अध्याय 132: इन्द्र के अंश से अर्जुन का जन्म

जाते बलवतां श्रेष्ठे पाण्डुश्चिन्तापरोऽभवत् ।
कथमन्यो मम सुतो लोके श्रेष्ठो भवेदिति

jāte balavatāṃ śreṣṭhe pāṇḍuścintāparo'bhavat |
kathamanyo mama suto loke śreṣṭho bhavediti

दैवे पुरुषकारे च लोकोऽयं संप्रतिष्ठितः ।
तत्र दैवं तु विधिना कालयुक्तेन लभ्यते

daive puruṣakāre ca loko'yaṃ saṃpratiṣṭhitaḥ |
tatra daivaṃ tu vidhinā kālayuktena labhyate

इन्द्रो हि राजा देवानां प्रधान इति नः श्रुतम् ।
अप्रमेयबलोत्साहो वीर्यवानमितद्युतिः

indro hi rājā devānāṃ pradhāna iti naḥ śrutam |
aprameyabalotsāho vīryavānamitadyutiḥ

तं तोषयित्वा तपसा पुत्रं लप्स्ये महाबलम् ।
यं दास्यति स मे पुत्रं स वीरयान्भविष्यति

taṃ toṣayitvā tapasā putraṃ lapsye mahābalam |
yaṃ dāsyati sa me putraṃ sa vīrayānbhaviṣyati

अमानुषान्मानुषांश्च संग्रामे स हनिष्यति ।
कर्मणा मनसा वाचा तस्मात्तप्स्ये महत्तपः

amānuṣānmānuṣāṃśca saṃgrāme sa haniṣyati |
karmaṇā manasā vācā tasmāttapsye mahattapaḥ

ततः पाण्डुर्महाराजो मन्त्रयित्वा महर्षिभिः ।
दिदेश कुन्त्याः कौरव्यो व्रतं सांवत्सरं शुभम्

tataḥ pāṇḍurmahārājo mantrayitvā maharṣibhiḥ |
dideśa kuntyāḥ kauravyo vrataṃ sāṃvatsaraṃ śubham

आत्मना च महाबाहुरेकपादस्थितोऽभवत् ।
उग्रं स तप आस्थाय परमेण समाधिना

ātmanā ca mahābāhurekapādasthito'bhavat |
ugraṃ sa tapa āsthāya parameṇa samādhinā

आरिराधयिषुर्देवं त्रिदशानां तमीश्वरम् ।
सूर्येण सह धर्मात्मा पर्यतप्यत भारत

ārirādhayiṣurdevaṃ tridaśānāṃ tamīśvaram |
sūryeṇa saha dharmātmā paryatapyata bhārata

तं तु कालेन महता वासवः प्रत्यपद्यत ।
(शक्र उवाच)
पुत्रं तव प्रदास्यामि त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

taṃ tu kālena mahatā vāsavaḥ pratyapadyata |
(śakra uvāca)
putraṃ tava pradāsyāmi triṣu lokeṣu viśrutam

ब्राह्मणानां गवां चैव सुहृदां चार्थसाधकम् ।
दुर्हृदां शोकजननं सर्वबान्धवनन्दनम्

brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva suhṛdāṃ cārthasādhakam |
durhṛdāṃ śokajananaṃ sarvabāndhavanandanam

सुतं तेऽग्र्यं प्रदास्यामि सर्वामित्रविनाशनम् ।
इत्युक्तः कारैवो राजा वासवेन महात्मना

sutaṃ te'gryaṃ pradāsyāmi sarvāmitravināśanam |
ityuktaḥ kāraivo rājā vāsavena mahātmanā

उवाच कुन्तीं धर्मात्मा देवराजवचः स्मरन् ।
उदर्कस्तव कल्याणि तुष्टो देवगणेश्वरः

uvāca kuntīṃ dharmātmā devarājavacaḥ smaran |
udarkastava kalyāṇi tuṣṭo devagaṇeśvaraḥ

दातुमिच्छति ते पुत्रं यथा संकल्पितं त्वया ।
अतिमानुषकर्माणं यशस्विनमरिन्दमम्

dātumicchati te putraṃ yathā saṃkalpitaṃ tvayā |
atimānuṣakarmāṇaṃ yaśasvinamarindamam

