अध्याय 126: पाण्डु का कुन्ती से सन्तान का आग्रह

अथ पारसवीं कन्यां देवकस्य महीपतेः ।
रूपयौवनसंपन्नां स सुश्रावापगासुतः

atha pārasavīṃ kanyāṃ devakasya mahīpateḥ |
rūpayauvanasaṃpannāṃ sa suśrāvāpagāsutaḥ

ततस्तु वरयित्वा तामानीय भरतर्षभः ।
विवाहं कारयामास विदुरस्य महामतेः

tatastu varayitvā tāmānīya bharatarṣabhaḥ |
vivāhaṃ kārayāmāsa vidurasya mahāmateḥ

तस्यां चोत्पादयामास विदुरः कुरुनन्दन ।
पुत्रान्विनयसंपन्नानात्मनः सदृशान्गुणैः

tasyāṃ cotpādayāmāsa viduraḥ kurunandana |
putrānvinayasaṃpannānātmanaḥ sadṛśānguṇaiḥ

ततः पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्या जनमेजय ।
धृतराष्ट्रस्य वैश्यायामेकश्चापि शतात्परः

tataḥ putraśataṃ jajñe gāndhāryā janamejaya |
dhṛtarāṣṭrasya vaiśyāyāmekaścāpi śatātparaḥ

पाण्डोः कृन्त्यां च माद्र्यां च पुत्राः पञ्च महारथाः ।
देवेभ्यः समपद्यन्त सन्तानाय कुलस्य वै

pāṇḍoḥ kṛntyāṃ ca mādryāṃ ca putrāḥ pañca mahārathāḥ |
devebhyaḥ samapadyanta santānāya kulasya vai

कथं पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्यां द्विजसत्तम ।
कियता चैव कालेन तेषामायुश्च किं परम्

kathaṃ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ dvijasattama |
kiyatā caiva kālena teṣāmāyuśca kiṃ param

कथं चैकः स वैश्यायां धृतराष्ट्रसुतोऽभवत् ।
कथं च सदृशीं भार्यां गान्धारीं धर्मचारिणीम्

kathaṃ caikaḥ sa vaiśyāyāṃ dhṛtarāṣṭrasuto'bhavat |
kathaṃ ca sadṛśīṃ bhāryāṃ gāndhārīṃ dharmacāriṇīm

आनुकूल्ये वर्तमानां धृतराष्ट्रोऽत्यवर्तत ।
कथं च शप्तस्य सतः पाण्डोस्तेन महात्मना

ānukūlye vartamānāṃ dhṛtarāṣṭro'tyavartata |
kathaṃ ca śaptasya sataḥ pāṇḍostena mahātmanā

समुत्पन्ना दैवतेभ्यः पुत्राः पञ्च महारथाः ।
एतद्विद्वन्यथान्यायं विस्तरेण तपोधन

samutpannā daivatebhyaḥ putrāḥ pañca mahārathāḥ |
etadvidvanyathānyāyaṃ vistareṇa tapodhana

कथयस्व न मे तृप्तिः कथ्यमानेषु बन्धुषु ।
(वैशंपायन उवाच)
ऋषिं बुभुक्षितं श्रान्तं द्वैपायनमुपस्थितम्

kathayasva na me tṛptiḥ kathyamāneṣu bandhuṣu |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
ṛṣiṃ bubhukṣitaṃ śrāntaṃ dvaipāyanamupasthitam

तोषयामास गान्धारी व्यासस्तस्यै वरं ददौ ।
सा वव्रे सदृशं भर्तुः पुत्राणां शतमात्मनः

toṣayāmāsa gāndhārī vyāsastasyai varaṃ dadau |
sā vavre sadṛśaṃ bhartuḥ putrāṇāṃ śatamātmanaḥ

ततः कालेन सा गर्भमगृह्णाज्ज्ञानचक्षुषः

tataḥ kālena sā garbhamagṛhṇājjñānacakṣuṣaḥ

गान्धार्यामाहिते गर्भे पाण्डुरम्बालिकासुतः ।
अगच्छत्परमं दुःखमपत्यार्थमरिन्दम

gāndhāryāmāhite garbhe pāṇḍurambālikāsutaḥ |
agacchatparamaṃ duḥkhamapatyārthamarindama

गर्भिण्यामथ गान्धार्यां पाण्डुः परमदुःखितः ।
मृगाभिशापादात्मानं शोचन्नुपरतक्रियः

garbhiṇyāmatha gāndhāryāṃ pāṇḍuḥ paramaduḥkhitaḥ |
mṛgābhiśāpādātmānaṃ śocannuparatakriyaḥ

