अध्याय 118: कुरु देश की समृद्धि और तीनों राजकुमार

धृतराष्ट्रे च पाण्डौ च विदुरे च महात्मनि ।
एषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम् ।
कुरवोऽथ कुरुक्षेत्रं त्रयमेतदवर्धत

dhṛtarāṣṭre ca pāṇḍau ca vidure ca mahātmani |
eṣu triṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalam |
kuravo'tha kurukṣetraṃ trayametadavardhata

ऊर्ध्वसस्याऽभवद्भूमिः सस्यानि फलवन्ति च ।
यथर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफला द्रुमाः

ūrdhvasasyā'bhavadbhūmiḥ sasyāni phalavanti ca |
yathartuvarṣī parjanyo bahupuṣpaphalā drumāḥ

वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिणः ।
गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च

vāhanāni prahṛṣṭāni muditā mṛgapakṣiṇaḥ |
gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca

वणिग्भिश्चान्वकीर्यन्त नगराण्यथ शिल्पिभिः ।
शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनोऽभवन्

vaṇigbhiścānvakīryanta nagarāṇyatha śilpibhiḥ |
śūrāśca kṛtavidyāśca santaśca sukhino'bhavan

नाभवन्दस्यवः केचिन्नाधर्मरुचयो जनाः ।
प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगमवर्तत

nābhavandasyavaḥ kecinnādharmarucayo janāḥ |
pradeśeṣvapi rāṣṭrāṇāṃ kṛtaṃ yugamavartata

धर्मक्रिया यज्ञशीलाः सत्यव्रतपरायणाः ।
अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ता व्यवर्धन्त प्रजास्तदा

dharmakriyā yajñaśīlāḥ satyavrataparāyaṇāḥ |
anyonyaprītisaṃyuktā vyavardhanta prajāstadā

मानक्रोधविहीनाश्च नरा लोभविवर्जिताः ।
अन्योन्यमभ्यनन्दन्त धर्मोत्तरमवर्तत

mānakrodhavihīnāśca narā lobhavivarjitāḥ |
anyonyamabhyanandanta dharmottaramavartata

तन्महोदधिवत्पूर्णं नगरं वै व्यरोचत ।
द्वारतोरणनिर्यूहैर्युक्तमभ्रचयोपमैः

tanmahodadhivatpūrṇaṃ nagaraṃ vai vyarocata |
dvāratoraṇaniryūhairyuktamabhracayopamaiḥ

प्रसादशतसंबाधं महेन्द्रपुरसन्निभम् ।
नदीषु वनखण्डेषु वापीपल्वलसानुषु ।
काननेषु च रम्येषु विजह्रुर्मुदिता जनाः

prasādaśatasaṃbādhaṃ mahendrapurasannibham |
nadīṣu vanakhaṇḍeṣu vāpīpalvalasānuṣu |
kānaneṣu ca ramyeṣu vijahrurmuditā janāḥ

उत्तरैः कुरुभिः सार्धं दक्षिणाः कुरवस्तथा ।
विस्पर्धमाना व्यचरंस्तथा देवर्षिचारणैः

uttaraiḥ kurubhiḥ sārdhaṃ dakṣiṇāḥ kuravastathā |
vispardhamānā vyacaraṃstathā devarṣicāraṇaiḥ

नाभवत्कृपणः कश्चिन्नाभवन्विधवाः स्त्रियः ।
तस्मिञ्जनपदे रम्ये कुरुभिर्बहुलीकृते

nābhavatkṛpaṇaḥ kaścinnābhavanvidhavāḥ striyaḥ |
tasmiñjanapade ramye kurubhirbahulīkṛte

कूपारामसभावाप्यो ब्राह्मणावसथास्तथा ।
बभूवुः सर्वर्द्धियुतास्तस्मिन्राष्ट्रे सदोत्सवाः

kūpārāmasabhāvāpyo brāhmaṇāvasathāstathā |
babhūvuḥ sarvarddhiyutāstasminrāṣṭre sadotsavāḥ

भीष्मेण धर्मतो राजन्सर्वतः परिरक्षिते ।
बभूव रमणीयश्च चैत्ययूपशताङ्कितः

bhīṣmeṇa dharmato rājansarvataḥ parirakṣite |
babhūva ramaṇīyaśca caityayūpaśatāṅkitaḥ

स देशः परराष्ट्राणि विमृज्याभिप्रवर्धितः ।
भीष्मेण विहितं राष्ट्रे धर्मचक्रमवर्तत

sa deśaḥ pararāṣṭrāṇi vimṛjyābhipravardhitaḥ |
bhīṣmeṇa vihitaṃ rāṣṭre dharmacakramavartata

क्रियमाणेषु कृत्येषु कुमाराणां महात्मनाम् ।
पौरजानपदाः सर्वे बभूवुः परमोत्सुकाः

kriyamāṇeṣu kṛtyeṣu kumārāṇāṃ mahātmanām |
paurajānapadāḥ sarve babhūvuḥ paramotsukāḥ

गृहेषु कुरुमुख्यानां पौराणां च नराधिप ।
दीयतां भुज्यतां चेति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः

gṛheṣu kurumukhyānāṃ paurāṇāṃ ca narādhipa |
dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti vāco'śrūyanta sarvaśaḥ

धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः ।
जन्मप्रभृति भीष्मेण पुत्रवत्परिपालिताः

dhṛtarāṣṭraśca pāṇḍuśca viduraśca mahāmatiḥ |
janmaprabhṛti bhīṣmeṇa putravatparipālitāḥ

संस्कारैः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः ।
श्रमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम्

saṃskāraiḥ saṃskṛtāste tu vratādhyayanasaṃyutāḥ |
śramavyāyāmakuśalāḥ samapadyanta yauvanam

धनुर्वेदे च वेदे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि ।
तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रेषु पारगाः

dhanurvede ca vede ca gadāyuddhe'sicarmaṇi |
tathaiva gajaśikṣāyāṃ nītiśāstreṣu pāragāḥ

इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु बोधिताः ।
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्चयाः

itihāsapurāṇeṣu nānāśikṣāsu bodhitāḥ |
vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvatra kṛtaniścayāḥ

वैदिकाध्ययने युक्तो नीतिशास्त्रेषु पारगः ।
भीष्मेण राजा कौरव्यो धृतराष्ट्रोऽभिषेचितः

vaidikādhyayane yukto nītiśāstreṣu pāragaḥ |
bhīṣmeṇa rājā kauravyo dhṛtarāṣṭro'bhiṣecitaḥ

धनुर्वेदेऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि ।
तथैव गजशिक्षायामस्त्रेषु विविधेषु च

dhanurvede'śvapṛṣṭhe ca gadāyuddhe'sicarmaṇi |
tathaiva gajaśikṣāyāmastreṣu vividheṣu ca

अर्थधर्मप्रधानासु विद्यासु विविधासु च ।
गतः पारं यदा पाण्डुस्तदा सेनापतिः कृतः

arthadharmapradhānāsu vidyāsu vividhāsu ca |
gataḥ pāraṃ yadā pāṇḍustadā senāpatiḥ kṛtaḥ

पाण्डुर्धनुषि विक्रान्तो नरेष्वभ्यदिकोऽभवत् ।
अन्येभ्यो बलवानासीद्धृतराष्ट्रो महीपतिः

pāṇḍurdhanuṣi vikrānto nareṣvabhyadiko'bhavat |
anyebhyo balavānāsīddhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ

अमात्यो मनुजेन्द्रस्य बाल एव यशस्विनः ।
भीष्मेण सर्वधर्माणां प्रणेता विदुरः कृतः

amātyo manujendrasya bāla eva yaśasvinaḥ |
bhīṣmeṇa sarvadharmāṇāṃ praṇetā viduraḥ kṛtaḥ

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिमेधापटुर्युवा ।
भावेनागमयुक्तेन सर्वं वेदयते जगत्

sarvaśāstrārthatattvajño buddhimedhāpaṭuryuvā |
bhāvenāgamayuktena sarvaṃ vedayate jagat

त्रिषु लोकेषु न त्वासीत्कश्चिद्विदुरसंमितः ।
धर्मनित्यस्तथा राजन्धर्मं च परमं गतः

triṣu lokeṣu na tvāsītkaścidvidurasaṃmitaḥ |
dharmanityastathā rājandharmaṃ ca paramaṃ gataḥ

प्रनष्टं शान्तनोर्वंशं समीक्ष्य पुनरुद्धृतम् ।
ततो निर्वचनं लोके सर्वराष्ट्रेष्ववर्तत

pranaṣṭaṃ śāntanorvaṃśaṃ samīkṣya punaruddhṛtam |
tato nirvacanaṃ loke sarvarāṣṭreṣvavartata

वीरसूनां काशिसुते देशानां कुरुजाङ्गलम् ।
सर्वध्रमविदां भीष्मः पुराणां गजसाह्वयम्

vīrasūnāṃ kāśisute deśānāṃ kurujāṅgalam |
sarvadhramavidāṃ bhīṣmaḥ purāṇāṃ gajasāhvayam

धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद्रज्यं न प्रत्यपद्यत ।
पारसवत्वाद्विदुरो राजा पाण्डुर्बभूव ह

dhṛtarāṣṭrastvacakṣuṣṭvādrajyaṃ na pratyapadyata |
pārasavatvādviduro rājā pāṇḍurbabhūva ha

अथ शुश्राव विप्रेभ्यः कुन्तिभोजमहीपतेः ।
रूपयौवनसंपन्नां सुतां सागरगासुतः

atha śuśrāva viprebhyaḥ kuntibhojamahīpateḥ |
rūpayauvanasaṃpannāṃ sutāṃ sāgaragāsutaḥ

सुबलस्य च कल्याणीं गान्धाराधिपतेः सुताम् ।
सुतां च मद्रराजस्य रूपेणाप्रतिमां भुवि

subalasya ca kalyāṇīṃ gāndhārādhipateḥ sutām |
sutāṃ ca madrarājasya rūpeṇāpratimāṃ bhuvi

कदाचिदथ गाङ्गेयः सर्वनीतिमतां वरः ।
विदुरं धर्मतत्त्वज्ञं वाक्यमाह यथोचितम्

kadācidatha gāṅgeyaḥ sarvanītimatāṃ varaḥ |
viduraṃ dharmatattvajñaṃ vākyamāha yathocitam