नीतिमन्तं महात्मानमादित्यसमतेजसम् ।
दुराधर्षं क्रियावन्तमतीवाद्भुतदर्शनम्

nītimantaṃ mahātmānamādityasamatejasam |
durādharṣaṃ kriyāvantamatīvādbhutadarśanam

पुत्रं जनय सुश्रोणि धाम क्षत्रियतेजसाम् ।
लब्धः प्रसादो देवेन्द्रात्तमाह्वय शुचिस्मिते

putraṃ janaya suśroṇi dhāma kṣatriyatejasām |
labdhaḥ prasādo devendrāttamāhvaya śucismite

एवमुक्ता ततः शक्रमाजुहाव यशस्विनी ।
अथाजगाम देवेन्द्रो जनयामास चार्जुनम्

evamuktā tataḥ śakramājuhāva yaśasvinī |
athājagāma devendro janayāmāsa cārjunam

उत्तराभ्यां तु पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यां ततो दिवा ।
जातस्तु फाल्गुने मासि तेनासौ फल्गुनःस्मृतः

uttarābhyāṃ tu pūrvābhyāṃ phalgunībhyāṃ tato divā |
jātastu phālgune māsi tenāsau phalgunaḥsmṛtaḥ

जातमात्रे कुमारे तु सर्वभूतप्रहर्षिणी ।
सूतके वर्तमानां तां वागुवाचाशरीरिणी ।
महागम्भीरनिर्घोषा नभो नादयती तदा

jātamātre kumāre tu sarvabhūtapraharṣiṇī |
sūtake vartamānāṃ tāṃ vāguvācāśarīriṇī |
mahāgambhīranirghoṣā nabho nādayatī tadā

शृण्वतां सर्वभूतानां तेषां चाश्रमवासिनाम् ।
कुन्तीमाभाष्य विस्पष्टमुवाचेदं शुचिस्मिताम्

śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ teṣāṃ cāśramavāsinām |
kuntīmābhāṣya vispaṣṭamuvācedaṃ śucismitām

कार्तवीर्यसमः कुन्ति शिवतुल्यपराक्रमः ।
एष शक्र इवाजय्यो यशस्ते प्रथयिष्यति

kārtavīryasamaḥ kunti śivatulyaparākramaḥ |
eṣa śakra ivājayyo yaśaste prathayiṣyati

अदित्या विष्णुना प्रीतिर्यथाऽभूदभिवर्धिता ।
तथा विष्णुसमः प्रीतिं वर्धयिष्यति तेऽर्जुनः

adityā viṣṇunā prītiryathā'bhūdabhivardhitā |
tathā viṣṇusamaḥ prītiṃ vardhayiṣyati te'rjunaḥ

एष मद्रान्वशे कृत्वा कुरूंश्च सह सोमकैः ।
चेदिकाशिकरूषांश्च कुरुलक्ष्मीं वहिष्यति

eṣa madrānvaśe kṛtvā kurūṃśca saha somakaiḥ |
cedikāśikarūṣāṃśca kurulakṣmīṃ vahiṣyati

एतस्य भुजवीर्येण खाण्डवे हव्यवाहनः ।
मेदसा सर्वभूतानां तृप्तिं यास्यति वै पराम्

etasya bhujavīryeṇa khāṇḍave havyavāhanaḥ |
medasā sarvabhūtānāṃ tṛptiṃ yāsyati vai parām

ग्रामणीश्च महीपालानेष जित्वा महाबलः ।
भ्रातृभिः सहितो वीरस्त्रीन्मेधानाहरिष्यति

grāmaṇīśca mahīpālāneṣa jitvā mahābalaḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito vīrastrīnmedhānāhariṣyati

जामदग्न्यसमः कुन्ति विष्णुतुल्यपराक्रमः ।
एष वीर्यवतां श्रेष्ठो भविष्यति महायशाः

jāmadagnyasamaḥ kunti viṣṇutulyaparākramaḥ |
eṣa vīryavatāṃ śreṣṭho bhaviṣyati mahāyaśāḥ

