अध्याय 122: माद्री का शुल्क और पाण्डु की दिग्विजय

ततः शान्तनवो भीष्मो राज्ञः पाण्डोर्यशस्विनः ।
विवाहस्यापरस्यार्थे चकार मतिमान्मतिम्

tataḥ śāntanavo bhīṣmo rājñaḥ pāṇḍoryaśasvinaḥ |
vivāhasyāparasyārthe cakāra matimānmatim

सोऽमात्यैः स्थविरैः सार्धं ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः ।
बलेन चतुरङ्गेण ययौ मद्रपतेः पुरम्

so'mātyaiḥ sthaviraiḥ sārdhaṃ brāhmaṇaiśca maharṣibhiḥ |
balena caturaṅgeṇa yayau madrapateḥ puram

तमागतमभिश्रुत्य भीष्मं वाहीकपुङ्गवः ।
प्रत्युद्गम्यार्चयित्वा च पुरं प्रावेशयन्नृपः

tamāgatamabhiśrutya bhīṣmaṃ vāhīkapuṅgavaḥ |
pratyudgamyārcayitvā ca puraṃ prāveśayannṛpaḥ

दत्त्वा तस्यासनं शुभ्रं पाद्यमर्घ्यं तथैव च ।
मधुपर्कं च मद्रेशः पप्रच्छागमनेऽर्थिताम्

dattvā tasyāsanaṃ śubhraṃ pādyamarghyaṃ tathaiva ca |
madhuparkaṃ ca madreśaḥ papracchāgamane'rthitām

तं भीष्मः प्रत्युवाचेदं मद्रराजं कुरूद्वहः ।
आगतं मां विजानीहि कन्यार्थिनमरिन्दम

taṃ bhīṣmaḥ pratyuvācedaṃ madrarājaṃ kurūdvahaḥ |
āgataṃ māṃ vijānīhi kanyārthinamarindama

श्रूयते भवतः साध्वी स्वसा माद्री यशस्विनी ।
तामहं वरयिष्यामि पाण्डोरर्थे यशस्विनीम्

śrūyate bhavataḥ sādhvī svasā mādrī yaśasvinī |
tāmahaṃ varayiṣyāmi pāṇḍorarthe yaśasvinīm

युक्तरूपो हि संबन्धे त्वं नो राजन्वयं तव ।
एतत्संचिन्त्य मद्रेश गृहाणास्मान्यथाविधि

yuktarūpo hi saṃbandhe tvaṃ no rājanvayaṃ tava |
etatsaṃcintya madreśa gṛhāṇāsmānyathāvidhi

तमेवंवादिनं भीष्मं प्रत्यभाषत मद्रपः ।
न हि मेऽन्यो वरस्त्वत्तः श्रेयानिति मतिर्मम

tamevaṃvādinaṃ bhīṣmaṃ pratyabhāṣata madrapaḥ |
na hi me'nyo varastvattaḥ śreyāniti matirmama

पूर्वैः प्रवर्तितं किंचित्कुलेऽस्मिन्नृपसत्तमैः ।
साधु वा यदि वाऽसाधु तन्नातिक्रान्तुमुत्सहे

pūrvaiḥ pravartitaṃ kiṃcitkule'sminnṛpasattamaiḥ |
sādhu vā yadi vā'sādhu tannātikrāntumutsahe

व्यक्तं तद्भवतश्चापि विदितं नात्र संशयः ।
न च युक्तं तथा वक्तुं भवान्देहीति सत्तम

vyaktaṃ tadbhavataścāpi viditaṃ nātra saṃśayaḥ |
na ca yuktaṃ tathā vaktuṃ bhavāndehīti sattama

कुलधर्मः स नो वीर प्रमाणं परमं च तत् ।
तेन त्वां न ब्रवीम्येतदसंदिग्धं वचोऽरिहन्

kuladharmaḥ sa no vīra pramāṇaṃ paramaṃ ca tat |
tena tvāṃ na bravīmyetadasaṃdigdhaṃ vaco'rihan

