अध्याय 129: युधिष्ठिर और भीम का जन्म, गान्धारी के सौ पुत्र

अपत्यकाम एवं स्यान्ममापत्यं भवेदिति ।
विप्रं वा गुणसंपन्नं सर्वभूतहिते रतम्

apatyakāma evaṃ syānmamāpatyaṃ bhavediti |
vipraṃ vā guṇasaṃpannaṃ sarvabhūtahite ratam

अनुजानीहि भद्रं ते दैवतं हि पतिः स्त्रियः ।
यं त्वं वक्ष्यसि धर्मज्ञ देवं ब्राह्मणमेव च

anujānīhi bhadraṃ te daivataṃ hi patiḥ striyaḥ |
yaṃ tvaṃ vakṣyasi dharmajña devaṃ brāhmaṇameva ca

यथोद्दिष्टं त्वया वीर तत्कर्तास्मि महाभुज ।
देवात्पुत्रफलं सद्यो विप्रात्कालान्तरे भवेत्

yathoddiṣṭaṃ tvayā vīra tatkartāsmi mahābhuja |
devātputraphalaṃ sadyo viprātkālāntare bhavet

आवाहयामि कं देवं कदा वा भरतर्षभ ।
त्वत्त आज्ञां प्रतीक्षन्तीं विद्ध्यस्मिन्कर्मणीप्सिते

āvāhayāmi kaṃ devaṃ kadā vā bharatarṣabha |
tvatta ājñāṃ pratīkṣantīṃ viddhyasminkarmaṇīpsite

धन्योऽञस्म्यनुगृहीतोऽस्मि त्वं नो धात्री कुलस्य हि ।
नमो महर्षये तस्मै येन दत्तो वरस्तव

dhanyo'ñasmyanugṛhīto'smi tvaṃ no dhātrī kulasya hi |
namo maharṣaye tasmai yena datto varastava

न चाधर्मेण धर्मज्ञे शक्याः पालयितुं प्रजाः ।
तस्मात्त्वं पुत्रलाभाय सन्तानाय ममैव च

na cādharmeṇa dharmajñe śakyāḥ pālayituṃ prajāḥ |
tasmāttvaṃ putralābhāya santānāya mamaiva ca

प्रवरं सर्वदेवानां धर्ममावाहयाबले ।
(वैशंपायन उवाच)
पाण्डुना समनुज्ञाता भारतेन यशस्विना ।
मतिं चक्रे महाराज धर्मस्यावाहने तदा

pravaraṃ sarvadevānāṃ dharmamāvāhayābale |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
pāṇḍunā samanujñātā bhāratena yaśasvinā |
matiṃ cakre mahārāja dharmasyāvāhane tadā

अद्यैव त्वं वरारोहे प्रयतस्व यथाविधि ।
धार्मिकश्च कुरूणां हि भविष्यति न संशयः

adyaiva tvaṃ varārohe prayatasva yathāvidhi |
dhārmikaśca kurūṇāṃ hi bhaviṣyati na saṃśayaḥ

दत्तस्य तस्य धर्मेण नाधर्मे रंस्यते मनः ।
धर्मादिकं हि धर्मज्ञे धर्मान्तं धर्ममध्यमम्

dattasya tasya dharmeṇa nādharme raṃsyate manaḥ |
dharmādikaṃ hi dharmajñe dharmāntaṃ dharmamadhyamam

अपत्यमिष्टं लोकेषु यशःकीर्तिविवर्धनम् ।
तस्माद्धर्मं पुरस्कृत्य नियता त्वं शुचिस्मिते

apatyamiṣṭaṃ lokeṣu yaśaḥkīrtivivardhanam |
tasmāddharmaṃ puraskṛtya niyatā tvaṃ śucismite

आकाराचारसंपन्ना भजस्वाराधय स्वयम्

ākārācārasaṃpannā bhajasvārādhaya svayam

सा तथोक्ता तथेत्युक्त्वा तेन भर्त्रा वराङ्गना ।
अभिवाद्याभ्यनुज्ञाता प्रदक्षिणमथाकरोत्

sā tathoktā tathetyuktvā tena bhartrā varāṅganā |
abhivādyābhyanujñātā pradakṣiṇamathākarot

