अध्याय 128: श्वेतकेतु की मर्यादा और कुन्ती का मन्त्र

एवमुक्तस्तया राजा तां देवीं पुनरब्रवीत् ।
धर्मविद्धर्मसंयुक्तमिदं वचनमुत्तमम्

evamuktastayā rājā tāṃ devīṃ punarabravīt |
dharmaviddharmasaṃyuktamidaṃ vacanamuttamam

एवमेतत्पुरा कुन्ति व्युषिताश्वश्चकार ह ।
यथा त्वयोक्तं कल्याणि स ह्यासीदमरोपमः

evametatpurā kunti vyuṣitāśvaścakāra ha |
yathā tvayoktaṃ kalyāṇi sa hyāsīdamaropamaḥ

अथ त्विदं प्रवक्ष्यामि धर्मतत्त्वं निबोध मे ।
पुराणमृषिभिर्दृष्टं धर्मविद्भिर्महात्मभिः

atha tvidaṃ pravakṣyāmi dharmatattvaṃ nibodha me |
purāṇamṛṣibhirdṛṣṭaṃ dharmavidbhirmahātmabhiḥ

अनावृताः किल पुरा स्त्रिय आसन्वरानने ।
कामचारविहारिण्यः स्वतन्त्राश्चारुहासिनि

anāvṛtāḥ kila purā striya āsanvarānane |
kāmacāravihāriṇyaḥ svatantrāścāruhāsini

तासां व्युच्चरमाणानां कौमारात्सुभगे पतीन् ।
नाधर्मोऽभूद्वरारोहे स हि धर्मः पुराऽभवत्

tāsāṃ vyuccaramāṇānāṃ kaumārātsubhage patīn |
nādharmo'bhūdvarārohe sa hi dharmaḥ purā'bhavat

तं चैव धर्मं पौराणं तिर्यग्योनिगताः प्रजाः ।
अद्याप्यनुविधीयन्ते कामक्रोधविवर्जिताः

taṃ caiva dharmaṃ paurāṇaṃ tiryagyonigatāḥ prajāḥ |
adyāpyanuvidhīyante kāmakrodhavivarjitāḥ

प्रमाणदृष्टो धर्मोऽयं पूज्यते च महर्षिभिः ।
उत्तरेषु च रम्भोरु कुरुष्वद्यापि पूज्यते ।
स्त्रीणामनुग्रहकरः स हि धर्मः सनातनः

pramāṇadṛṣṭo dharmo'yaṃ pūjyate ca maharṣibhiḥ |
uttareṣu ca rambhoru kuruṣvadyāpi pūjyate |
strīṇāmanugrahakaraḥ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः ।
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ |
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ

एवं तृष्णा तु नारीणां पुरुषं पुरुषं प्रति ।
अगम्यागमनं स्त्रीणां नास्ति नित्यं शुचिस्मिते

evaṃ tṛṣṇā tu nārīṇāṃ puruṣaṃ puruṣaṃ prati |
agamyāgamanaṃ strīṇāṃ nāsti nityaṃ śucismite

पुत्रं वा किल पौत्रं वा कासांचिद्धातरं तथा ।
रहसीह नरं दृष्ट्वा योनिरुत्क्लिद्यते तदा

putraṃ vā kila pautraṃ vā kāsāṃciddhātaraṃ tathā |
rahasīha naraṃ dṛṣṭvā yonirutklidyate tadā

एतत्स्वाभाविकं स्त्रीणां न निमित्तकृतं शुभे ।
अस्मिंस्तु लोके नचिरान्मर्यादेयं शुचिस्मिते

etatsvābhāvikaṃ strīṇāṃ na nimittakṛtaṃ śubhe |
asmiṃstu loke nacirānmaryādeyaṃ śucismite

स्थापिता येन यस्माच्च तन्मे विस्तरतः शृणु ।
बभूवोद्दालको नाम महर्षिरिति नः श्रुतम्

sthāpitā yena yasmācca tanme vistarataḥ śṛṇu |
babhūvoddālako nāma maharṣiriti naḥ śrutam

श्वेतकेतुरिति ख्यातः पुत्रस्तस्याभवन्मुनिः ।
मर्यादेयं कृता तेन धर्म्या वै श्वेतकेतुना

śvetaketuriti khyātaḥ putrastasyābhavanmuniḥ |
maryādeyaṃ kṛtā tena dharmyā vai śvetaketunā

कोपात्कमलपत्राक्षि यदर्थं तन्निबोध मे

kopātkamalapatrākṣi yadarthaṃ tannibodha me

श्वेतकेतोः पिता देवि तप उग्रं समास्थितः ।
ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशगोऽभवत्

