthā rājan rahasyuktā tadā satī |
uktā sakvaddvandvameṣā lebhe tenāsmi vañcitā

बिभेम्यस्याः परिभवात्कुस्त्रीणां गतिरिदृशी ।
नाज्ञासिषमहं मूढा द्वन्द्वाह्वाने फलद्वयम्

bibhemyasyāḥ paribhavātkustrīṇāṃ gatiridṛśī |
nājñāsiṣamahaṃ mūḍhā dvandvāhvāne phaladvayam

तस्मान्नाहं नियोक्तव्या त्वयैषोऽस्तु वरो मम ।
एवं पाण्डोः सुताः पञ्च देवदत्ता महाबलाः

tasmānnāhaṃ niyoktavyā tvayaiṣo'stu varo mama |
evaṃ pāṇḍoḥ sutāḥ pañca devadattā mahābalāḥ

संभूताः कीर्तिमन्तश्च कुरुवंशविवर्धनाः ।
शुभलक्षणसंपन्नाः सोमवत्प्रियदर्शनाः

saṃbhūtāḥ kīrtimantaśca kuruvaṃśavivardhanāḥ |
śubhalakṣaṇasaṃpannāḥ somavatpriyadarśanāḥ

सिंहदर्पा महेष्वासाः सिंहविक्रान्तगामिनः ।
सिंहग्रीवा मनुष्येन्द्रा ववृधुर्देवविक्रमाः

siṃhadarpā maheṣvāsāḥ siṃhavikrāntagāminaḥ |
siṃhagrīvā manuṣyendrā vavṛdhurdevavikramāḥ

विवर्धमानास्ते तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ ।
विस्मयं जनयामासुर्महर्षीणां समेयुषाम्

vivardhamānāste tatra puṇye haimavate girau |
vismayaṃ janayāmāsurmaharṣīṇāṃ sameyuṣām

जातमात्रानुपादाय शतशृङ्गनिवासिनः ।
पाण्डोः पुत्रानमन्यन्त तापसाः स्वानिवात्मजान्

jātamātrānupādāya śataśṛṅganivāsinaḥ |
pāṇḍoḥ putrānamanyanta tāpasāḥ svānivātmajān

ततस्तु वृष्णयः सर्वे वसुदेवपुरोगमाः

tatastu vṛṣṇayaḥ sarve vasudevapurogamāḥ

पाण्डुः शापभयाद्भीतः शतशृङ्गमुपेयिवान् ।
तत्रैव मुनिभिः सार्धं तापसोऽभूत्तपस्विभिः

pāṇḍuḥ śāpabhayādbhītaḥ śataśṛṅgamupeyivān |
tatraiva munibhiḥ sārdhaṃ tāpaso'bhūttapasvibhiḥ

शाकमूलफलाहारस्तपस्वी नियतेन्द्रियः ।
योगध्यानपरो राजा बभूवेति च वादकाः

śākamūlaphalāhārastapasvī niyatendriyaḥ |
yogadhyānaparo rājā babhūveti ca vādakāḥ

प्रबुवन्ति स्म बहवस्तच्छ्रुत्वा शोककर्शिताः ।
पाण्डोः प्रीतिसमायुक्ताः कदा श्रोष्याम संकथाः

prabuvanti sma bahavastacchrutvā śokakarśitāḥ |
pāṇḍoḥ prītisamāyuktāḥ kadā śroṣyāma saṃkathāḥ

इत्येवं कथयन्तस्ते वृष्णयः सह बान्धवैः ।
पाण्डोः पुत्रागमं श्रुत्वा सर्वे हर्षसमन्विताः

ityevaṃ kathayantaste vṛṣṇayaḥ saha bāndhavaiḥ |
pāṇḍoḥ putrāgamaṃ śrutvā sarve harṣasamanvitāḥ

सभाजयन्तस्तेऽन्योन्यं वसुदेवं वचोऽब्रुवन् ।
न भवेरन्क्रियाहीनाः पाण्डुपुत्रा महाबलाः

sabhājayantaste'nyonyaṃ vasudevaṃ vaco'bruvan |
na bhaverankriyāhīnāḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ

पाण्डोः प्रियहितान्वेषी प्रेषय त्वं पुरोहितम् ।
वसुदेवस्तथेत्युक्त्वा विससर्ज पुरोहितम्

pāṇḍoḥ priyahitānveṣī preṣaya tvaṃ purohitam |
vasudevastathetyuktvā visasarja purohitam

युक्तानि च कुमाराणां पारबर्हाण्यनेकशः ।
कुन्तीं माद्रीं च संदिश्य दासीदासपरिच्छदम्

yuktāni ca kumārāṇāṃ pārabarhāṇyanekaśaḥ |
kuntīṃ mādrīṃ ca saṃdiśya dāsīdāsaparicchadam

