अध्याय 120: कुन्ती का वर और कर्ण का जन्म

शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताऽभवत् ।
तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि

śūro nāma yaduśreṣṭho vasudevapitā'bhavat |
tasya kanyā pṛthā nāma rūpeṇāpratimā bhuvi

पितृष्वस्रीयाय स तामनपत्याय भारत ।
अग्र्यमग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यं स सत्यवाक्

pitṛṣvasrīyāya sa tāmanapatyāya bhārata |
agryamagre pratijñāya svasyāpatyaṃ sa satyavāk

अग्रजामथ तां कन्यां शूरोऽनुग्रहकाङ्क्षिणे ।
प्रददौ कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने

agrajāmatha tāṃ kanyāṃ śūro'nugrahakāṅkṣiṇe |
pradadau kuntibhojāya sakhā sakhye mahātmane

नियुक्ता सा पितुर्गेहे ब्राह्मणातिथिपूजने ।
उग्रं पर्यचरत्तत्र ब्राह्मणं संशितब्रतम्

niyuktā sā piturgehe brāhmaṇātithipūjane |
ugraṃ paryacarattatra brāhmaṇaṃ saṃśitabratam

निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः ।
तमुग्रं संशितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयत्

nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ |
tamugraṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnairatoṣayat

दध्याज्यकादिभिर्नित्यं व्यञ्जनैः प्रत्यहं शुभा ।
सहस्रसङ्ख्यैर्योगीन्द्रमुपचारदनुत्तमा

dadhyājyakādibhirnityaṃ vyañjanaiḥ pratyahaṃ śubhā |
sahasrasaṅkhyairyogīndramupacāradanuttamā

दुर्वासा वत्सरस्यान्ते ददौ मन्त्रमनुत्तमम् ।
यशस्विन्यै पृथायै तदापद्धर्मान्ववेक्षया ।
अभिचाराभिसंयुक्तमब्रवीच्चैव तां मुनिः

durvāsā vatsarasyānte dadau mantramanuttamam |
yaśasvinyai pṛthāyai tadāpaddharmānvavekṣayā |
abhicārābhisaṃyuktamabravīccaiva tāṃ muniḥ

यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि ।
तस्य तस्य प्रभावेण तव पुत्रो भविष्यति

yaṃ yaṃ devaṃ tvametena mantreṇāvāhayiṣyasi |
tasya tasya prabhāveṇa tava putro bhaviṣyati

तथोक्ता सा तु विप्रेण कुन्ती कौतूहलान्विता ।
कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी

tathoktā sā tu vipreṇa kuntī kautūhalānvitā |
kanyā satī devamarkamājuhāva yaśasvinī

ततो घनान्तरं कृत्वा स्वमार्गं तपनस्तदा ।
उपतस्थे स तां कन्यां पृथां पृथुललोचनाम्

tato ghanāntaraṃ kṛtvā svamārgaṃ tapanastadā |
upatasthe sa tāṃ kanyāṃ pṛthāṃ pṛthulalocanām

सा ददर्श तमायान्तं भास्करं लोकभावनम् ।
विस्मिता चानवद्याङ्गी दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्

sā dadarśa tamāyāntaṃ bhāskaraṃ lokabhāvanam |
vismitā cānavadyāṅgī dṛṣṭvā tanmahadadbhutam

साब्रवीद्भगवन्कस्त्वमाविर्भूतो ममाग्रतः ।
(आदित्य उवाच)
आहूतोपस्थितं भद्रे ऋषिमन्त्रेण चोदितम् ।
विद्धि मां पुत्रलाभाय देवमर्कं शुचिस्मिते

sābravīdbhagavankastvamāvirbhūto mamāgrataḥ |
(āditya uvāca)
āhūtopasthitaṃ bhadre ṛṣimantreṇa coditam |
viddhi māṃ putralābhāya devamarkaṃ śucismite

पुत्रस्ते निर्मितः सुभ्रु शृणु महादृक्छुभानने ।
आदित्ये कुण्डले बिभ्रत्कवचं चैव मामकम्

putraste nirmitaḥ subhru śṛṇu mahādṛkchubhānane |
āditye kuṇḍale bibhratkavacaṃ caiva māmakam

शस्त्रास्त्राणामभेद्यश्च भविष्यति शुचिस्मिते ।
नास्य किंचिददेयं च ब्राह्मणेभ्यो भविष्यति