śvetaketoḥ pitā devi tapa ugraṃ samāsthitaḥ |
grīṣme pañcatapā bhūtvā varṣāsvākāśago'bhavat

शिशइरे सलिलस्थायी सह पत्न्या महातपाः ।
उद्दालकं तपस्यन्तं नियमेन समाहितम्

śiśaire salilasthāyī saha patnyā mahātapāḥ |
uddālakaṃ tapasyantaṃ niyamena samāhitam

तस्य पुत्रः श्वेतकेतुः परिचर्यां चकार ह ।
अभ्यागच्छद्द्विजः कश्चिद्वलीपलितसंततः

tasya putraḥ śvetaketuḥ paricaryāṃ cakāra ha |
abhyāgacchaddvijaḥ kaścidvalīpalitasaṃtataḥ

तं दृष्ट्वैव मुनिः प्रीतः पूजयामास शास्त्रतः ।
स्वागतेन च पाद्येन मृदुवाक्यैश्च भारत

taṃ dṛṣṭvaiva muniḥ prītaḥ pūjayāmāsa śāstrataḥ |
svāgatena ca pādyena mṛduvākyaiśca bhārata

शाकमूलफलाद्यैश्च वन्यैरन्यैरपूजयत् ।
क्षुत्पिपासाश्रमेंणार्तः पूजितश्च महर्षिणा

śākamūlaphalādyaiśca vanyairanyairapūjayat |
kṣutpipāsāśrameṃṇārtaḥ pūjitaśca maharṣiṇā

विश्रान्तो मुनिमासाद्य पर्यपृच्छद्द्विजस्तदा ।
उद्दालक महर्षे त्वं सत्यं मे ब्रूहि माऽनृतम्

viśrānto munimāsādya paryapṛcchaddvijastadā |
uddālaka maharṣe tvaṃ satyaṃ me brūhi mā'nṛtam

ऋषिपुत्रः कुमारोऽयं दर्शनीयो विशेषतः ।
तव पुत्रमिमं मन्ये कृतकृत्योऽसि तद्वद

ṛṣiputraḥ kumāro'yaṃ darśanīyo viśeṣataḥ |
tava putramimaṃ manye kṛtakṛtyo'si tadvada

मम पत्नी महाप्राज्ञ कुशिकस्य सुता मता ।
मामेवानुगता पत्नी मम नित्यमनुव्रता

mama patnī mahāprājña kuśikasya sutā matā |
māmevānugatā patnī mama nityamanuvratā

अरुन्धतीव पत्नीनां तपसा कर्शितस्तनी ।
अस्यां जातः श्वेतकेतुर्मम पुत्रो महातपाः

arundhatīva patnīnāṃ tapasā karśitastanī |
asyāṃ jātaḥ śvetaketurmama putro mahātapāḥ

वेदवेदाङ्गविद्विप्र मच्छासनपरायणः ।
लोकज्ञः सर्वलोकेषु विश्रुतः सत्यवाग्घृणी

vedavedāṅgavidvipra macchāsanaparāyaṇaḥ |
lokajñaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ satyavāgghṛṇī

अपुत्री भार्यया चार्थी वृद्धोऽहं मन्दचाक्षुषः ।
पित्र्यादृणादनिर्मुक्तः पूर्वमेवाकृतस्त्रियः

aputrī bhāryayā cārthī vṛddho'haṃ mandacākṣuṣaḥ |
pitryādṛṇādanirmuktaḥ pūrvamevākṛtastriyaḥ

प्रजारणिस्तु पत्नी ते कुलशीलसमन्विता ।
सदृशी मम गोत्रेण वहाम्येनां क्षमस्व मे

prajāraṇistu patnī te kulaśīlasamanvitā |
sadṛśī mama gotreṇa vahāmyenāṃ kṣamasva me

इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीं चीरकृष्णाजिनाम्बराम् ।
यष्ट्याधारः स्रस्तगात्रो मन्दचक्षुरबुद्धिमान्

ityuktvā mṛgaśāvākṣīṃ cīrakṛṣṇājināmbarām |
yaṣṭyādhāraḥ srastagātro mandacakṣurabuddhimān

स्वव्यापाराक्षमां श्रेष्ठमचित्तामात्मनि द्विजः ।
श्वेतकेतोः किल पुरा समक्षं मातरं पितुः

svavyāpārākṣamāṃ śreṣṭhamacittāmātmani dvijaḥ |
śvetaketoḥ kila purā samakṣaṃ mātaraṃ pituḥ