संवत्सरोषिते गर्भे गान्धार्या जनमेजय ।
आजुबहाव ततो धर्मं कुन्ती गर्भार्थमच्युतम्

saṃvatsaroṣite garbhe gāndhāryā janamejaya |
ājubahāva tato dharmaṃ kuntī garbhārthamacyutam

सा बलिं त्वरिता देवी धर्मायोपजहार ह ।
जजाप विधिवज्जप्यं दत्तं दुर्वाससा पुरा

sā baliṃ tvaritā devī dharmāyopajahāra ha |
jajāpa vidhivajjapyaṃ dattaṃ durvāsasā purā

जानन्ती धर्ममग्र्यं वै धर्मं वशमुपानयत् ।
आहूतो नियमात्कुन्त्या सर्वभूतनमस्कृतः

jānantī dharmamagryaṃ vai dharmaṃ vaśamupānayat |
āhūto niyamātkuntyā sarvabhūtanamaskṛtaḥ

आजगाम ततो देवीं धर्मो मन्त्रबलात्ततः ।
विमाने सूर्यसङ्काशे कुन्ती यत्र जपस्थिता

ājagāma tato devīṃ dharmo mantrabalāttataḥ |
vimāne sūryasaṅkāśe kuntī yatra japasthitā

ददृशे भगवान्धर्मः सन्तानार्थाय पाण्डवे ।
विहस्य तां ततो ब्रूयाः कुन्ति किं ते ददाम्यहम् ।
सा तं विहस्यमानापि पुत्रं देह्यब्रवीदिदम्

dadṛśe bhagavāndharmaḥ santānārthāya pāṇḍave |
vihasya tāṃ tato brūyāḥ kunti kiṃ te dadāmyaham |
sā taṃ vihasyamānāpi putraṃ dehyabravīdidam

तस्मिन्बहुमृगेऽरण्ये शतशृङ्गे नगोत्तमे ।
पाण्डोरर्थे महाभागा कुन्ती धर्ममुपागमत्

tasminbahumṛge'raṇye śataśṛṅge nagottame |
pāṇḍorarthe mahābhāgā kuntī dharmamupāgamat

ऋतुकाले शुचिः स्नाता शुक्लवस्त्रा यशस्विनी ।
शय्यां जग्राह सुश्रोणी सह धर्मेण सुव्रता

ṛtukāle śuciḥ snātā śuklavastrā yaśasvinī |
śayyāṃ jagrāha suśroṇī saha dharmeṇa suvratā

धर्मेण सह संगम्य योगमूर्तिधरेण सा ।
लेभे पुत्रं महाबाहुं सर्वप्राणभृतां वरम्

dharmeṇa saha saṃgamya yogamūrtidhareṇa sā |
lebhe putraṃ mahābāhuṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ varam

ऐन्द्रे चन्द्रमसा युक्ते मुहूर्तेऽभिजितेऽष्टमे ।
दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पूर्णे हि पूजिते

aindre candramasā yukte muhūrte'bhijite'ṣṭame |
divā madhyagate sūrye tithau pūrṇe hi pūjite

समृद्धयसशं कुन्ती सुषाव प्रवरं सुतम् ।
जातमात्रे सुते तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी

samṛddhayasaśaṃ kuntī suṣāva pravaraṃ sutam |
jātamātre sute tasminvāguvācāśarīriṇī

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो भविष्यति नरोत्तमः ।
विक्रान्तः सत्यवाक्चैव राजा पृथ्व्यां भविष्यति

eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho bhaviṣyati narottamaḥ |
vikrāntaḥ satyavākcaiva rājā pṛthvyāṃ bhaviṣyati

युधिष्ठिर इति ख्यातः पाण्डोः प्रथमजः सुतः ।
भविता प्रथितो राजा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
यशसा तेजसा चैव वृत्तेन च समन्वितः

yudhiṣṭhira iti khyātaḥ pāṇḍoḥ prathamajaḥ sutaḥ |
bhavitā prathito rājā triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
yaśasā tejasā caiva vṛttena ca samanvitaḥ