śastrāstrāṇāmabhedyaśca bhaviṣyati śucismite |
nāsya kiṃcidadeyaṃ ca brāhmaṇebhyo bhaviṣyati

चोद्यमानो मया चापि न क्षमं चिन्तयिष्यति ।
दास्यत्येव हि विप्रेभ्यो मानी चैव भविष्यति

codyamāno mayā cāpi na kṣamaṃ cintayiṣyati |
dāsyatyeva hi viprebhyo mānī caiva bhaviṣyati

एवमुक्ता ततः कुन्ती गोपतिं प्रत्युवाच ह ।
कन्या पितृसा चाहं पुरुषार्थो न चैव मे

evamuktā tataḥ kuntī gopatiṃ pratyuvāca ha |
kanyā pitṛsā cāhaṃ puruṣārtho na caiva me

कश्चिन्मे ब्राह्मणः प्रादाद्वरं विद्यां च शत्रुहन् ।
तद्विजिज्ञासयाऽऽह्वानं कृतवत्यस्मि ते विभो

kaścinme brāhmaṇaḥ prādādvaraṃ vidyāṃ ca śatruhan |
tadvijijñāsayā''hvānaṃ kṛtavatyasmi te vibho

एतस्मिन्नपराधे त्वां शिरसाऽहं प्रसादये ।
योषितो हि सदा रक्ष्यास्त्वपराधेऽपि नित्यशः

etasminnaparādhe tvāṃ śirasā'haṃ prasādaye |
yoṣito hi sadā rakṣyāstvaparādhe'pi nityaśaḥ

वेदाहं सर्वमेवैतद्यद्दुर्वासा वरं ददौ ।
संत्यज्य भयमेवेह क्रियतां सङ्गमो मम

vedāhaṃ sarvamevaitadyaddurvāsā varaṃ dadau |
saṃtyajya bhayameveha kriyatāṃ saṅgamo mama

अमोघं दर्शनं मह्यमाहूतश्चास्मि ते शुभे ।
वृथाऽऽह्वानेऽपि ते भीरु दोषः स्यान्नात्र संशयः

amoghaṃ darśanaṃ mahyamāhūtaścāsmi te śubhe |
vṛthā''hvāne'pi te bhīru doṣaḥ syānnātra saṃśayaḥ

यद्येवं मन्यसे भीरु किमाह्वयसि भास्करम् ।
यदि मामवजानासि ऋषिः स न भविष्यति

yadyevaṃ manyase bhīru kimāhvayasi bhāskaram |
yadi māmavajānāsi ṛṣiḥ sa na bhaviṣyati

मन्त्रदानेन यस्मात्त्वमवलेपेन दर्पिता ।
कुलं च तेऽद्य धक्ष्यामि क्रोधदीप्तेन चक्षुषा

mantradānena yasmāttvamavalepena darpitā |
kulaṃ ca te'dya dhakṣyāmi krodhadīptena cakṣuṣā

एवमुक्ता बहुविधं सान्त्वपूर्वं विवस्वता ।
सा तु नैच्छद्वरारोहा कन्याहमिति भारत

evamuktā bahuvidhaṃ sāntvapūrvaṃ vivasvatā |
sā tu naicchadvarārohā kanyāhamiti bhārata

बन्धुपक्षभयाद्भीता लज्जया च यशस्विनी ।
तामर्कः पुनरेवेदब्रवीद्भरतर्षभ ॥?

bandhupakṣabhayādbhītā lajjayā ca yaśasvinī |
tāmarkaḥ punarevedabravīdbharatarṣabha ||?

मत्प्रसादान्न ते राज्ञि भविता दोष इत्युत

matprasādānna te rājñi bhavitā doṣa ityuta

प्रसीद भगवन्मह्यमवलेपो हि नास्ति मे ।
त्वयैव परिहार्यं स्यात्कन्याभावस्य दूषणम्

prasīda bhagavanmahyamavalepo hi nāsti me |
tvayaiva parihāryaṃ syātkanyābhāvasya dūṣaṇam

व्यपयातु भयं तेऽद्य कुमारं प्रसमीक्षसे ।
मया त्वं चाप्यनुज्ञाता पुनः कन्या भविष्यसि

vyapayātu bhayaṃ te'dya kumāraṃ prasamīkṣase |
mayā tvaṃ cāpyanujñātā punaḥ kanyā bhaviṣyasi