जग्राह ब्राह्मणः पापौ गच्छाव इति चाब्रवीत् ।
ऋषिपुत्रस्तदा कोपं चकारामर्षितस्तदा

jagrāha brāhmaṇaḥ pāpau gacchāva iti cābravīt |
ṛṣiputrastadā kopaṃ cakārāmarṣitastadā

मातरं तां तथा दृष्ट्वा नीयमानां बलादिव ।
तपसा दीप्तवीर्यो हि श्वेतकेतुर्न चक्षमे

mātaraṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā nīyamānāṃ balādiva |
tapasā dīptavīryo hi śvetaketurna cakṣame

संगृह्य मातरं हस्ते श्वेतकेतुरभाषत ।
दुर्ब्राह्मण विमुञ्च त्वं मातरं मे पतिव्रताम्

saṃgṛhya mātaraṃ haste śvetaketurabhāṣata |
durbrāhmaṇa vimuñca tvaṃ mātaraṃ me pativratām

स्वयं पिता मे ब्रह्मर्षिः क्षमावान्ब्रह्मवित्तमः ।
शापानुग्रहयोः शक्तः तूष्णींभूतो महाव्रतः

svayaṃ pitā me brahmarṣiḥ kṣamāvānbrahmavittamaḥ |
śāpānugrahayoḥ śaktaḥ tūṣṇīṃbhūto mahāvrataḥ

तस्य पत्नी दमोपेता मम माता विशेषतः ।
पतिव्रतां तपोवृद्धां साध्वाचारैरलङ्कृताम्

tasya patnī damopetā mama mātā viśeṣataḥ |
pativratāṃ tapovṛddhāṃ sādhvācārairalaṅkṛtām

अप्रमादेन ते ब्रह्मन्मातृभूतां विमुञ्च वै

apramādena te brahmanmātṛbhūtāṃ vimuñca vai

एवमुक्त्वा तु याचन्तं विमुञ्चेति मुहुर्मुहुः ।
प्रत्यवोचद्द्विजो राजन्नप्रगल्भमिदं वचः

evamuktvā tu yācantaṃ vimuñceti muhurmuhuḥ |
pratyavocaddvijo rājannapragalbhamidaṃ vacaḥ

अपत्यार्थी श्वेतकेतो वृद्धोऽहं मन्दचाक्षुषः ।
पिता ते ऋणनिर्मुक्तस्त्वया पुत्रेण काश्यप

apatyārthī śvetaketo vṛddho'haṃ mandacākṣuṣaḥ |
pitā te ṛṇanirmuktastvayā putreṇa kāśyapa

ऋणादहमनिर्मुक्तो वृद्धोऽहं विगतस्पृहः ।
मम को दास्यति सुतां कन्यां संप्राप्तयौवनाम्

ṛṇādahamanirmukto vṛddho'haṃ vigataspṛhaḥ |
mama ko dāsyati sutāṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanām

प्रजारणिमिमां पत्नीं विमुञ्च त्वं महातपः ।
एकया प्रजया प्रीतो मातरं ते ददाम्यहम्

prajāraṇimimāṃ patnīṃ vimuñca tvaṃ mahātapaḥ |
ekayā prajayā prīto mātaraṃ te dadāmyaham

एवमुक्तः श्वेतकेतुर्लज्जया क्रोधमेयिवान् ।
क्रुद्धं तं तु पिता दृष्ट्वा श्वेतकेतुमुवाच ह

evamuktaḥ śvetaketurlajjayā krodhameyivān |
kruddhaṃ taṃ tu pitā dṛṣṭvā śvetaketumuvāca ha

मा तात कोपं कार्षीस्त्वमेष धर्मः सनातनः ।
अनावृता हि सर्वेषां वर्णानामङ्गना भुवि

mā tāta kopaṃ kārṣīstvameṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
anāvṛtā hi sarveṣāṃ varṇānāmaṅganā bhuvi

यथा गावः स्थिताः पुत्र स्वेस्वे वर्णे तथा प्रजाः ।
तथैव च कुटुम्बेषु न प्रमाद्यन्ति कर्हिचित्

yathā gāvaḥ sthitāḥ putra svesve varṇe tathā prajāḥ |
tathaiva ca kuṭumbeṣu na pramādyanti karhicit

ऋतुकाले तु संप्राप्ते भर्तारं न जहुस्तदा ।
ऋषिपुत्रोऽथ तं धर्मं श्वेतकेतुर्न चक्षमे

