अध्याय 123: किन्दम मुनि का वध और पाण्डु को शाप

धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः स्वबाहुविजितं धनम् ।
भीष्माय सत्यवत्यै च मात्रे चोपजहार सः

dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ svabāhuvijitaṃ dhanam |
bhīṣmāya satyavatyai ca mātre copajahāra saḥ

विदुराय च वै पाण्डुः प्रेषयामास तद्धनम् ।
सुहृदश्चापि धर्मात्मा धनेन समतर्पयत्

vidurāya ca vai pāṇḍuḥ preṣayāmāsa taddhanam |
suhṛdaścāpi dharmātmā dhanena samatarpayat

ततः सत्यवतीं भीष्मं कौसल्यां च यशस्विनीम् ।
शुभैः पाण्डुर्जितैरर्थैस्तोषयामास भारत

tataḥ satyavatīṃ bhīṣmaṃ kausalyāṃ ca yaśasvinīm |
śubhaiḥ pāṇḍurjitairarthaistoṣayāmāsa bhārata

ननन्द माता कौसल्या तमप्रतिमतेजसम् ।
जयन्तमिव पौलोमी परिष्वज्य नर्षभम्

nananda mātā kausalyā tamapratimatejasam |
jayantamiva paulomī pariṣvajya narṣabham

तस्य वीरस्य विक्रान्तैः सहस्रशतदक्षिणैः ।
अश्वमेधशतैरीजे धृतराष्ट्रो महामखैः

tasya vīrasya vikrāntaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ |
aśvamedhaśatairīje dhṛtarāṣṭro mahāmakhaiḥ

संप्रयुक्तस्तु कुन्त्या च माद्र्या च भरतर्षभ ।
जिततन्द्रीस्तदा पाण्डुर्बभूव वनगोचरः

saṃprayuktastu kuntyā ca mādryā ca bharatarṣabha |
jitatandrīstadā pāṇḍurbabhūva vanagocaraḥ

हित्वा प्रासादनिलयं शुभानि शयनानि च ।
अरण्यनित्यः सततं बभूव मृगयापरः

hitvā prāsādanilayaṃ śubhāni śayanāni ca |
araṇyanityaḥ satataṃ babhūva mṛgayāparaḥ

स चरन्दक्षिणं पार्श्वं रम्यं हिमवतो गिरः ।
उवास गिरिपृष्ठेषु महाशालवनेषु च

sa carandakṣiṇaṃ pārśvaṃ ramyaṃ himavato giraḥ |
uvāsa giripṛṣṭheṣu mahāśālavaneṣu ca

रराज कुन्त्या माद्र्या च पाण्डुः सह वने चरन् ।
करेण्वोरिव मध्यस्थः श्रीमान्पौरन्दरो गजः

rarāja kuntyā mādryā ca pāṇḍuḥ saha vane caran |
kareṇvoriva madhyasthaḥ śrīmānpaurandaro gajaḥ

भारतं सह भार्याभ्यां खङ्गबाणधनुर्धरम् ।
विचित्रकवचं वीरं परमास्त्रविदं नृपम् ।
देवोऽयमित्यमन्यन्त चरन्तं वनवासिनः

bhārataṃ saha bhāryābhyāṃ khaṅgabāṇadhanurdharam |
vicitrakavacaṃ vīraṃ paramāstravidaṃ nṛpam |
devo'yamityamanyanta carantaṃ vanavāsinaḥ

तस्य कामांश्च भोगांश्च नरा नित्यमतन्द्रिताः ।
उपजह्रुर्वनान्तेषु धृतराष्ट्रेण चोदिताः

tasya kāmāṃśca bhogāṃśca narā nityamatandritāḥ |
upajahrurvanānteṣu dhṛtarāṣṭreṇa coditāḥ

तदासाद्य महारण्यं मृगव्यालनिषेवितम् ।
तत्र मैथुनकालस्थं ददर्श मृगयूथपम्

tadāsādya mahāraṇyaṃ mṛgavyālaniṣevitam |
tatra maithunakālasthaṃ dadarśa mṛgayūthapam

ततस्तं च मृगीं चैव रुक्मपुङ्खैः सुपत्रिभिः ।
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः पाण्डुः पञ्चभिराशुगैः

tatastaṃ ca mṛgīṃ caiva rukmapuṅkhaiḥ supatribhiḥ |
nirbibheda śaraistīkṣṇaiḥ pāṇḍuḥ pañcabhirāśugaiḥ

स च राजन्महातेजा ऋषिपुत्रस्तपोधनः ।
भार्यया सह तेजस्वी मृगरूपेण सङ्गतः

sa ca rājanmahātejā ṛṣiputrastapodhanaḥ |
bhāryayā saha tejasvī mṛgarūpeṇa saṅgataḥ