एष युद्धे महादेवं तोषयिष्यति शङ्करम् ।
अस्त्रं पाशुपतं नाम तस्मात्तुष्टादवाप्स्यति

eṣa yuddhe mahādevaṃ toṣayiṣyati śaṅkaram |
astraṃ pāśupataṃ nāma tasmāttuṣṭādavāpsyati

निवातकवचा नाम दैत्या विबुधविद्विषः ।
शक्राज्ञया महाबाहुस्तान्वधिष्यति ते सुतः

nivātakavacā nāma daityā vibudhavidviṣaḥ |
śakrājñayā mahābāhustānvadhiṣyati te sutaḥ

तथा दिव्यानि चास्त्राणि निखिलेनाहरिष्यति ।
विप्रनष्टां श्रियं चायमाहर्ता पुरुषर्षभः

tathā divyāni cāstrāṇi nikhilenāhariṣyati |
vipranaṣṭāṃ śriyaṃ cāyamāhartā puruṣarṣabhaḥ

एतामत्यद्भुतां वाचं कुन्ती शुश्राव सूतके ।
वाचमुच्चरितामुच्चैस्तां निशम्य तपस्विनाम्

etāmatyadbhutāṃ vācaṃ kuntī śuśrāva sūtake |
vācamuccaritāmuccaistāṃ niśamya tapasvinām

बभूव पमो हर्षः शतशृङ्गनिवासिनाम् ।
तथा देवमहर्षीणां सेन्द्राणां च दिवौकसाम्

babhūva pamo harṣaḥ śataśṛṅganivāsinām |
tathā devamaharṣīṇāṃ sendrāṇāṃ ca divaukasām

आकाशे दुन्दुभीनां च बभूव तुमुलः स्वनः ।
उदतिष्ठन्महाघोरः पुष्पवृष्टिभिरावृतः

ākāśe dundubhīnāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ |
udatiṣṭhanmahāghoraḥ puṣpavṛṣṭibhirāvṛtaḥ

समवेत्य च देवानां गणाः पार्थमपूजयन् ।
काद्रवेया वैनतेया गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
प्रजानां पतयः सर्वे सप्त चैव महर्षयः

samavetya ca devānāṃ gaṇāḥ pārthamapūjayan |
kādraveyā vainateyā gandharvāpsarasastathā |
prajānāṃ patayaḥ sarve sapta caiva maharṣayaḥ

भरद्वाजः खस्यपो गौतमश्च
विश्वामित्रो जमदग्निर्वसिष्ठः ।
यश्चोदितो भास्करेऽभूत्प्रनष्टे
सोऽप्यत्रात्रिर्भगवानाजगाम

bharadvājaḥ khasyapo gautamaśca
viśvāmitro jamadagnirvasiṣṭhaḥ |
yaścodito bhāskare'bhūtpranaṣṭe
so'pyatrātrirbhagavānājagāma

मरीचिरङ्गिराश्चैव पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
दक्षः प्रजापतिश्चैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा

marīciraṅgirāścaiva pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
dakṣaḥ prajāpatiścaiva gandharvāpsarasastathā

दिव्यमाल्याम्बरधराः सर्वालङ्कारभूषिताः ।
उपगायन्ति बीभत्सुं नृत्यन्तेऽप्सरसां गणाः

divyamālyāmbaradharāḥ sarvālaṅkārabhūṣitāḥ |
upagāyanti bībhatsuṃ nṛtyante'psarasāṃ gaṇāḥ

तथा महर्षयश्चापि जेपुस्तत्र समन्ततः ।
गन्धर्वैः सहितः श्रीमान्प्रागायत च तुम्बुरुः

tathā maharṣayaścāpi jepustatra samantataḥ |
gandharvaiḥ sahitaḥ śrīmānprāgāyata ca tumburuḥ

भीमसेनोग्रसेनौ च ऊर्णायुरनघस्तथा ।
गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चास्तथाष्टमः

bhīmasenograsenau ca ūrṇāyuranaghastathā |
gopatirdhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāstathāṣṭamaḥ

युगपस्तृणपः कार्ष्णिर्नन्दिश्चित्ररथस्तथा ।
त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः

yugapastṛṇapaḥ kārṣṇirnandiścitrarathastathā |
trayodaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaśca caturdaśaḥ

