अध्याय 124: पाण्डु का राज्य त्याग और वनवास

तं व्यतीतमुपक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम् ।
सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयदातुरः

taṃ vyatītamupakramya rājā svamiva bāndhavam |
sabhāryaḥ śokaduḥkhārtaḥ paryadevayadāturaḥ

सतामपि कुले जाताः कर्मणा बत दुर्गतिम् ।
प्राप्नुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः

satāmapi kule jātāḥ karmaṇā bata durgatim |
prāpnuvantyakṛtātmānaḥ kāmajālavimohitāḥ

शश्वद्धर्मात्मना जातो बाल एव पिता मम ।
जीवितान्तमनुप्राप्तः कामात्मैवेति नः श्रुतम्

śaśvaddharmātmanā jāto bāla eva pitā mama |
jīvitāntamanuprāptaḥ kāmātmaiveti naḥ śrutam

तस्य कामात्मनः क्षेत्रे राज्ञः संयतवागृषिः ।
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद्भगवान्मामजीजनत्

tasya kāmātmanaḥ kṣetre rājñaḥ saṃyatavāgṛṣiḥ |
kṛṣṇadvaipāyanaḥ sākṣādbhagavānmāmajījanat

तस्याद्य व्यसने बुद्धिः संजातेयं ममाधमा ।
त्यक्तस्य देवैरनयान्मृगयां परिधावतः

tasyādya vyasane buddhiḥ saṃjāteyaṃ mamādhamā |
tyaktasya devairanayānmṛgayāṃ paridhāvataḥ

मोक्षमेव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत् ।
सुवृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्

mokṣameva vyavasyāmi bandho hi vyasanaṃ mahat |
suvṛttimanuvartiṣye tāmahaṃ pituravyayām

अतीव तपसात्मानं योजयिष्याम्यसंशयम् ।
तस्मादेकाहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ

atīva tapasātmānaṃ yojayiṣyāmyasaṃśayam |
tasmādekāhamekāhamekaikasminvanaspatau

चरन्भैक्षं मुनिर्मुण्डश्चरिष्याम्याश्रमानिमान् ।
पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारकृतालयः

caranbhaikṣaṃ munirmuṇḍaścariṣyāmyāśramānimān |
pāṃsunā samavacchannaḥ śūnyāgārakṛtālayaḥ

वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ।
न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः

vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ |
na śocanna prahṛṣyaṃśca tulyanindātmasaṃstutiḥ

निराशीर्निर्नमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित्

nirāśīrnirnamaskāro nirdvandvo niṣparigrahaḥ |
na cāpyavahasankaṃcinna kurvanbhrukuṭīṃ kvacit

प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः ।
जङ्गमाजङ्गमं सर्वमविहिंसंश्चतुर्विधम्

prasannavadano nityaṃ sarvabhūtahite rataḥ |
jaṅgamājaṅgamaṃ sarvamavihiṃsaṃścaturvidham

स्वासु प्रजास्विव सदा समः प्राणभृतः प्रति ।
एककालं चरन्भैक्षं कुलानि दश पञ्च च

svāsu prajāsviva sadā samaḥ prāṇabhṛtaḥ prati |
ekakālaṃ caranbhaikṣaṃ kulāni daśa pañca ca

असंभवे वा भैक्षस्य चरन्ननशनान्यपि ।
अल्पमल्पं च भुञ्जानः पूर्वालाभे न जातुचित्

asaṃbhave vā bhaikṣasya carannanaśanānyapi |
alpamalpaṃ ca bhuñjānaḥ pūrvālābhe na jātucit

अन्यान्यपि चरँल्लोभादलाभे सप्त पूरयन् ।
अलाभे यदि वा लाभे समदर्शी महातपाः

anyānyapi caram̐llobhādalābhe sapta pūrayan |
alābhe yadi vā lābhe samadarśī mahātapāḥ

वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः ।
नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः

vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikamukṣataḥ |
nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayannubhayostayoḥ

न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन् ।
जीवितं मरणं चैव नाभिन्दन्न च द्विषन्

na jijīviṣuvatkiṃcinna mumūrṣuvadācaran |
jīvitaṃ maraṇaṃ caiva nābhindanna ca dviṣan

याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः ।
ताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेषादिव्यवस्थितः

yāḥ kāścijjīvatā śakyāḥ kartumabhyudayakriyāḥ |
tāḥ sarvāḥ samatikramya nimeṣādivyavasthitaḥ

तासु चाप्यनवस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः ।
संपरित्यक्तधर्मार्थः सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः

tāsu cāpyanavasthāsu tyaktasarvendriyakriyaḥ |
saṃparityaktadharmārthaḥ sunirṇiktātmakalmaṣaḥ

निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः ।
न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः

nirmuktaḥ sarvapāpebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ |
na vaśe kasyacittiṣṭhansadharmā mātariśvanaḥ

एतया सततं वृत्त्या चरन्नेवंप्रकारया ।
देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः

etayā satataṃ vṛttyā carannevaṃprakārayā |
dehaṃ saṃsthāpayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgamāsthitaḥ

नाहं सुकृपणे मार्गे स्ववीर्यक्षयशोचिते ।
स्वधर्मात्सततापेते चरेयं वीर्यवर्जितः

nāhaṃ sukṛpaṇe mārge svavīryakṣayaśocite |
svadharmātsatatāpete careyaṃ vīryavarjitaḥ

सत्कृतोऽसत्कृतो वाऽपि योऽन्यां कृपणचक्षुषा ।
उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि

satkṛto'satkṛto vā'pi yo'nyāṃ kṛpaṇacakṣuṣā |
upaiti vṛttiṃ kāmātmā sa śunāṃ vartate pathi

एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निःश्वासपरमो नृपः ।
अवेक्षमाणः कुन्तीं च मान्द्रीं च समभाषत

evamuktvā suduḥkhārto niḥśvāsaparamo nṛpaḥ |
avekṣamāṇaḥ kuntīṃ ca māndrīṃ ca samabhāṣata

कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बन्धुभिः ।
आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिताः

kausalyā viduraḥ kṣattā rājā ca saha bandhubhiḥ |
āryā satyavatī bhīṣmaste ca rājapurohitāḥ

ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताः ।
पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रयाः ।
प्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः पाण्डुः प्रव्राजितो वने

brāhmaṇāśca mahātmānaḥ somapāḥ saṃśitavratāḥ |
pauravṛddhāśca ye tatra nivasantyasmadāśrayāḥ |
prasādya sarve vaktavyāḥ pāṇḍuḥ pravrājito vane

निशम्य वचनं भर्तुस्त्यागधर्मकृतात्मनः ।
तत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभाषताम्

niśamya vacanaṃ bhartustyāgadharmakṛtātmanaḥ |
tatsamaṃ vacanaṃ kuntī mādrī ca samabhāṣatām

अन्येऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभ ।
आवाभ्यां सह वस्तुं वै धर्ममाश्रित्य चिन्त्यताम् ।
आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्तुं तपो महत्

anye'pi hyāśramāḥ santi ye śakyā bharatarṣabha |
āvābhyāṃ saha vastuṃ vai dharmamāśritya cintyatām |
āvābhyāṃ dharmapatnībhyāṃ saha taptuṃ tapo mahat

शरीरस्यापि मोक्षाय धर्मं प्राप्य महाफलम् ।
त्वमेव भविता भर्ता स्वर्गस्यापि न संशयः

śarīrasyāpi mokṣāya dharmaṃ prāpya mahāphalam |
tvameva bhavitā bhartā svargasyāpi na saṃśayaḥ

प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणे ।
त्यक्त्वा कामसुखे ह्यावां तप्स्यवो विपुलं तपः

praṇidhāyendriyagrāmaṃ bhartṛlokaparāyaṇe |
tyaktvā kāmasukhe hyāvāṃ tapsyavo vipulaṃ tapaḥ

यदि चावां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशांपते ।
अद्यैवावां प्रहास्यावो जीवितं नात्र संशयः

yadi cāvāṃ mahāprājña tyakṣyasi tvaṃ viśāṃpate |
adyaivāvāṃ prahāsyāvo jīvitaṃ nātra saṃśayaḥ

यदि व्यवसितं ह्येतद्युवयोर्धर्मसंहितम् ।
स्ववृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्

yadi vyavasitaṃ hyetadyuvayordharmasaṃhitam |
svavṛttimanuvartiṣye tāmahaṃ pituravyayām

त्यक्त्वा ग्राम्यसुखाहारं तप्यमानो महत्तपः ।
वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने

tyaktvā grāmyasukhāhāraṃ tapyamāno mahattapaḥ |
valkalī phalamūlāśī cariṣyāmi mahāvane

अग्नौ जुह्वन्नुभौ कालावुभौ कालावुपस्पृशन् ।
कृशः परिमिताहारश्चीरचर्मजटाधरः

agnau juhvannubhau kālāvubhau kālāvupaspṛśan |
kṛśaḥ parimitāhāraścīracarmajaṭādharaḥ

शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासानवेक्षकः ।
तपसा दुश्चरेणेदं शरीरमुपशोषयन्

śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsānavekṣakaḥ |
tapasā duścareṇedaṃ śarīramupaśoṣayan

एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन् ।
पितृन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन्

ekāntaśīlī vimṛśanpakvāpakvena vartayan |
pitṛndevāṃśca vanyena vāgbhiradbhiśca tarpayan

वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनः ।
नाप्रियाण्याचरिष्यामि किं पुनर्ग्रामवासिनाम्

vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinaḥ |
nāpriyāṇyācariṣyāmi kiṃ punargrāmavāsinām

एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् ।
काङ्क्षमाणोऽहमास्थास्ये देहस्यास्याऽऽसमापनात्

evamāraṇyaśāstrāṇāmugramugrataraṃ vidhim |
kāṅkṣamāṇo'hamāsthāsye dehasyāsyā''samāpanāt

इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरवनन्दनः ।
ततश्चूडामणिं निष्कमङ्गदे कुण्डलानि च

ityevamuktvā bhārye te rājā kauravanandanaḥ |
tataścūḍāmaṇiṃ niṣkamaṅgade kuṇḍalāni ca

वासांसि च महार्हाणि स्त्रीणामाभरणानि च ।
वाहनानि च मुख्यानि शस्त्राणि कवचानि च

vāsāṃsi ca mahārhāṇi strīṇāmābharaṇāni ca |
vāhanāni ca mukhyāni śastrāṇi kavacāni ca

हेमभाण्डानि दिव्यानि पर्यङ्कास्तरणानि च ।
मणिमुक्ताप्रवालानि रत्नानि विविधानि च

hemabhāṇḍāni divyāni paryaṅkāstaraṇāni ca |
maṇimuktāpravālāni ratnāni vividhāni ca

प्रदाय सर्वं विप्रेभ्यः पाण्डुर्भृत्यानभाषत ।
गत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डुः प्रव्राजितो वने ।
अर्थं कामं सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम्

pradāya sarvaṃ viprebhyaḥ pāṇḍurbhṛtyānabhāṣata |
gatvā nāgapuraṃ vācyaṃ pāṇḍuḥ pravrājito vane |
arthaṃ kāmaṃ sukhaṃ caiva ratiṃ ca paramātmikām

प्रतस्थे सर्वमुत्सृज्य सभार्यः कुरुनन्दनः ।
ततस्तस्यानुयातारस्ते चैव परिचारकाः

pratasthe sarvamutsṛjya sabhāryaḥ kurunandanaḥ |
tatastasyānuyātāraste caiva paricārakāḥ

श्रुत्वा भरतसिंहस्य विधिधाः करुणा गिरः ।
भममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशुः

śrutvā bharatasiṃhasya vidhidhāḥ karuṇā giraḥ |
bhamamārtasvaraṃ kṛtvā hāheti paricukruśuḥ

उष्णमश्रु विमुञ्चन्तस्तं विहाय महीपतिम् ।
ययुर्नागपुरं तूर्णं सर्वमादाय तद्धनम्

uṣṇamaśru vimuñcantastaṃ vihāya mahīpatim |
yayurnāgapuraṃ tūrṇaṃ sarvamādāya taddhanam

ते गत्वा नगरं राज्ञो यथावृत्तं महात्मनः ।
कथयांचक्रिरे राज्ञस्तद्धनं विविधं ददुः

te gatvā nagaraṃ rājño yathāvṛttaṃ mahātmanaḥ |
kathayāṃcakrire rājñastaddhanaṃ vividhaṃ daduḥ

श्रुत्वा तेभ्यस्ततः सर्वं यथावृत्तं महावने ।
धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठः पाण्डुमेवान्वशोचत

śrutvā tebhyastataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ mahāvane |
dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭhaḥ pāṇḍumevānvaśocata

न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित् ।
भ्रातृशोकसमाविष्टस्तमेवार्थं विचिन्तयन्

na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhicit |
bhrātṛśokasamāviṣṭastamevārthaṃ vicintayan

राजपुत्रस्तु कौरव्य पाण्डुर्मूलफलाशनः ।
जगाम सह पत्नीभ्यां ततो नागशतं गिरिम्

rājaputrastu kauravya pāṇḍurmūlaphalāśanaḥ |
jagāma saha patnībhyāṃ tato nāgaśataṃ girim

स चैत्ररथमासाद्य कालकूटमतीत्य च ।
हिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम्

sa caitrarathamāsādya kālakūṭamatītya ca |
himavantamatikramya prayayau gandhamādanam

रक्ष्यमाणो महाभूतैः सिद्धैश्च परमर्षिभिः ।
उवास स महाराज समेषु विषमेषु च

rakṣyamāṇo mahābhūtaiḥ siddhaiśca paramarṣibhiḥ |
uvāsa sa mahārāja sameṣu viṣameṣu ca

इन्द्रद्युम्नसरः प्राप्य हंसकूटमतीत्य च ।
शतशृङ्गे महाराज तापसः समतप्यत

indradyumnasaraḥ prāpya haṃsakūṭamatītya ca |
śataśṛṅge mahārāja tāpasaḥ samatapyata