ṛtukāle tu saṃprāpte bhartāraṃ na jahustadā |
ṛṣiputro'tha taṃ dharmaṃ śvetaketurna cakṣame

चकार चैव मर्यादामिमां स्त्रीपुंसयोर्भुवि ।
मानुषेषु महाभागे न त्वेवान्येषु जन्तुषु

cakāra caiva maryādāmimāṃ strīpuṃsayorbhuvi |
mānuṣeṣu mahābhāge na tvevānyeṣu jantuṣu

तदाप्रभृति मर्यादा स्थितेयमिति नः श्रुतम् ।
व्युच्चरन्त्याः पतिं नार्या अद्यप्रभृति पातकम्

tadāprabhṛti maryādā sthiteyamiti naḥ śrutam |
vyuccarantyāḥ patiṃ nāryā adyaprabhṛti pātakam

भ्रूणहत्यासमं घोरं भविष्यत्यसुखावहम् ।
अद्याप्यनुविधीयन्ते कामक्रोधविवर्जिताः

bhrūṇahatyāsamaṃ ghoraṃ bhaviṣyatyasukhāvaham |
adyāpyanuvidhīyante kāmakrodhavivarjitāḥ

उत्तरेषु महाभागे कुरुष्वेवं यशस्विनि ।
पुराणदृष्टो धर्मोऽयं पूज्यते च महर्षिभिः

uttareṣu mahābhāge kuruṣvevaṃ yaśasvini |
purāṇadṛṣṭo dharmo'yaṃ pūjyate ca maharṣibhiḥ

भार्यां तथा व्युच्चरतः कौमारब्रह्मचारिणीम् ।
पतिव्रतामेतदेव भविता पातकं भुवि

bhāryāṃ tathā vyuccarataḥ kaumārabrahmacāriṇīm |
pativratāmetadeva bhavitā pātakaṃ bhuvi

नियुक्ता पतिना भार्या यद्यपत्यस्य कारणात् ।
न कुर्यात्तत्तथा भीरु सैनः सुमहदाप्नुयात् ।
इति तेन पुरा भीरु मर्यादा स्थापिता बलात्

niyuktā patinā bhāryā yadyapatyasya kāraṇāt |
na kuryāttattathā bhīru sainaḥ sumahadāpnuyāt |
iti tena purā bhīru maryādā sthāpitā balāt

उद्दालकस्य पुत्रेण धर्म्या वै श्वेतकेतुना ।
सौदासेन च रम्भोरु नियुक्ता पुत्रजन्मनि

uddālakasya putreṇa dharmyā vai śvetaketunā |
saudāsena ca rambhoru niyuktā putrajanmani

मदयन्ती जगामर्षिं वसिष्ठमिति नः श्रुतम् ।
तस्माल्लेभे च सा पुत्रमश्मकं नाम भामिनी

madayantī jagāmarṣiṃ vasiṣṭhamiti naḥ śrutam |
tasmāllebhe ca sā putramaśmakaṃ nāma bhāminī

एवं कृतवती सापि भर्तुः प्रियचिकीर्षया ।
अस्माकमपि ते जन्म विदितं कमलेक्षणे

evaṃ kṛtavatī sāpi bhartuḥ priyacikīrṣayā |
asmākamapi te janma viditaṃ kamalekṣaṇe

कृष्णद्वैपायनाद्भीरु कुरूणां वंशवृद्धये ।
अत एतानि सर्वाणि कारणानि समीक्ष्य वै

kṛṣṇadvaipāyanādbhīru kurūṇāṃ vaṃśavṛddhaye |
ata etāni sarvāṇi kāraṇāni samīkṣya vai

ममैतद्वचनं धर्म्यं कर्तुमर्हस्यनिन्दिते ।
ऋतावृतौ राजपुत्रि स्त्रिया भर्ता पतिव्रते

mamaitadvacanaṃ dharmyaṃ kartumarhasyanindite |
ṛtāvṛtau rājaputri striyā bhartā pativrate

नातिवर्तव्य इत्येवं धर्मं धर्मविदो विदुः ।
शेषेष्वन्येषु कालेषु स्वातन्त्र्यं स्त्री किलार्हति

nātivartavya ityevaṃ dharmaṃ dharmavido viduḥ |
śeṣeṣvanyeṣu kāleṣu svātantryaṃ strī kilārhati

धर्ममेवं जनाः सन्तः पुराणं परिचक्षते ।
भर्ता भार्यां राजपुत्रि धर्म्यं वाऽधर्म्यमेव वा

dharmamevaṃ janāḥ santaḥ purāṇaṃ paricakṣate |
bhartā bhāryāṃ rājaputri dharmyaṃ vā'dharmyameva vā