स गत्वा तपसा सिद्धिं विश्वामित्रो यथा भुवि ।
देहान्यासे कृतमना इदं वचनमब्रवीत्

sa gatvā tapasā siddhiṃ viśvāmitro yathā bhuvi |
dehānyāse kṛtamanā idaṃ vacanamabravīt

चतुर्भिर्ऋणवानित्थं जायते मनुजो भुवि ।
पितृदेवमनुष्याणामृषीणामथ भामिनि

caturbhirṛṇavānitthaṃ jāyate manujo bhuvi |
pitṛdevamanuṣyāṇāmṛṣīṇāmatha bhāmini

एतेभ्यस्तु यथाकालं यो न मुच्येत धर्मवित् ।
न तस्य लोकाः सन्तीति तता लोकविदो विदुः

etebhyastu yathākālaṃ yo na mucyeta dharmavit |
na tasya lokāḥ santīti tatā lokavido viduḥ

यज्ञेन देवान्प्रीणाति स्वाध्यायात्तपसा ऋषीन् ।
पुत्रैः श्राद्धैरपि पितॄनानृशंस्येन मानवान्

yajñena devānprīṇāti svādhyāyāttapasā ṛṣīn |
putraiḥ śrāddhairapi pitṝnānṛśaṃsyena mānavān

ऋषिदेवमनुष्याणामृणान्मुक्तोऽस्मि धर्मतः ।
पितॄणां तु न मुक्तोऽस्मि तच्च तेभ्यो विशिष्यते

ṛṣidevamanuṣyāṇāmṛṇānmukto'smi dharmataḥ |
pitṝṇāṃ tu na mukto'smi tacca tebhyo viśiṣyate

देहनाशे भवेन्नाशः पितॄणामेष निश्चयः ।
इतरेषां त्रयाणां तु नाशे ह्यात्मा विनश्यति

dehanāśe bhavennāśaḥ pitṝṇāmeṣa niścayaḥ |
itareṣāṃ trayāṇāṃ tu nāśe hyātmā vinaśyati

इह तस्मात्प्रजालाभे प्रयतन्ते द्विजोत्तमाः ।
यथैवाहं पितुः क्षेत्रे सृष्टस्तेन महात्मना

iha tasmātprajālābhe prayatante dvijottamāḥ |
yathaivāhaṃ pituḥ kṣetre sṛṣṭastena mahātmanā

तथैवास्मिन्मम क्षेत्रे कथं सृज्येत वै प्रजा ।
(वैशंपायन उवाच)
स समानीय कुन्तीं च माद्रीं च भरतर्षभः

tathaivāsminmama kṣetre kathaṃ sṛjyeta vai prajā |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
sa samānīya kuntīṃ ca mādrīṃ ca bharatarṣabhaḥ

आचष्ट पुत्रलाभस्य व्युष्टिं सर्वक्रियाधिकाम् ।
उत्तमादवराः पुंसः काङ्क्षन्तो पुत्रमापदि

ācaṣṭa putralābhasya vyuṣṭiṃ sarvakriyādhikām |
uttamādavarāḥ puṃsaḥ kāṅkṣanto putramāpadi

अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठादिच्छन्ति साधवः ।
अनुनीय तु ते सम्यङ्महाब्राह्मणसंसदि ।
ब्राह्मणं गुणवन्तं हि चिन्तयामास धर्मवित्

apatyaṃ dharmaphaladaṃ śreṣṭhādicchanti sādhavaḥ |
anunīya tu te samyaṅmahābrāhmaṇasaṃsadi |
brāhmaṇaṃ guṇavantaṃ hi cintayāmāsa dharmavit

सोऽब्रवीद्विजने कुन्तीं धर्मपत्नीं यशस्विनीम् ।
अपत्योत्पादने यत्नमापदि त्वं समर्थय

so'bravīdvijane kuntīṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm |
apatyotpādane yatnamāpadi tvaṃ samarthaya

अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता ।
इति कुन्ति विदुर्धीराः शाश्वतं धर्मवादिनः

apatyaṃ nāma lokeṣu pratiṣṭhā dharmasaṃhitā |
iti kunti vidurdhīrāḥ śāśvataṃ dharmavādinaḥ

इष्टं दत्तं तपस्तप्तं नियमश्च स्वनुष्ठितः ।
सर्वमेवानपत्यस्य न पावनमिहोच्यते

iṣṭaṃ dattaṃ tapastaptaṃ niyamaśca svanuṣṭhitaḥ |
sarvamevānapatyasya na pāvanamihocyate

