अध्याय 13: जरत्कारु गड्ढे में लटके पितरों से मिलते हैं

किमर्थं राजशार्दूलः स राजा जनमेजयः ।
सर्पसत्रेण सर्पाणां गतोऽन्तं तद्वदस्व मे

kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sa rājā janamejayaḥ |
sarpasatreṇa sarpāṇāṃ gato'ntaṃ tadvadasva me

निखिलेन यथातत्त्वं सौते सर्वमशेषतः ।
आस्तीकश्च द्विजश्रेष्ठः किमर्थं जपतां वरः

nikhilena yathātattvaṃ saute sarvamaśeṣataḥ |
āstīkaśca dvijaśreṣṭhaḥ kimarthaṃ japatāṃ varaḥ

मोक्षयामास भुजगान्प्रदीप्ताद्वसुरेतसः ।
कस्य पुत्रः स राजासीत्सर्पसत्रं य आहरत्

mokṣayāmāsa bhujagānpradīptādvasuretasaḥ |
kasya putraḥ sa rājāsītsarpasatraṃ ya āharat

स च द्विजातिप्रवरः कस्य पुत्रोऽभिधत्स्व मे ।
(सौतिरुवाच)
महदाक्यानमास्तीकं यथैतत्प्रोच्यते द्विज

sa ca dvijātipravaraḥ kasya putro'bhidhatsva me |
(sautiruvāca)
mahadākyānamāstīkaṃ yathaitatprocyate dvija

सर्वमेतदशेषेण शृणु मे वदतां वर ।
(शौनक उवाच)
श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण कथामेतां मनोरमाम्

sarvametadaśeṣeṇa śṛṇu me vadatāṃ vara |
(śaunaka uvāca)
śrotumicchāmyaśeṣeṇa kathāmetāṃ manoramām

आस्तीकस्य पुराणर्षेर्ब्राह्मणस्य यशस्विनः ।
(सौतिरुवाच)
इतिहासमिमं विप्राः पुराणं परिचक्षते

āstīkasya purāṇarṣerbrāhmaṇasya yaśasvinaḥ |
(sautiruvāca)
itihāsamimaṃ viprāḥ purāṇaṃ paricakṣate

कृष्णद्वैपायनप्रोक्तं नैमिषारण्यवासिषु ।
पूर्वं प्रचोदितः सूतः पिता मे लोमहर्षणः

kṛṣṇadvaipāyanaproktaṃ naimiṣāraṇyavāsiṣu |
pūrvaṃ pracoditaḥ sūtaḥ pitā me lomaharṣaṇaḥ

शिष्यो व्यासस्य मेधावी ब्राह्मणेष्विदमुक्तवान् ।
तस्मादहमुपश्रुत्य प्रवक्ष्यामि यथातथम्

śiṣyo vyāsasya medhāvī brāhmaṇeṣvidamuktavān |
tasmādahamupaśrutya pravakṣyāmi yathātatham

इदमास्तीकमाख्यानं तुभ्यं शौनक पृच्छते ।
कथयिष्याम्यशेषेण सर्वपापप्रणाशनम्

idamāstīkamākhyānaṃ tubhyaṃ śaunaka pṛcchate |
kathayiṣyāmyaśeṣeṇa sarvapāpapraṇāśanam

आस्तीकस्य पिता ह्यासीत्प्रजापतिसमः प्रभुः ।
ब्रह्मचारी यताहारस्तपस्युग्रे रतः सदा

āstīkasya pitā hyāsītprajāpatisamaḥ prabhuḥ |
brahmacārī yatāhārastapasyugre rataḥ sadā

जरत्कारुरिति ख्यात ऊर्ध्वरेता महातपाः ।
यायावराणां प्रवरो धर्मज्ञः संशितव्रतः

jaratkāruriti khyāta ūrdhvaretā mahātapāḥ |
yāyāvarāṇāṃ pravaro dharmajñaḥ saṃśitavrataḥ

स कदाचिन्महाभागस्तपोबलसमन्वितः ।
चचार पृथिवीं सर्वां यत्रसायंगृहो मुनिः

sa kadācinmahābhāgastapobalasamanvitaḥ |
cacāra pṛthivīṃ sarvāṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ

तीर्थेषु च समाप्लावं कुर्वन्नटति सर्वशः ।
चरन्दीक्षां महातेजा दुश्चरामकृतात्मभिः

tīrtheṣu ca samāplāvaṃ kurvannaṭati sarvaśaḥ |
carandīkṣāṃ mahātejā duścarāmakṛtātmabhiḥ

वायुभक्षो निराहारः शुष्यन्ननिमिषो मुनिः ।
इतस्ततः परिचरन्दीप्तपावकसप्रभः

vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyannanimiṣo muniḥ |
itastataḥ paricarandīptapāvakasaprabhaḥ

अटमानः कदाचित्स्वान्स ददर्श पितामहान् ।
लम्बमानान्महागर्ते पादैरूर्ध्वैरवाङ्मुखान्

aṭamānaḥ kadācitsvānsa dadarśa pitāmahān |
lambamānānmahāgarte pādairūrdhvairavāṅmukhān

तानब्रवीत्स दृष्ट्वै जरत्कारुः पितामहान् ।
के भवन्तोऽवलम्बन्ते गर्ते ह्यस्मिन्नधोमुखाः

tānabravītsa dṛṣṭvai jaratkāruḥ pitāmahān |
ke bhavanto'valambante garte hyasminnadhomukhāḥ