स संयुक्तस्तया मृग्या मानुषीं वाचमीरयन् ।
क्षणेन पतितो भूमौ विललापातुरो मृगः

sa saṃyuktastayā mṛgyā mānuṣīṃ vācamīrayan |
kṣaṇena patito bhūmau vilalāpāturo mṛgaḥ

काममन्युवशं प्राप्ता बुद्ध्यन्तरगता अपि ।
वर्जयन्ति नृशंसानि पापेष्वपि रता नराः

kāmamanyuvaśaṃ prāptā buddhyantaragatā api |
varjayanti nṛśaṃsāni pāpeṣvapi ratā narāḥ

न विधिं ग्रसते प्रज्ञा प्रज्ञां तु ग्रसते विधिः ।
विधिपर्यागतानर्थान्प्रज्ञावान्प्रतिपद्यते

na vidhiṃ grasate prajñā prajñāṃ tu grasate vidhiḥ |
vidhiparyāgatānarthānprajñāvānpratipadyate

शस्वद्धर्मात्मनां मुख्ये कुले जातस्य भारत ।
कामलोभाभिभूतस्य कथं ते चलिता मतिः

śasvaddharmātmanāṃ mukhye kule jātasya bhārata |
kāmalobhābhibhūtasya kathaṃ te calitā matiḥ

शत्रूणां या वधे वृत्तिः सा मृगाणां वधे स्मृता ।
राज्ञां मृग न मां मोहात्त्वं गर्हयितुमर्हसि

śatrūṇāṃ yā vadhe vṛttiḥ sā mṛgāṇāṃ vadhe smṛtā |
rājñāṃ mṛga na māṃ mohāttvaṃ garhayitumarhasi

अच्छद्मनाऽमायया च मृगाणां वध इष्यते ।
स एव धर्मो राज्ञां तु तद्धि त्वं किं नु गर्हसे

acchadmanā'māyayā ca mṛgāṇāṃ vadha iṣyate |
sa eva dharmo rājñāṃ tu taddhi tvaṃ kiṃ nu garhase

अगस्त्यः सत्रमासीनश्चकार मृगयामृषिः ।
आरण्यान्सर्वदैवत्यान्मृगान्प्रोक्ष्य महावने

agastyaḥ satramāsīnaścakāra mṛgayāmṛṣiḥ |
āraṇyānsarvadaivatyānmṛgānprokṣya mahāvane

प्रमाणदृष्टधर्मेण कथमस्मान्विगर्हसे ।
अगस्त्यस्याभिचारेण युष्माकं विहितो वधः

pramāṇadṛṣṭadharmeṇa kathamasmānvigarhase |
agastyasyābhicāreṇa yuṣmākaṃ vihito vadhaḥ

न रिपून्वै समुद्दिश्य विमुञ्चन्ति नराः शरान् ।
रन्ध्र एषां विशेषेण वधकालः प्रशस्यते

na ripūnvai samuddiśya vimuñcanti narāḥ śarān |
randhra eṣāṃ viśeṣeṇa vadhakālaḥ praśasyate

प्रमत्तमप्रमत्तं वा विवृतं घ्नन्ति चौजसा ।
उपायैर्विविधैस्तीक्ष्णैः कस्मान्मृग विगर्हसे

pramattamapramattaṃ vā vivṛtaṃ ghnanti caujasā |
upāyairvividhaistīkṣṇaiḥ kasmānmṛga vigarhase

नाहं घ्न्तं मृगन्राजन्विगर्हे चात्मकारणात् ।
मैथुनं तु प्रतीक्ष्यं मे त्वयेहाद्यानृशंस्यतः

nāhaṃ ghntaṃ mṛganrājanvigarhe cātmakāraṇāt |
maithunaṃ tu pratīkṣyaṃ me tvayehādyānṛśaṃsyataḥ

सर्वभूतहिते काले सर्वभूतेप्सिते तथा ।
को हि विद्वान्मृगं हन्याच्चरन्तं मैथुनं वने

sarvabhūtahite kāle sarvabhūtepsite tathā |
ko hi vidvānmṛgaṃ hanyāccarantaṃ maithunaṃ vane

अस्यां मृग्यां च राजेन्द्र हर्षान्मैथुनमाचरम् ।
पुरुषार्थफलं कर्तुं तत्त्वया विफलीकृतम्

asyāṃ mṛgyāṃ ca rājendra harṣānmaithunamācaram |
puruṣārthaphalaṃ kartuṃ tattvayā viphalīkṛtam

पौरवाणां महाराज तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
वंशे जातस्य कौरव्य नानुरूपमिदं तव

pauravāṇāṃ mahārāja teṣāmakliṣṭakarmaṇām |
vaṃśe jātasya kauravya nānurūpamidaṃ tava