संवत्सरे द्वितीये तु गान्धार्या उदरं महत् ।
न च प्राजायत तदा ततस्तां दुःखमाविशत्

saṃvatsare dvitīye tu gāndhāryā udaraṃ mahat |
na ca prājāyata tadā tatastāṃ duḥkhamāviśat

श्रुत्वा कुन्तीसुतं जातं बालार्कसमतेजसम् ।
उदस्यात्मनः स्थैर्यमुपालभ्य च सौबली

śrutvā kuntīsutaṃ jātaṃ bālārkasamatejasam |
udasyātmanaḥ sthairyamupālabhya ca saubalī

कौरवस्यापरिज्ञातं यत्नेन महता स्वयम् ।
उदरं घातयामास गान्धारी शोकमूर्छिता

kauravasyāparijñātaṃ yatnena mahatā svayam |
udaraṃ ghātayāmāsa gāndhārī śokamūrchitā

ततो जज्ञे मांसपेशी लोहाष्ठीलेव संहता ।
द्विवर्षसंभृता कुक्षौ तामुत्स्रष्टुं प्रचक्रमे

tato jajñe māṃsapeśī lohāṣṭhīleva saṃhatā |
dvivarṣasaṃbhṛtā kukṣau tāmutsraṣṭuṃ pracakrame

अथ द्वैपायनो ज्ञात्वा त्वरितः समुपागमत् ।
तां स मांसमयीं पेशीं ददर्श जपतां वरः

atha dvaipāyano jñātvā tvaritaḥ samupāgamat |
tāṃ sa māṃsamayīṃ peśīṃ dadarśa japatāṃ varaḥ

ततोऽवदत्सौबलेयीं किमिदं ते चिकीर्षितम् ।
सा चात्मनो मतं सर्वं शशंस परमर्षये

tato'vadatsaubaleyīṃ kimidaṃ te cikīrṣitam |
sā cātmano mataṃ sarvaṃ śaśaṃsa paramarṣaye

ज्येष्ठं कुन्तीसुतं जातं श्रुत्वा रविसमप्रभम् ।
दुःखेन परमेणेदमुदरं घातितं मया

jyeṣṭhaṃ kuntīsutaṃ jātaṃ śrutvā ravisamaprabham |
duḥkhena parameṇedamudaraṃ ghātitaṃ mayā

शतं च किल पुत्राणां वितीर्णं मे त्वया पुरा ।
इयं च मे मांसपेशी जाता पुत्रशताय वै

śataṃ ca kila putrāṇāṃ vitīrṇaṃ me tvayā purā |
iyaṃ ca me māṃsapeśī jātā putraśatāya vai

एवमेतत्सौबलेयि नैतज्जात्वन्यथा भवेत् ।
वितथं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा

evametatsaubaleyi naitajjātvanyathā bhavet |
vitathaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣvapi kuto'nyathā

घृतपूर्णं कुण्डशतं क्षिप्रमेव विधीयताम् ।
सुगुप्तेषु च देशेषु रक्षा चैव विधीयताम्

ghṛtapūrṇaṃ kuṇḍaśataṃ kṣiprameva vidhīyatām |
sugupteṣu ca deśeṣu rakṣā caiva vidhīyatām

शीताभिरद्भिरष्ठीलामिमां च परिषिञ्चय

śītābhiradbhiraṣṭhīlāmimāṃ ca pariṣiñcaya

सा सिच्यमाना ह्यष्ठीला ह्यभवच्छतधा तदा ।
अङ्गुष्ठपर्वमात्राणां गर्भाणां तत्क्षणं तथा

sā sicyamānā hyaṣṭhīlā hyabhavacchatadhā tadā |
aṅguṣṭhaparvamātrāṇāṃ garbhāṇāṃ tatkṣaṇaṃ tathā

एकाधिकशतं पूर्णं यथायोगं विशांपते ।
ततः कुण्डशतं तत्र आनाय्य तु महानृषिः

ekādhikaśataṃ pūrṇaṃ yathāyogaṃ viśāṃpate |
tataḥ kuṇḍaśataṃ tatra ānāyya tu mahānṛṣiḥ