तं भीष्मः प्रत्युवाचेदं मद्रराजं जनाधिपः ।
धर्म एष परो राजन्स्वयमुक्तः स्वयंभुवा

taṃ bhīṣmaḥ pratyuvācedaṃ madrarājaṃ janādhipaḥ |
dharma eṣa paro rājansvayamuktaḥ svayaṃbhuvā

नात्र कश्चन दोषोऽस्ति पूर्वैर्विधिरयं कृतः ।
विदितेयं च ते शल्य मर्यादा साधुसंमता

nātra kaścana doṣo'sti pūrvairvidhirayaṃ kṛtaḥ |
viditeyaṃ ca te śalya maryādā sādhusaṃmatā

इत्युक्त्वा स महातेजाः शातकुम्भं कृताकृतम् ।
रत्नानि च विचित्राणि शल्यायादात्सहस्रशः

ityuktvā sa mahātejāḥ śātakumbhaṃ kṛtākṛtam |
ratnāni ca vicitrāṇi śalyāyādātsahasraśaḥ

गजानश्वान्रथांश्चैव वासांस्याभरणानि च ।
मणिमुक्ताप्रवालं च गाङ्गेयो व्यसृजच्छुभम्

gajānaśvānrathāṃścaiva vāsāṃsyābharaṇāni ca |
maṇimuktāpravālaṃ ca gāṅgeyo vyasṛjacchubham

तत्प्रगृह्य धनं सर्वं शल्यः संप्रतीमानसः ।
ददौ तां समलङ्कृत्य स्वसारं कौरवर्षभे

tatpragṛhya dhanaṃ sarvaṃ śalyaḥ saṃpratīmānasaḥ |
dadau tāṃ samalaṅkṛtya svasāraṃ kauravarṣabhe

स तां माद्रीमुपादाय भीष्मः सागरगासुतः ।
आजगाम पुरीं धीमान्प्रविष्टो गजसाह्वयम्

sa tāṃ mādrīmupādāya bhīṣmaḥ sāgaragāsutaḥ |
ājagāma purīṃ dhīmānpraviṣṭo gajasāhvayam

तत इष्टेऽहनि प्राप्ते मुहूर्ते साधुसंमते ।
विवाहं कारायामास भीष्मः पाण्डोर्महात्मनः ।
जग्राह विधिवत्पाणिं माद्र्याः पाण्डुर्नराधिपः

tata iṣṭe'hani prāpte muhūrte sādhusaṃmate |
vivāhaṃ kārāyāmāsa bhīṣmaḥ pāṇḍormahātmanaḥ |
jagrāha vidhivatpāṇiṃ mādryāḥ pāṇḍurnarādhipaḥ

ततो विवाहे निर्वृत्ते स राजा कुरुनन्दनः ।
स्थापयामास तां भार्यां शुभे वेश्मनि भामिनीं

tato vivāhe nirvṛtte sa rājā kurunandanaḥ |
sthāpayāmāsa tāṃ bhāryāṃ śubhe veśmani bhāminīṃ

स ताभ्यां व्यचरत्सार्धं भार्याभ्यां राजसत्तमः ।
कुन्त्या माद्र्या च राजेन्द्रो यथाकामं यथासुखम्

sa tābhyāṃ vyacaratsārdhaṃ bhāryābhyāṃ rājasattamaḥ |
kuntyā mādryā ca rājendro yathākāmaṃ yathāsukham

ततः स कौरवो राजा विहृत्य त्रिदशा निशाः ।
जिगीषया महीं पाण्डुर्निरक्रामत्पुरात्प्रभो

tataḥ sa kauravo rājā vihṛtya tridaśā niśāḥ |
jigīṣayā mahīṃ pāṇḍurnirakrāmatpurātprabho

स भीष्मप्रमुखान्वृद्धानभिवाद्य प्रणम्य च ।
धृतराष्ट्रं च कौरव्यं तथान्यान्कुरुसत्तमान् ।
आमन्त्र्य प्रययौ राजा तैश्चैवाप्यनुमोजितः

sa bhīṣmapramukhānvṛddhānabhivādya praṇamya ca |
dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravyaṃ tathānyānkurusattamān |
āmantrya prayayau rājā taiścaivāpyanumojitaḥ