नृशंसं कर्म सुमहत्सर्वलोकविगर्हितम् ।
अस्वर्ग्यमयशस्यं चाप्यधर्मिष्ठं च भारत

nṛśaṃsaṃ karma sumahatsarvalokavigarhitam |
asvargyamayaśasyaṃ cāpyadharmiṣṭhaṃ ca bhārata

स्त्रीभोगानां विशेषज्ञः शास्त्रधर्मार्थतत्त्ववित् ।
नार्हस्त्वं सुरसङ्काश कर्तुमस्वर्ग्यमीदृशम्

strībhogānāṃ viśeṣajñaḥ śāstradharmārthatattvavit |
nārhastvaṃ surasaṅkāśa kartumasvargyamīdṛśam

त्वया नृशंसकर्तारः पापाचाराश्च मानवाः ।
निग्राह्याः पार्थिवश्रेष्ठ त्रिवर्गपरिवर्जिताः

tvayā nṛśaṃsakartāraḥ pāpācārāśca mānavāḥ |
nigrāhyāḥ pārthivaśreṣṭha trivargaparivarjitāḥ

किं कृतं ते नरश्रेष्ठ मामिहानागसं घ्नतः ।
मुनिं मूलफलाहारं मृगवेषधरं नृप

kiṃ kṛtaṃ te naraśreṣṭha māmihānāgasaṃ ghnataḥ |
muniṃ mūlaphalāhāraṃ mṛgaveṣadharaṃ nṛpa

वसमानमरण्येषु नित्यं शमपरायणम् ।
त्वयाऽहं हिंसितो यस्मात्तस्मात्त्वामप्यनागसः

vasamānamaraṇyeṣu nityaṃ śamaparāyaṇam |
tvayā'haṃ hiṃsito yasmāttasmāttvāmapyanāgasaḥ

द्वयोर्नृशंसकर्तारमवशं काममोहितम् ।
जीवितान्तकरो भावो मैथुने समुपैष्यति

dvayornṛśaṃsakartāramavaśaṃ kāmamohitam |
jīvitāntakaro bhāvo maithune samupaiṣyati

अहं हि किंदमो नाम तपसा भावितो मुनिः ।
व्यपत्रपन्मनुष्याणां मृग्यां मैथुनमाचरम्

ahaṃ hi kiṃdamo nāma tapasā bhāvito muniḥ |
vyapatrapanmanuṣyāṇāṃ mṛgyāṃ maithunamācaram

मृगो भत्वा मृगैः सार्धं चरामि गहने वने ।
न तु ते ब्रह्महत्येयं भविष्यत्यविजानतः

mṛgo bhatvā mṛgaiḥ sārdhaṃ carāmi gahane vane |
na tu te brahmahatyeyaṃ bhaviṣyatyavijānataḥ

मृगरूपधरं हत्वा मामेवं काममोहितम् ।
अस्य तु त्वं फलं मूढ प्राप्स्यसीदृशमेव हि

mṛgarūpadharaṃ hatvā māmevaṃ kāmamohitam |
asya tu tvaṃ phalaṃ mūḍha prāpsyasīdṛśameva hi

प्रियया सह संवासं प्राप्य कामविमोहितः ।
त्वमप्यस्यामवस्थायां प्रेतलोकं गमिष्यसि

priyayā saha saṃvāsaṃ prāpya kāmavimohitaḥ |
tvamapyasyāmavasthāyāṃ pretalokaṃ gamiṣyasi

अन्तकाले हि संवासं यया गन्तासि कान्तया ।
प्रेतराजपुरं प्राप्तं सर्वभूतदुरत्ययम् ।
भक्त्या मतिमतां श्रेष्ठ सैव त्वाऽनुगमिष्यति

antakāle hi saṃvāsaṃ yayā gantāsi kāntayā |
pretarājapuraṃ prāptaṃ sarvabhūtaduratyayam |
bhaktyā matimatāṃ śreṣṭha saiva tvā'nugamiṣyati

वर्तमानः सुखे दुःखं यथाऽहं प्रापितस्त्वया ।
तथा त्वां च सुखं प्राप्तं दुःखमभ्यागमिष्यति

vartamānaḥ sukhe duḥkhaṃ yathā'haṃ prāpitastvayā |
tathā tvāṃ ca sukhaṃ prāptaṃ duḥkhamabhyāgamiṣyati

एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो जीवितात्स व्यमुच्यत ।
मृगः पाण्डुश्च दुःखार्तः क्षणेन समपद्यत

evamuktvā suduḥkhārto jīvitātsa vyamucyata |
mṛgaḥ pāṇḍuśca duḥkhārtaḥ kṣaṇena samapadyata