मांसपेश्यास्तदा राजन्क्रमशः कालपर्ययात् ।
ततस्तांस्तेषु कुण्डेषु गर्भान्सर्वान्समादधत्

māṃsapeśyāstadā rājankramaśaḥ kālaparyayāt |
tatastāṃsteṣu kuṇḍeṣu garbhānsarvānsamādadhat

स्वनुगुप्तेषु देशेषु रक्षां चैषां व्यधापयत् ।
शशास चैव कृष्णो वै गर्भाणां रक्षणं तथा

svanugupteṣu deśeṣu rakṣāṃ caiṣāṃ vyadhāpayat |
śaśāsa caiva kṛṣṇo vai garbhāṇāṃ rakṣaṇaṃ tathā

उवाच चैनां भगवान्कालेनैतावता पुनः ।
स्फुटमानेषु कुण्डेषु जाताञ्जानीहि शोभने

uvāca caināṃ bhagavānkālenaitāvatā punaḥ |
sphuṭamāneṣu kuṇḍeṣu jātāñjānīhi śobhane

उद्धाटनीयान्येतानि कुण्डानीति च सौबलीम् ।
इत्युक्त्वा भगवान्व्यासस्तथा प्रतिविधाय च

uddhāṭanīyānyetāni kuṇḍānīti ca saubalīm |
ityuktvā bhagavānvyāsastathā pratividhāya ca

जगाम तपसे धीमान्हिमवन्तं शिलोच्चयम् ।
अह्नोत्तराः कुमारस्ते कुण्डेभ्यस्तु समुत्थिताः

jagāma tapase dhīmānhimavantaṃ śiloccayam |
ahnottarāḥ kumāraste kuṇḍebhyastu samutthitāḥ

तेनैवैषां क्रमेणासीज्ज्योष्ठानुज्येष्ठता तदा ।
जन्मतश्च प्रमाणेन ज्येष्ठः कुन्तीसुतोऽभवत्

tenaivaiṣāṃ krameṇāsījjyoṣṭhānujyeṣṭhatā tadā |
janmataśca pramāṇena jyeṣṭhaḥ kuntīsuto'bhavat

धार्मिकं च सुतं दृष्ट्वा पाण्डुः कुन्तीमथाऽब्रवीत् ।
प्राहुः क्षत्रं बलज्येष्ठं बलज्येष्ठं सुतं वृणु

dhārmikaṃ ca sutaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuḥ kuntīmathā'bravīt |
prāhuḥ kṣatraṃ balajyeṣṭhaṃ balajyeṣṭhaṃ sutaṃ vṛṇu

ततः कुन्तीमभिक्रम्य शशासातीव भारत ।
वायुमावाहयस्वेति स देवो बलवत्तरः

tataḥ kuntīmabhikramya śaśāsātīva bhārata |
vāyumāvāhayasveti sa devo balavattaraḥ

अश्वमेधः क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिःश्रेष्ठो दिवाकरः ।
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो देवश्रेष्ठश्च मारुतः

aśvamedhaḥ kratuśreṣṭho jyotiḥśreṣṭho divākaraḥ |
brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho devaśreṣṭhaśca mārutaḥ

मारुतं मरुतां श्रेष्ठं सर्वप्राणिभिरीडितम् ।
आवाहय त्वं नियमात्पुत्रार्थं वरवर्णिनि

mārutaṃ marutāṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇibhirīḍitam |
āvāhaya tvaṃ niyamātputrārthaṃ varavarṇini

स नो यं दास्यति सुतं स प्राणबलवान्नृषु ।
भविष्यति वरारोहे बलज्येष्ठा हि भूमिपाः

sa no yaṃ dāsyati sutaṃ sa prāṇabalavānnṛṣu |
bhaviṣyati varārohe balajyeṣṭhā hi bhūmipāḥ

तथोक्तवति सा काले वायुमेवाजुहाव ह ।
द्वितीयेनोपहारेण तेनोक्तविधिना पुनः

tathoktavati sā kāle vāyumevājuhāva ha |
dvitīyenopahāreṇa tenoktavidhinā punaḥ

तैरेव नियमैः स्थित्वा मन्त्रग्राममुदैरयत् ।
आजगाम ततो वायुः किं करोमीति चाब्रवीत्

taireva niyamaiḥ sthitvā mantragrāmamudairayat |
ājagāma tato vāyuḥ kiṃ karomīti cābravīt