गावो हिरण्यं रौप्यं च प्रेषयामास भारत ।
तानि सर्वाणि संगृह्य प्रययौ स पुरोहितः

gāvo hiraṇyaṃ raupyaṃ ca preṣayāmāsa bhārata |
tāni sarvāṇi saṃgṛhya prayayau sa purohitaḥ

तमागतं द्विजश्रेष्ठं काश्यपं वै पुरोहितम् ।
पूजयामास विधिवत्पाण्डुः परपुरञ्जयः

tamāgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ kāśyapaṃ vai purohitam |
pūjayāmāsa vidhivatpāṇḍuḥ parapurañjayaḥ

पृथा माद्री च संहृष्टे वसुदेवं प्रशंसताम् ।
ततः पाण्डुः क्रियाः सर्वाः पाण्डवानामकारयत्

pṛthā mādrī ca saṃhṛṣṭe vasudevaṃ praśaṃsatām |
tataḥ pāṇḍuḥ kriyāḥ sarvāḥ pāṇḍavānāmakārayat

गर्भाधानादिकृत्यानि चौलोपनयनानि च ।
काश्यपः कृतवान्सर्वमुपाकर्म च भारत

garbhādhānādikṛtyāni caulopanayanāni ca |
kāśyapaḥ kṛtavānsarvamupākarma ca bhārata

चौलोपनयनादूर्ध्वमृषभाक्षा यशस्विनः ।
वैदिकाध्ययने सर्वे समपद्यन्त पारगाः

caulopanayanādūrdhvamṛṣabhākṣā yaśasvinaḥ |
vaidikādhyayane sarve samapadyanta pāragāḥ

शर्यातेः प्रथमः पुत्रः शुक्रो नाम परन्तपः ।
येन सागरपर्यन्ता धुषा निर्जिता मही

śaryāteḥ prathamaḥ putraḥ śukro nāma parantapaḥ |
yena sāgaraparyantā dhuṣā nirjitā mahī

अश्वमेधशतैरिष्ट्वा स महात्मा महामखैः ।
आराध्य देवताः सर्वाः पितॄनपि महामतिः

aśvamedhaśatairiṣṭvā sa mahātmā mahāmakhaiḥ |
ārādhya devatāḥ sarvāḥ pitṝnapi mahāmatiḥ

शतशृह्गे तपस्तेपे शाकमूलफलाशनः ।
तेनोपकरणश्रेष्ठैः शिक्षया चोपबृंहिताः

śataśṛhge tapastepe śākamūlaphalāśanaḥ |
tenopakaraṇaśreṣṭhaiḥ śikṣayā copabṛṃhitāḥ

तत्प्रसादाद्धनुर्वेदे समपद्यन्त पारगाः ।
गदायां पारगो भीमस्तोमरेषु युधिष्ठिरः

tatprasādāddhanurvede samapadyanta pāragāḥ |
gadāyāṃ pārago bhīmastomareṣu yudhiṣṭhiraḥ

असिचर्मणि निष्णातौ यमौ सत्त्ववतां वरौ ।
धनुर्वेदे गतः पारं सव्यसाची परन्तपः

asicarmaṇi niṣṇātau yamau sattvavatāṃ varau |
dhanurvede gataḥ pāraṃ savyasācī parantapaḥ

शुक्रेण समनुज्ञातो मत्समोऽयमिति प्रभो ।
अनुज्ञाय ततो राजा शक्तिं खङ्गं ततः शरान्

śukreṇa samanujñāto matsamo'yamiti prabho |
anujñāya tato rājā śaktiṃ khaṅgaṃ tataḥ śarān

धनुश्च दमतां श्रेष्ठस्तालमात्रं महाप्रभम् ।
विपाठक्षुरनाराचान्गृध्रपक्षैरलङ्कृतान्

dhanuśca damatāṃ śreṣṭhastālamātraṃ mahāprabham |
vipāṭhakṣuranārācāngṛdhrapakṣairalaṅkṛtān

ददौ पार्थाय संहृष्टो महोरगसमप्रभान् ।
अवाप्य सर्वशस्त्राणि मुदितो वासवात्मजः

dadau pārthāya saṃhṛṣṭo mahoragasamaprabhān |
avāpya sarvaśastrāṇi mudito vāsavātmajaḥ

मेने सर्वान्महीपालानपर्याप्तान्स्वतेजसः

mene sarvānmahīpālānaparyāptānsvatejasaḥ

एकवर्षान्तरास्त्वेवं परस्परमरिन्दमाः ।
अन्ववर्तन्त पार्थाश्च माद्रीपुत्रौ तथैव च

ekavarṣāntarāstvevaṃ parasparamarindamāḥ |
anvavartanta pārthāśca mādrīputrau tathaiva ca

ते च पञ्च शतं चैव कुरुवंशविवर्धनाः ।
सर्वे ववृधिरेऽल्पेन कालेनाप्स्विव पङ्कजाः

te ca pañca śataṃ caiva kuruvaṃśavivardhanāḥ |
sarve vavṛdhire'lpena kālenāpsviva paṅkajāḥ