कलिः पञ्चदशश्चैव नारदश्चात्र षोडशः ।
ऋत्वा बृहत्त्वा बृहकः करालश्च महामनाः

kaliḥ pañcadaśaścaiva nāradaścātra ṣoḍaśaḥ |
ṛtvā bṛhattvā bṛhakaḥ karālaśca mahāmanāḥ

ब्रह्मचारी बहुगुणः सुवर्णश्चेति विश्रुतः ।
विश्वावसुर्भुमन्युश्च सुचन्द्रश्च शरुस्तथा

brahmacārī bahuguṇaḥ suvarṇaśceti viśrutaḥ |
viśvāvasurbhumanyuśca sucandraśca śarustathā

गीतमाधुर्यसंपन्नौ विख्यातौ च हहाहुहू ।
इत्येते देवगन्धर्वा जग्मुस्तत्र नराधिप

gītamādhuryasaṃpannau vikhyātau ca hahāhuhū |
ityete devagandharvā jagmustatra narādhipa

तथैवाप्सरसो हृष्टाः सर्वालङ्कारभूषिताः ।
ननृतुर्वै महाभागा जगुश्चायतलोचनाः

tathaivāpsaraso hṛṣṭāḥ sarvālaṅkārabhūṣitāḥ |
nanṛturvai mahābhāgā jaguścāyatalocanāḥ

अनूचानाऽनवद्या च गुणमुख्या गुणावरा ।
अद्रिका च तथा सोमा मिश्रकेशी त्वलम्बुषा

anūcānā'navadyā ca guṇamukhyā guṇāvarā |
adrikā ca tathā somā miśrakeśī tvalambuṣā

मरीचिः शुचिका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा ।
अम्बिका लक्षणा क्षेमा देवी रम्भा मनोरमा

marīciḥ śucikā caiva vidyutparṇā tilottamā |
ambikā lakṣaṇā kṣemā devī rambhā manoramā

असिता च सुबाहुश्च सुप्रिया च वपुस्तथा ।
पुण्डरीका सुगन्धा च सुरसा च प्रमाथिनी

asitā ca subāhuśca supriyā ca vapustathā |
puṇḍarīkā sugandhā ca surasā ca pramāthinī

काम्या शारद्वती चैव ननृतुस्तत्र संघशः ।
मेनका सहजन्या च कर्णिका पुञ्जिकस्थला

kāmyā śāradvatī caiva nanṛtustatra saṃghaśaḥ |
menakā sahajanyā ca karṇikā puñjikasthalā

ऋतुस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि ।
उम्लोचेति च विख्याता प्रम्लोचेति च ता दश

ṛtusthalā ghṛtācī ca viśvācī pūrvacittyapi |
umloceti ca vikhyātā pramloceti ca tā daśa

उर्वश्येकादशी तासां जगुश्चायतलोचनाः ।
धाताऽर्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा

urvaśyekādaśī tāsāṃ jaguścāyatalocanāḥ |
dhātā'ryamā ca mitraśca varuṇoṃ'śo bhagastathā

इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः ।
ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः

indro vivasvānpūṣā ca parjanyo daśamaḥ smṛtaḥ |
tatastvaṣṭā tato viṣṇurajaghanyo jaghanyajaḥ

इत्येते द्वादशादित्या ज्वलन्तः सूर्यवर्चसः

ityete dvādaśādityā jvalantaḥ sūryavarcasaḥ

मृगव्याधश्च सर्पश्च निर्ऋतिश्च महायशाः ।
अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी च परंतप

mṛgavyādhaśca sarpaśca nirṛtiśca mahāyaśāḥ |
ajaikapādahirbudhnyaḥ pinākī ca paraṃtapa

दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च विशांपते ।
स्थाणुर्भगश्च भगवान्रुद्रास्तत्रावतस्थिरे

dahano'theśvaraścaiva kapālī ca viśāṃpate |
sthāṇurbhagaśca bhagavānrudrāstatrāvatasthire