लज्जान्विता ततः कुन्ती पुत्रमैच्छन्महाबलम् ।
तथास्त्विति च तां वायुः समालभ्य दिवं गतः

lajjānvitā tataḥ kuntī putramaicchanmahābalam |
tathāstviti ca tāṃ vāyuḥ samālabhya divaṃ gataḥ

तस्यां जज्ञे महावीर्यो भीमो भीमपराक्रमः ।
तमप्यतिबलं जातं वागुवाचाशरीरिणी

tasyāṃ jajñe mahāvīryo bhīmo bhīmaparākramaḥ |
tamapyatibalaṃ jātaṃ vāguvācāśarīriṇī

सर्वेषां बलिनां श्रेष्ठो जातोऽयमिति भारत ।
जातमात्रे कुमारे तु सर्वलोकस्य पार्थिवाः

sarveṣāṃ balināṃ śreṣṭho jāto'yamiti bhārata |
jātamātre kumāre tu sarvalokasya pārthivāḥ

मूत्रं प्रसुस्रुवुः सर्वे व्यथां चापि प्रपेदिरे ।
वाहनानि व्यशीर्यन्त व्यमुञ्चन्नश्रुबिन्दवः

mūtraṃ prasusruvuḥ sarve vyathāṃ cāpi prapedire |
vāhanāni vyaśīryanta vyamuñcannaśrubindavaḥ

यथाऽनिलः समुद्भूतः समर्थः कम्पने भुवः ।
तथा ह्युपचिताङ्गो वै भीमो भीमपराक्रमः

yathā'nilaḥ samudbhūtaḥ samarthaḥ kampane bhuvaḥ |
tathā hyupacitāṅgo vai bhīmo bhīmaparākramaḥ

इदं चाद्भुतमत्रासीज्जातमात्रे वृकोदरे ।
यदऱ्कात्पतितो मातुः शिलां गात्रैरचूर्णयत्

idaṃ cādbhutamatrāsījjātamātre vṛkodare |
yadaṟkātpatito mātuḥ śilāṃ gātrairacūrṇayat

कुन्ती तु सह पुत्रेण याता सुरुचिरं सरः ।
स्नात्वा च सुतमादाय दशमेऽहनि यादवी

kuntī tu saha putreṇa yātā suruciraṃ saraḥ |
snātvā ca sutamādāya daśame'hani yādavī

दैवतान्यर्चयिष्यन्ती निर्जगामाश्रमात्पृथा ।
शैलाभ्याशेन गच्छन्त्यास्तदा भरतसत्तम

daivatānyarcayiṣyantī nirjagāmāśramātpṛthā |
śailābhyāśena gacchantyāstadā bharatasattama

निश्चक्राम महाव्याघ्रो जिघांसुर्गिरिगह्वरात् ।
तमापतन्तं शार्दूलं विकृष्य धनुरुत्तमम्

niścakrāma mahāvyāghro jighāṃsurgirigahvarāt |
tamāpatantaṃ śārdūlaṃ vikṛṣya dhanuruttamam

निर्बिभेद शरैः पाण्डुस्त्रिभिस्तिरदशविक्रमः ।
नादेन महता तां तु पूरयन्तं गिरेर्गुहाम्

nirbibheda śaraiḥ pāṇḍustribhistiradaśavikramaḥ |
nādena mahatā tāṃ tu pūrayantaṃ girerguhām

दृष्ट्वा शैलमुपारोढुमैच्छत्कुन्ती भयात्तदा ।
त्रासात्तस्याः सुतस्त्वङ्कात्पपात भरतर्षभ

dṛṣṭvā śailamupāroḍhumaicchatkuntī bhayāttadā |
trāsāttasyāḥ sutastvaṅkātpapāta bharatarṣabha

पर्वतस्योपरिस्थायामधस्तादपतच्छिशुः ।
स शिलां चूर्णयामास वज्रवद्वज्रिचोदितः

parvatasyoparisthāyāmadhastādapatacchiśuḥ |
sa śilāṃ cūrṇayāmāsa vajravadvajricoditaḥ