यद्ब्रूयात्तत्तथा कार्यमिति वेदविदो विदुः ।
विशेषतः पुत्रगृद्धी हीनः प्रजननात्स्वयम्

yadbrūyāttattathā kāryamiti vedavido viduḥ |
viśeṣataḥ putragṛddhī hīnaḥ prajananātsvayam

यथाऽहमनवद्याङ्गि पुत्रदर्शनलालसः ।
अयं रक्ताङ्गुलिनखः पद्मपत्रनिभः शुभे

yathā'hamanavadyāṅgi putradarśanalālasaḥ |
ayaṃ raktāṅgulinakhaḥ padmapatranibhaḥ śubhe

प्रसादनार्थं सुश्रोणि शिरस्यभ्युद्यतोऽञ्जलिः ।
मन्नियोगात्सुकेशान्ते द्विजातेस्तपसाऽधिकात्

prasādanārthaṃ suśroṇi śirasyabhyudyato'ñjaliḥ |
manniyogātsukeśānte dvijātestapasā'dhikāt

पुत्रान्गुणसमायुक्तानुत्पादयितुमर्हसि ।
त्वत्कृतेऽहं पृथुश्रोणि गच्छेयं पुत्रिणां गतिम्

putrānguṇasamāyuktānutpādayitumarhasi |
tvatkṛte'haṃ pṛthuśroṇi gaccheyaṃ putriṇāṃ gatim

एवमुक्ता ततः कुन्ती पाण्डुं परपुरञ्जयम् ।
प्रत्युवाच वरारोहा भर्तुः प्रियहिते रता

evamuktā tataḥ kuntī pāṇḍuṃ parapurañjayam |
pratyuvāca varārohā bhartuḥ priyahite ratā

अधर्मः सुमहानेषु स्त्रीणां भरतसत्तम ।
यत्प्रसादयते भर्ता प्रसाद्यः क्षत्रियर्षभ ।
शृणु चेदं महाबाहो मम प्रीतिकरं चः

adharmaḥ sumahāneṣu strīṇāṃ bharatasattama |
yatprasādayate bhartā prasādyaḥ kṣatriyarṣabha |
śṛṇu cedaṃ mahābāho mama prītikaraṃ caḥ

पितृवेश्मन्यहं बाला नियुक्ताऽतिथिपूजने ।
उग्रं पर्यचरं तत्र ब्राह्मणं संशितव्रतम्

pitṛveśmanyahaṃ bālā niyuktā'tithipūjane |
ugraṃ paryacaraṃ tatra brāhmaṇaṃ saṃśitavratam

निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः ।
तमहं संशितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयम्

nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ |
tamahaṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnairatoṣayam

स मेऽभिचारसंयुक्तमाचष्ट भगवान्वरम् ।
मन्त्रं त्विमं च मे प्रादादब्रवीच्चैव मामिदम्

sa me'bhicārasaṃyuktamācaṣṭa bhagavānvaram |
mantraṃ tvimaṃ ca me prādādabravīccaiva māmidam

यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि ।
अकामो वा सकामो वा वशं ते समुपैष्यति

yaṃ yaṃ devaṃ tvametena mantreṇāvāhayiṣyasi |
akāmo vā sakāmo vā vaśaṃ te samupaiṣyati

तस्य तस्य प्रसादात्ते राज्ञि पुत्रो भविष्यति ।
इत्युक्ताऽहं तदा तेन पितृवेश्मनि भारत

tasya tasya prasādātte rājñi putro bhaviṣyati |
ityuktā'haṃ tadā tena pitṛveśmani bhārata

ब्राह्मणस्य वचस्तथ्यं तस्य कालोऽयमागतः ।
अनुज्ञाता त्वया देवमाह्वयेयमहं नृप

brāhmaṇasya vacastathyaṃ tasya kālo'yamāgataḥ |
anujñātā tvayā devamāhvayeyamahaṃ nṛpa

यां मे विद्यां महाराज अददात्स महायशाः ।
तयाऽऽहूतः सुरः पुत्रं प्रदास्यति सुरोपमम् ।
अनपत्यकृतं यस्ते शोकं वीर विनेष्यति

yāṃ me vidyāṃ mahārāja adadātsa mahāyaśāḥ |
tayā''hūtaḥ suraḥ putraṃ pradāsyati suropamam |
anapatyakṛtaṃ yaste śokaṃ vīra vineṣyati