सोऽहमेवं विदित्वैतत्प्रपश्यामि शुचिस्मिते ।
अनपत्यः शुभाँल्लोकान्नप्राप्स्यामीति चिन्तयन्

so'hamevaṃ viditvaitatprapaśyāmi śucismite |
anapatyaḥ śubhām̐llokānnaprāpsyāmīti cintayan

अनपत्यो हि मरणं कामये नैव जीवितम् ।
मृगाभिशापं जानासि विजने मम केवलम् ।
नृशंसकर्मणा कृत्स्नं यथा ह्युपहतं तथा

anapatyo hi maraṇaṃ kāmaye naiva jīvitam |
mṛgābhiśāpaṃ jānāsi vijane mama kevalam |
nṛśaṃsakarmaṇā kṛtsnaṃ yathā hyupahataṃ tathā

इमे वै बन्धुदायादाः षट् पुत्रा धर्मदर्शने ।
षडेवाबन्धुदायादाः पुत्रास्ताञ्छृणु मे पृथे

ime vai bandhudāyādāḥ ṣaṭ putrā dharmadarśane |
ṣaḍevābandhudāyādāḥ putrāstāñchṛṇu me pṛthe

स्वयंजातः प्रणीतश्च परिक्रीतश्च यः सुतः ।
पौनर्भवश्च कानीनः स्वैरिण्यां यश्च जायते

svayaṃjātaḥ praṇītaśca parikrītaśca yaḥ sutaḥ |
paunarbhavaśca kānīnaḥ svairiṇyāṃ yaśca jāyate

दत्तः क्रीतः कृत्रिमश्च उपगच्छेत्स्वयं च यः ।
सहोढो ज्ञातिरेताश्च हीनयोनिधृतश्च यः

dattaḥ krītaḥ kṛtrimaśca upagacchetsvayaṃ ca yaḥ |
sahoḍho jñātiretāśca hīnayonidhṛtaśca yaḥ

पूर्वपूर्वतमाभावं मत्त्वा लिप्सेत वै सुतम् ।
उत्तमाद्देवरात्पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्रमापदि

pūrvapūrvatamābhāvaṃ mattvā lipseta vai sutam |
uttamāddevarātpuṃsaḥ kāṅkṣante putramāpadi

अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठं विन्दन्ति मानवाः ।
आत्मशुक्रादपि पृथे मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्

apatyaṃ dharmaphaladaṃ śreṣṭhaṃ vindanti mānavāḥ |
ātmaśukrādapi pṛthe manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt

तस्मात्प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीनः प्रजननात्स्वयम्

tasmātpraheṣyāmyadya tvāṃ hīnaḥ prajananātsvayam

सदृशाच्छ्रेयसो वा त्वं विद्ध्यपत्यं यशस्विनि ।
शृणु कुन्ति कथामेतां शारदण्डायिनीं प्रति

sadṛśācchreyaso vā tvaṃ viddhyapatyaṃ yaśasvini |
śṛṇu kunti kathāmetāṃ śāradaṇḍāyinīṃ prati

या हि ते भगिनी साध्वी श्रुतसेना यशस्विनी ।
अवाह तां तु कैकेयः शारदाण्डायनिर्महान्

yā hi te bhaginī sādhvī śrutasenā yaśasvinī |
avāha tāṃ tu kaikeyaḥ śāradāṇḍāyanirmahān

सा वीरपत्नी गुरुणा नियुक्ता पुत्रजन्मनि ।
पुष्पेण प्रयता स्नाता निशि कुन्ति चतुष्पथे

sā vīrapatnī guruṇā niyuktā putrajanmani |
puṣpeṇa prayatā snātā niśi kunti catuṣpathe

वरयित्वा द्विजं सिद्धं हुत्वा पुंसवनेऽनलम् ।
कर्मण्यवसिते तस्मिन्सा तेनैव सहावसत्

varayitvā dvijaṃ siddhaṃ hutvā puṃsavane'nalam |
karmaṇyavasite tasminsā tenaiva sahāvasat

तत्र त्रीञ्जनयामास दुर्जयादीन्महारथान् ।
तथा त्वमपि कल्याणि ब्राह्मणात्तपसाधिकात् ।
मन्नियोगाद्यत क्षिप्रमपत्योत्पादनं प्रति

tatra trīñjanayāmāsa durjayādīnmahārathān |
tathā tvamapi kalyāṇi brāhmaṇāttapasādhikāt |
manniyogādyata kṣipramapatyotpādanaṃ prati