पुत्रस्नेहात्ततः पाण्डुरभ्यधावद्गिरेस्तटम् ।
पतता तेन शतधा शिला गात्रैर्विचूर्णिता

putrasnehāttataḥ pāṇḍurabhyadhāvadgirestaṭam |
patatā tena śatadhā śilā gātrairvicūrṇitā

शिलां च चूर्णितां दृष्ट्वा परं विस्मयमागमत् ।
स तु जन्मनि भीमस्य विनदन्तं विनादितम्

śilāṃ ca cūrṇitāṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayamāgamat |
sa tu janmani bhīmasya vinadantaṃ vināditam

ददर्श गिरिशृङ्गस्थं व्याघ्रं व्याघ्रपराक्रमः ।
दारसंरक्षणार्थाय पुत्रसंरक्षणाय च

dadarśa giriśṛṅgasthaṃ vyāghraṃ vyāghraparākramaḥ |
dārasaṃrakṣaṇārthāya putrasaṃrakṣaṇāya ca

सदा बाणधनुष्पाणिरभवत्कुरुनन्दनः ।
मघे चन्द्रमसा युक्ते सिंहे चाभ्युदिते गुरौ

sadā bāṇadhanuṣpāṇirabhavatkurunandanaḥ |
maghe candramasā yukte siṃhe cābhyudite gurau

दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्ये त्रयोदशे ।
पित्र्ये मुहूर्ते सा कुन्ती सुषुवे भीममच्युतम्

divā madhyagate sūrye tithau puṇye trayodaśe |
pitrye muhūrte sā kuntī suṣuve bhīmamacyutam

यस्मिन्नहनि भमस्तु जज्ञे भीमपराक्रमः ।
तामेव रात्रिं पूर्वां तु जज्ञे दुर्योधनो नृपः

yasminnahani bhamastu jajñe bhīmaparākramaḥ |
tāmeva rātriṃ pūrvāṃ tu jajñe duryodhano nṛpaḥ

स जातमात्र एवाथ धृतराष्ट्रसुतो नृप ।
रासभारावसदृशं रुराव च ननाद च

sa jātamātra evātha dhṛtarāṣṭrasuto nṛpa |
rāsabhārāvasadṛśaṃ rurāva ca nanāda ca

तं खराः प्रत्यभाषन्त गृध्रगोमायुवायसाः ।
क्रव्यादाः प्राणदन्घोराः शिवाश्चाशिवनिस्वनाः

taṃ kharāḥ pratyabhāṣanta gṛdhragomāyuvāyasāḥ |
kravyādāḥ prāṇadanghorāḥ śivāścāśivanisvanāḥ

वाताश्च प्रववुश्चापि दिग्दाहश्चाभवत्तदा ।
ततस्तु भीतवद्राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्

vātāśca pravavuścāpi digdāhaścābhavattadā |
tatastu bhītavadrājā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam

समानीय बहून्विप्रान्भीष्मं विदुरमेव च ।
अन्यांश्च सुहृदो राजन्कुरून्सर्वांस्तथैव च

samānīya bahūnviprānbhīṣmaṃ vidurameva ca |
anyāṃśca suhṛdo rājankurūnsarvāṃstathaiva ca

युधिष्ठिरो राजपुत्रो ज्येष्ठो नः कुलवर्धनः ।
प्राप्तः स्वगुणतो राज्यं न तस्मिन्वाच्यमस्तिनः

yudhiṣṭhiro rājaputro jyeṣṭho naḥ kulavardhanaḥ |
prāptaḥ svaguṇato rājyaṃ na tasminvācyamastinaḥ

अयं त्वनन्तरस्तस्मादपि राजा भविष्यति ।
एतद्विब्रूत मे तथ्यं यदत्र भविता ध्रुवम्

ayaṃ tvanantarastasmādapi rājā bhaviṣyati |
etadvibrūta me tathyaṃ yadatra bhavitā dhruvam

अस्मिञ्जाते निमित्तानि शंसन्ती हाशिवं महत् ।
अतो ब्रवीमि विदुर द्रुतं मां भयमाविशत्

asmiñjāte nimittāni śaṃsantī hāśivaṃ mahat |
ato bravīmi vidura drutaṃ māṃ bhayamāviśat