एवमुक्ता ततः कुन्ती संप्रहृष्टतनूरुहा ।
सङ्गताऽभूत्तदा सुभ्रूरादित्येन महात्मना

evamuktā tataḥ kuntī saṃprahṛṣṭatanūruhā |
saṅgatā'bhūttadā subhrūrādityena mahātmanā

प्रकाशकर्मा तपनः कन्यागर्भं ददौ पुनः ।
तत्र वीरः समभवत्सर्वशस्त्रभृतां वरः

prakāśakarmā tapanaḥ kanyāgarbhaṃ dadau punaḥ |
tatra vīraḥ samabhavatsarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

आमुक्तकवचः श्रीमान्देवगर्भः श्रियान्वितः ।
सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्द्योतिताननः

āmuktakavacaḥ śrīmāndevagarbhaḥ śriyānvitaḥ |
sahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍaloddyotitānanaḥ

अजायत सुतः कर्णः सर्वलोकेषु विश्रुतः ।
प्रादाच्च तस्यै कन्यात्वं पुनः स परमद्युतिः

ajāyata sutaḥ karṇaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ |
prādācca tasyai kanyātvaṃ punaḥ sa paramadyutiḥ

दत्त्वा च तपतां श्रेष्ठो दिवमाचक्रमे ततः ।
दृष्ट्वा कुमारं जातं सा वार्ष्णेयी दीनमानसा

dattvā ca tapatāṃ śreṣṭho divamācakrame tataḥ |
dṛṣṭvā kumāraṃ jātaṃ sā vārṣṇeyī dīnamānasā

एकाग्रं चिन्तयामास किं कृत्वा सुकृतं भवेत् ।
गूहमानापचारं सा बन्धुपक्षभयात्तदा

ekāgraṃ cintayāmāsa kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet |
gūhamānāpacāraṃ sā bandhupakṣabhayāttadā

मञ्जूषां रत्नसंपूर्णां कृत्वा बालसमाश्रिताम् ।
उत्ससर्ज कुमारं तं जले कुन्ती महाबलम्

mañjūṣāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ kṛtvā bālasamāśritām |
utsasarja kumāraṃ taṃ jale kuntī mahābalam

तमुत्सृष्टं जले गर्भं राधाभर्ता महायशाः ।
पुत्रत्वे कल्पयामास सभार्यः सूतनन्दनः

tamutsṛṣṭaṃ jale garbhaṃ rādhābhartā mahāyaśāḥ |
putratve kalpayāmāsa sabhāryaḥ sūtanandanaḥ

नामधेयं च चक्राते तस्य बालस्य तावुभौ ।
वसुना सह जातोऽयं वसुषेणो भवत्विति

nāmadheyaṃ ca cakrāte tasya bālasya tāvubhau |
vasunā saha jāto'yaṃ vasuṣeṇo bhavatviti

स वर्धमानो बलवान्सर्वास्त्रेषूद्यतोऽभवत् ।
आपृष्ठतापादादित्यमुपातिष्ठत वीर्यवान्

sa vardhamāno balavānsarvāstreṣūdyato'bhavat |
āpṛṣṭhatāpādādityamupātiṣṭhata vīryavān

तस्मिन्काले तु जपतस्तस्य वीरस्य धीमतः ।
नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत्किंचिद्वसु महीतले

tasminkāle tu japatastasya vīrasya dhīmataḥ |
nādeyaṃ brāhmaṇeṣvāsītkiṃcidvasu mahītale

ततः काले तु कस्मिंश्चित्स्वप्नान्ते कर्णमब्रवीत् ।
आदित्यो ब्राह्मणो भूत्वा शृणु वीर वचो मम

tataḥ kāle tu kasmiṃścitsvapnānte karṇamabravīt |
ādityo brāhmaṇo bhūtvā śṛṇu vīra vaco mama

प्रभातायां रजन्यां त्वामागमिष्यति वासवः ।
न तस्य भिक्षा दातव्या विप्ररूपी भविष्यति

prabhātāyāṃ rajanyāṃ tvāmāgamiṣyati vāsavaḥ |
na tasya bhikṣā dātavyā viprarūpī bhaviṣyati