मङ्गलाचारयुक्ताभिराशीर्भिरभिनन्दितः ।
गजवाजिरथौघेन बलेन महताऽगमत्

maṅgalācārayuktābhirāśīrbhirabhinanditaḥ |
gajavājirathaughena balena mahatā'gamat

स राजा देवगर्भाभो विजिगीषुर्वसुन्धराम् ।
हृष्टपुष्टबलैः प्रायात्पाण्डुः शत्रूननेकशः

sa rājā devagarbhābho vijigīṣurvasundharām |
hṛṣṭapuṣṭabalaiḥ prāyātpāṇḍuḥ śatrūnanekaśaḥ

पूर्वमागस्कृतो गत्वा दशार्णाः समरे जिताः ।
पाण्डुना नरसिंहेन कौरवाणां यशोभृता

pūrvamāgaskṛto gatvā daśārṇāḥ samare jitāḥ |
pāṇḍunā narasiṃhena kauravāṇāṃ yaśobhṛtā

ततः सेनामुपादाय पाण्डुर्नानाविधध्वजाम् ।
प्रभूतहस्त्यश्वयुतां पदातिरथसंकुलाम्

tataḥ senāmupādāya pāṇḍurnānāvidhadhvajām |
prabhūtahastyaśvayutāṃ padātirathasaṃkulām

आगस्कारी महीपानां बहूनां बलदर्पितः ।
गोप्ता मगधराष्ट्रस्य दीर्घो राजगृहे हतः

āgaskārī mahīpānāṃ bahūnāṃ baladarpitaḥ |
goptā magadharāṣṭrasya dīrgho rājagṛhe hataḥ

ततः कोशं समादाय वाहनानि च भूरिशः ।
पाण्डुना मिथिलां गत्वा विदेहाः समरे जिताः

tataḥ kośaṃ samādāya vāhanāni ca bhūriśaḥ |
pāṇḍunā mithilāṃ gatvā videhāḥ samare jitāḥ

तथा काशिषु सुह्मेषु पुण्ड्रेषु च नरर्षभ ।
स्वबाहुबलवीर्येण कुरूणामकरोद्यशः

tathā kāśiṣu suhmeṣu puṇḍreṣu ca nararṣabha |
svabāhubalavīryeṇa kurūṇāmakarodyaśaḥ

तं शरौघमहाज्वालं शस्त्रार्चिषमरिन्दमम् ।
पाण्डुपावकमासाद्य व्यवह्यन्त नराधिपाः

taṃ śaraughamahājvālaṃ śastrārciṣamarindamam |
pāṇḍupāvakamāsādya vyavahyanta narādhipāḥ

ते ससेनाः ससेनेन विध्वंसितबला नृपाः ।
पाण्डुना वशगाः कृत्वा कुरुकर्मसु योजिताः

te sasenāḥ sasenena vidhvaṃsitabalā nṛpāḥ |
pāṇḍunā vaśagāḥ kṛtvā kurukarmasu yojitāḥ

तेन ते निर्जिताः सर्वे पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः ।
तमेकं मेनिरे शूरं देवेष्विव पुरन्दरम्

tena te nirjitāḥ sarve pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ |
tamekaṃ menire śūraṃ deveṣviva purandaram

तं कृताञ्जलयः सर्वे प्रणता वसुधाधिपाः ।
उपाजग्मुर्धनं गृह्य रत्नानि विविधानि च

taṃ kṛtāñjalayaḥ sarve praṇatā vasudhādhipāḥ |
upājagmurdhanaṃ gṛhya ratnāni vividhāni ca

मणिमुक्ताप्रवालं च सुवर्णं रजतं बहु ।
गोरत्नान्यश्वरत्नानि रथरत्नानि कुञ्जरान्

maṇimuktāpravālaṃ ca suvarṇaṃ rajataṃ bahu |
goratnānyaśvaratnāni ratharatnāni kuñjarān