वीरणस्तम्भके लग्नाः सर्वतः परिभक्षिते ।
मूषकेन निगूढेन गर्तेऽस्मिन्नित्यवासिना

vīraṇastambhake lagnāḥ sarvataḥ paribhakṣite |
mūṣakena nigūḍhena garte'sminnityavāsinā

यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः ।
संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्नधो गच्छाम मेदिनीम्

yāyāvarā nāma vayamṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ |
saṃtānaprakṣayādbrahmannadho gacchāma medinīm

अस्माकं संततिस्त्वेको जरत्कारुरिति स्मृतः ।
मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एकं समास्थितः

asmākaṃ saṃtatistveko jaratkāruriti smṛtaḥ |
mandabhāgyo'lpabhāgyānāṃ tapa ekaṃ samāsthitaḥ

न स पुत्राञ्जनयितुं दारान्मूढश्चिकीर्षति ।
तेन लम्बामहे गर्ते संतानस्य क्षयादिह

na sa putrāñjanayituṃ dārānmūḍhaścikīrṣati |
tena lambāmahe garte saṃtānasya kṣayādiha

अनाथास्तेन नाथेन यथा दुष्कृतिनस्तथा ।
येषां तु संततिर्नास्ति मर्त्यलोके सुखावहा

anāthāstena nāthena yathā duṣkṛtinastathā |
yeṣāṃ tu saṃtatirnāsti martyaloke sukhāvahā

न ते लभन्ते वसतिं स्वर्गे पुण्यकृतोऽपि हि ।
कस्त्वं बन्धुरिवास्माकमनुशोचसि सत्तम

na te labhante vasatiṃ svarge puṇyakṛto'pi hi |
kastvaṃ bandhurivāsmākamanuśocasi sattama

ज्ञातुमिच्छामहे ब्रह्मन्को भवानिह नः स्थितः ।
किमर्थं चैव नः शोच्याननुशोचसि सत्तम

jñātumicchāmahe brahmanko bhavāniha naḥ sthitaḥ |
kimarthaṃ caiva naḥ śocyānanuśocasi sattama

मम पूर्वे भवन्तो वै पितरः सपितामहाः ।
ब्रूत किं करवाण्यद्य जरत्कारुरहं स्वयम्

mama pūrve bhavanto vai pitaraḥ sapitāmahāḥ |
brūta kiṃ karavāṇyadya jaratkārurahaṃ svayam

यतस्व यत्नवांस्तात संतानाय कुलस्य नः ।
आत्मनोऽर्थेऽस्मदर्थे च धर्म इत्येव वा विभो

yatasva yatnavāṃstāta saṃtānāya kulasya naḥ |
ātmano'rthe'smadarthe ca dharma ityeva vā vibho

न हि धर्मफलैस्तात न तपोऽभिः सुसंचितैः ।
तां गतिं प्राप्नुवन्तीह पुत्रिणो यां व्रजन्ति वै

na hi dharmaphalaistāta na tapo'bhiḥ susaṃcitaiḥ |
tāṃ gatiṃ prāpnuvantīha putriṇo yāṃ vrajanti vai

तद्दारग्रहणे यत्नं संतत्यां च मनः कुरु ।
पुत्रकास्मन्नियोगात्त्वमेतन्नः परमं हितम्

taddāragrahaṇe yatnaṃ saṃtatyāṃ ca manaḥ kuru |
putrakāsmanniyogāttvametannaḥ paramaṃ hitam

न दारान्वै करिष्येऽहं न धनं जीवितार्थतः ।
भवतां तु हितार्थाय करिष्ये दारसंग्रहम्

na dārānvai kariṣye'haṃ na dhanaṃ jīvitārthataḥ |
bhavatāṃ tu hitārthāya kariṣye dārasaṃgraham

समयेन च कर्ताऽहमनेन विधिपूर्वकम् ।
तथा यद्युपलप्स्यामि करिष्ये नान्यथा ह्यहम्

samayena ca kartā'hamanena vidhipūrvakam |
tathā yadyupalapsyāmi kariṣye nānyathā hyaham

सनाम्नी या भवित्री मे दित्सिता चैव बन्धुभिः ।
भैक्ष्यवत्तामहं कन्यामुपयंस्ये विधानतः

sanāmnī yā bhavitrī me ditsitā caiva bandhubhiḥ |
bhaikṣyavattāmahaṃ kanyāmupayaṃsye vidhānataḥ

दरिद्राय हि मे भार्यां को दास्यति विशेषतः ।
प्रतिग्रहीष्ये भिक्षां तु यदि कश्चित्प्रदास्यति

daridrāya hi me bhāryāṃ ko dāsyati viśeṣataḥ |
pratigrahīṣye bhikṣāṃ tu yadi kaścitpradāsyati

एवं दारक्रियाहेतोः प्रयतिष्ये पितामहाः ।
अनेन विधिना शश्वन्न करिष्येऽहमन्यथा

evaṃ dārakriyāhetoḥ prayatiṣye pitāmahāḥ |
anena vidhinā śaśvanna kariṣye'hamanyathā

तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै ।
शाश्वतं स्थानमासाद्य मोदन्तां पितरो मम

tatra cotpatsyate janturbhavatāṃ tāraṇāya vai |
śāśvataṃ sthānamāsādya modantāṃ pitaro mama