अश्विनौ वसवश्चाष्टौ मरुतश्च महाबलाः ।
विश्वेदेवास्तथा साध्यास्तत्रासन्परितः स्थिताः

aśvinau vasavaścāṣṭau marutaśca mahābalāḥ |
viśvedevāstathā sādhyāstatrāsanparitaḥ sthitāḥ

कर्कोटकोऽथ सर्पश्च वासुकिश्च भुजङ्गमः ।
कच्छपश्चाथ कुण्डश्च तक्षकश्च महोरगः

karkoṭako'tha sarpaśca vāsukiśca bhujaṅgamaḥ |
kacchapaścātha kuṇḍaśca takṣakaśca mahoragaḥ

आययुस्तपसा युक्ता महाक्रोधा महाबलाः ।
एते चान्ये च बहवस्तत्र नागा व्यवस्थिताः

āyayustapasā yuktā mahākrodhā mahābalāḥ |
ete cānye ca bahavastatra nāgā vyavasthitāḥ

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्चासितध्वजः ।
अरुणश्चारुणिश्चैव वैनतेया व्यवस्थिताः

tārkṣyaścāriṣṭanemiśca garuḍaścāsitadhvajaḥ |
aruṇaścāruṇiścaiva vainateyā vyavasthitāḥ

तांश्च देवगणान्सर्वांस्तपःसिद्धा महर्षयः ।
विमानगिर्यग्रगतान्ददृशुर्नेतरे जनाः

tāṃśca devagaṇānsarvāṃstapaḥsiddhā maharṣayaḥ |
vimānagiryagragatāndadṛśurnetare janāḥ

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता मुनिसत्तमाः ।
अधिकां स्म ततो वृत्तिमवर्तन्पाण्डवं प्रति

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ vismitā munisattamāḥ |
adhikāṃ sma tato vṛttimavartanpāṇḍavaṃ prati

पाण्डुः प्रीतेन मनसा देवतादीनपूजयत् ।
पाण्डुना पूजिता देवाः प्रत्यूचुर्नरसत्तमम्

pāṇḍuḥ prītena manasā devatādīnapūjayat |
pāṇḍunā pūjitā devāḥ pratyūcurnarasattamam

प्रादुर्बूतो ह्ययं धर्मो देवतानां प्रसादतः ।
मातरिश्वा ह्ययं भीमो बलवानरिमर्दनः

prādurbūto hyayaṃ dharmo devatānāṃ prasādataḥ |
mātariśvā hyayaṃ bhīmo balavānarimardanaḥ

साक्षादिन्द्रः स्वयं जातः प्रसादाच्च शतक्रतोः ।
पितृत्वाद्देवतानां हि नास्ति पुण्यतरस्त्वया

sākṣādindraḥ svayaṃ jātaḥ prasādācca śatakratoḥ |
pitṛtvāddevatānāṃ hi nāsti puṇyatarastvayā

पितॄणामृणनिर्मुक्तः स्वर्गं प्राप्स्यसि पुण्यभाक् ।
इत्युक्त्वा देवताः सर्वा विप्रजग्मुर्यथागतम्

pitṝṇāmṛṇanirmuktaḥ svargaṃ prāpsyasi puṇyabhāk |
ityuktvā devatāḥ sarvā viprajagmuryathāgatam

पाण्डुस्तु पुनरेवैनां पुत्रलोभान्महायशाः ।
प्रादिशद्दर्शनीयार्थी कुन्ती त्वेनमथाब्रवीत्

pāṇḍustu punarevaināṃ putralobhānmahāyaśāḥ |
prādiśaddarśanīyārthī kuntī tvenamathābravīt

नातश्चतुर्थं प्रसवमापस्त्वपि वदन्त्युत ।
अतःपरं स्वैरिणी स्याद्बन्धकी पञ्चमे भवेत्

nātaścaturthaṃ prasavamāpastvapi vadantyuta |
ataḥparaṃ svairiṇī syādbandhakī pañcame bhavet

स त्वं विद्वन्धर्ममिममधिगम्य कथं नु माम् ।
अपत्यार्थं समुत्क्रम्य प्रमादादिव भाषसे

sa tvaṃ vidvandharmamimamadhigamya kathaṃ nu mām |
apatyārthaṃ samutkramya pramādādiva bhāṣase