खरोष्ट्रमहिषांश्चैव यच्च किंचिदजाविकम् ।
कम्लाजिनरत्नानि राङ्कवास्तरणानि च ।
तत्सर्वं प्रतिजग्राह राजा नागपुराधिपः

kharoṣṭramahiṣāṃścaiva yacca kiṃcidajāvikam |
kamlājinaratnāni rāṅkavāstaraṇāni ca |
tatsarvaṃ pratijagrāha rājā nāgapurādhipaḥ

तदादाय ययौ पाण्डुः पुनर्मदितवाहनः ।
हर्षयिष्यन्स्वराष्ट्राणि पुरं च गजसाह्वयम्

tadādāya yayau pāṇḍuḥ punarmaditavāhanaḥ |
harṣayiṣyansvarāṣṭrāṇi puraṃ ca gajasāhvayam

शान्तनो राजसिंहस्य भरतस्य च धीमतः ।
प्रनष्टः कीर्तिजः शब्दः पाण्डुना पुनराहृतः

śāntano rājasiṃhasya bharatasya ca dhīmataḥ |
pranaṣṭaḥ kīrtijaḥ śabdaḥ pāṇḍunā punarāhṛtaḥ

ये पुरा कुरुराष्ट्राणि जह्रुः कुरुधनानि च ।
ते नागपुरसिंहेन पाण्डुना करदीकृताः

ye purā kururāṣṭrāṇi jahruḥ kurudhanāni ca |
te nāgapurasiṃhena pāṇḍunā karadīkṛtāḥ

इत्यभाषन्त राजानो राजामात्याश्च सङ्गताः ।
प्रतीतमनसो हृष्टाः पौरजानपदैः सह

ityabhāṣanta rājāno rājāmātyāśca saṅgatāḥ |
pratītamanaso hṛṣṭāḥ paurajānapadaiḥ saha

प्रत्युद्ययुश्च तं प्राप्तं सर्वे भीष्मपुरोगमाः ।
ते नदूरमिवाध्वानं गत्वा नागपुरालयाः

pratyudyayuśca taṃ prāptaṃ sarve bhīṣmapurogamāḥ |
te nadūramivādhvānaṃ gatvā nāgapurālayāḥ

आवृतं ददृशुर्हृष्टा लोकं बहुविधैर्धनैः ।
नानायानसमानीतै रत्नैरुच्चावचैस्तदा

āvṛtaṃ dadṛśurhṛṣṭā lokaṃ bahuvidhairdhanaiḥ |
nānāyānasamānītai ratnairuccāvacaistadā

हस्त्यश्वरथरत्नैश्च गोभिरुष्ट्रैस्तथाऽऽविभिः ।
नान्तं ददृशुरासाद्य भीष्मेण सह कौरवाः

hastyaśvaratharatnaiśca gobhiruṣṭraistathā''vibhiḥ |
nāntaṃ dadṛśurāsādya bhīṣmeṇa saha kauravāḥ

सोऽभिवाद्य पितुः पादौ कौसल्यानन्दवर्धनः ।
यथाऽर्हं मानयामास पौरजानपदानपि

so'bhivādya pituḥ pādau kausalyānandavardhanaḥ |
yathā'rhaṃ mānayāmāsa paurajānapadānapi

प्रमृद्य परराष्ट्राणि कृतार्थं पुनरागतम् ।
पुत्रमाश्लिष्य भीष्मस्तु हर्षादश्रूण्यवर्तयत्

pramṛdya pararāṣṭrāṇi kṛtārthaṃ punarāgatam |
putramāśliṣya bhīṣmastu harṣādaśrūṇyavartayat

स तूर्यशतशङ्खानां भेरीणां च महास्वनैः ।
हर्षयन्सर्वशः पौरान्विवेश गजसाह्वयम्

sa tūryaśataśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ |
harṣayansarvaśaḥ paurānviveśa gajasāhvayam