वाक्यस्यैतस्य निधेन दिक्षु सर्वासु भारत ।
क्रव्यादाः प्राणदन्घोराः शिवाश्चाशिवनिस्वनाः

vākyasyaitasya nidhena dikṣu sarvāsu bhārata |
kravyādāḥ prāṇadanghorāḥ śivāścāśivanisvanāḥ

लक्षयित्वा निमित्तानि तानि घोराणि सर्वशः ।
तेऽब्रुवन्ब्राह्मणा राजन्विदुरश्च महामतिः

lakṣayitvā nimittāni tāni ghorāṇi sarvaśaḥ |
te'bruvanbrāhmaṇā rājanviduraśca mahāmatiḥ

यथेमानि निमित्तानि घोराणि मनुजाधिप ।
उत्थितानि सुते जाते ज्येष्ठे ते पुरुषर्षभ

yathemāni nimittāni ghorāṇi manujādhipa |
utthitāni sute jāte jyeṣṭhe te puruṣarṣabha

व्यक्तं कुलान्तकरणो भवितैष सुतस्तव ।
तस्य शान्तिः परित्यागे गुप्तावपनयो महान्

vyaktaṃ kulāntakaraṇo bhavitaiṣa sutastava |
tasya śāntiḥ parityāge guptāvapanayo mahān

एष दुर्योधनो राजा मधुपिङ्गललोचनः ।
न केवलं कुलस्यान्तं क्षत्रियान्तं करिष्यति

eṣa duryodhano rājā madhupiṅgalalocanaḥ |
na kevalaṃ kulasyāntaṃ kṣatriyāntaṃ kariṣyati

शतमेकोनमप्यस्तु पुत्राणां ते महीपते ।
त्यजैनमेकं शान्तिं चेत्कुलस्येच्छसि भारत

śatamekonamapyastu putrāṇāṃ te mahīpate |
tyajainamekaṃ śāntiṃ cetkulasyecchasi bhārata

एकेन कुरु वै क्षेमं कुलस्य जगतस्तथा ।
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्

ekena kuru vai kṣemaṃ kulasya jagatastathā |
tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet

ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ।
स तथा विदुरेणोक्तस्तैश्च सर्वैर्द्विजोत्तमैः

grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet |
sa tathā vidureṇoktastaiśca sarvairdvijottamaiḥ

न चकार तथा राजा पुत्रस्नेहसमन्वितः ।
ततः पुत्रशतं पूर्ण धृतराष्ट्रस्य पार्थिव

na cakāra tathā rājā putrasnehasamanvitaḥ |
tataḥ putraśataṃ pūrṇa dhṛtarāṣṭrasya pārthiva

अह्नांशतेन संजज्ञे कन्या चैका शताधिका ।
गान्धार्यां क्लिश्यमानायामुदरेण विवर्धता

ahnāṃśatena saṃjajñe kanyā caikā śatādhikā |
gāndhāryāṃ kliśyamānāyāmudareṇa vivardhatā

वैश्या सा त्वम्बिकापुत्रं कन्या परिचचार ह ।
तया समभवद्राजा धृतराष्ट्रो यदृच्छया

vaiśyā sā tvambikāputraṃ kanyā paricacāra ha |
tayā samabhavadrājā dhṛtarāṣṭro yadṛcchayā

तस्मिन्संवत्सरे राजन्धृतराष्ट्रान्महायशाः ।
जज्ञे धीमांस्ततस्तस्यां युयुत्सुः करमो नृप ।
एवं पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः

tasminsaṃvatsare rājandhṛtarāṣṭrānmahāyaśāḥ |
jajñe dhīmāṃstatastasyāṃ yuyutsuḥ karamo nṛpa |
evaṃ putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ

महारथानां वीराणां कन्या चैका शताधिका ।
युयुत्सुश्च महातेजा वैश्यापुत्रः प्रतापवान्

mahārathānāṃ vīrāṇāṃ kanyā caikā śatādhikā |
yuyutsuśca mahātejā vaiśyāputraḥ pratāpavān