निश्चयोऽस्यापहर्तुं ते कवचं कुण्डले तथा ।
अतस्त्वां बोधयाम्येष स्मर्तासि वचनं मम

niścayo'syāpahartuṃ te kavacaṃ kuṇḍale tathā |
atastvāṃ bodhayāmyeṣa smartāsi vacanaṃ mama

शक्रो मां विप्ररूपेण यदि वै याचते द्विज ।
कथं तस्मै न दास्यामि यथा चास्म्यवबोधितः

śakro māṃ viprarūpeṇa yadi vai yācate dvija |
kathaṃ tasmai na dāsyāmi yathā cāsmyavabodhitaḥ

विप्राः पूज्यास्तु देवानां सततं प्रियमिच्छताम् ।
तं देवदेवं जानन्वै न शक्तोऽस्म्यवमन्त्रणे

viprāḥ pūjyāstu devānāṃ satataṃ priyamicchatām |
taṃ devadevaṃ jānanvai na śakto'smyavamantraṇe

यद्येवं शृणु मे वीर वरं ते सोऽपि दास्यति ।
शक्तिं त्वमपि याचेथाः सर्वशत्रुविबाधिनीम्

yadyevaṃ śṛṇu me vīra varaṃ te so'pi dāsyati |
śaktiṃ tvamapi yācethāḥ sarvaśatruvibādhinīm

एवमुक्त्वा द्विजः स्वप्ने तत्रैवान्तरधीयत ।
कर्णः प्रबुद्धस्तं स्वप्नं चिन्तयानोऽभवत्तदा

evamuktvā dvijaḥ svapne tatraivāntaradhīyata |
karṇaḥ prabuddhastaṃ svapnaṃ cintayāno'bhavattadā

तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा पुत्रार्थं भूतभावनः ।
कुण्डले प्रार्थयामास कवचं च महाद्युतिः

tamindro brāhmaṇo bhūtvā putrārthaṃ bhūtabhāvanaḥ |
kuṇḍale prārthayāmāsa kavacaṃ ca mahādyutiḥ

उत्कृत्याविमनाः स्वाङ्गात्कवचं रुधिरस्रवम् ।
कर्णौ पार्श्वे च द्वे छित्त्वा प्रायच्छत्स कृताञ्जलिः

utkṛtyāvimanāḥ svāṅgātkavacaṃ rudhirasravam |
karṇau pārśve ca dve chittvā prāyacchatsa kṛtāñjaliḥ

प्रतिगृह्य तु देवेशस्तुष्टस्तेनास्य कर्मणा ।
अहो साहसमित्याह मनसा वासवो हसन्

pratigṛhya tu deveśastuṣṭastenāsya karmaṇā |
aho sāhasamityāha manasā vāsavo hasan

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
न तं पश्यामि यो ह्येतत्कर्म कर्ता भविष्यति

devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
na taṃ paśyāmi yo hyetatkarma kartā bhaviṣyati

प्रीतोऽस्मि कर्मणा तेन वरं ब्रूहि यदिच्छसि ।
(कर्ण उवाच)
इच्छामि भगवद्दत्तां शक्तिं शत्रुनिबर्हणीम्

prīto'smi karmaṇā tena varaṃ brūhi yadicchasi |
(karṇa uvāca)
icchāmi bhagavaddattāṃ śaktiṃ śatrunibarhaṇīm

शक्तिं तस्मै ददौ शक्रो विस्मयाद्वाक्यमब्रवीत् ।
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्

śaktiṃ tasmai dadau śakro vismayādvākyamabravīt |
devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām

यस्मै क्षेप्स्यसि रुष्टः सन्सोऽनया न भविष्यति ।
हत्वैकं समरे शत्रुं ततो मामागमिष्यति ।
इत्युक्त्वान्तर्दधे शक्रो वरं दत्त्वा तु तस्य वै

yasmai kṣepsyasi ruṣṭaḥ sanso'nayā na bhaviṣyati |
hatvaikaṃ samare śatruṃ tato māmāgamiṣyati |
ityuktvāntardadhe śakro varaṃ dattvā tu tasya vai

प्राङ्नाम तस्य कथितं वसुषेण इति क्षितौ ।
कर्णो वैकर्तनश्चैव कर्मणा तेन सोऽभवत्

prāṅnāma tasya kathitaṃ vasuṣeṇa iti kṣitau |
karṇo vaikartanaścaiva karmaṇā tena so'bhavat