अध्याय 117: माण्डव्य का धर्म को विदुर होने का शाप

ततः स मुनिशार्दूलस्तानुवाच तपोधनान् ।
दोषतः कं गमिष्यामि न हि मेऽन्योपराध्यति

tataḥ sa muniśārdūlastānuvāca tapodhanān |
doṣataḥ kaṃ gamiṣyāmi na hi me'nyoparādhyati

तं दृष्ट्वा रक्षिणस्तत्र तथा बहुतिथेऽहनि ।
न्यवेदयंस्तथा राज्ञे यथावृत्तं नराधिप

taṃ dṛṣṭvā rakṣiṇastatra tathā bahutithe'hani |
nyavedayaṃstathā rājñe yathāvṛttaṃ narādhipa

राजा च तमृषिं श्रुत्वा निष्क्रम्य सह मन्त्रिभिः ।
प्रसादयामास तदा शूलस्थमृषिसत्तमम्

rājā ca tamṛṣiṃ śrutvā niṣkramya saha mantribhiḥ |
prasādayāmāsa tadā śūlasthamṛṣisattamam

यन्मयाऽपकृतं मोहादज्ञानादृषिसत्तम ।
प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुमर्हसि

yanmayā'pakṛtaṃ mohādajñānādṛṣisattama |
prasādaye tvāṃ tatrāhaṃ na me tvaṃ kroddhumarhasi

एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः ।
कृतप्रसादं राजा तं ततः समवतारयत्

evamuktastato rājñā prasādamakaronmuniḥ |
kṛtaprasādaṃ rājā taṃ tataḥ samavatārayat

अवतार्य च शूलाग्रात्तच्छूलं निश्चकर्ष ह ।
अशक्नुवंश्च निष्क्रष्टुं शूलं मूले स चिच्छिदे

avatārya ca śūlāgrāttacchūlaṃ niścakarṣa ha |
aśaknuvaṃśca niṣkraṣṭuṃ śūlaṃ mūle sa cicchide

स तथान्तर्गतेनैव शूलेन व्यचरन्मुनिः ।
कण्ठपार्श्वान्तरस्थेन शङ्कुना मुनिराचत् ।
पुष्पभाजनधारी स्यादिति चिन्तापरोऽभवत्

sa tathāntargatenaiva śūlena vyacaranmuniḥ |
kaṇṭhapārśvāntarasthena śaṅkunā munirācat |
puṣpabhājanadhārī syāditi cintāparo'bhavat

स चातितपसा लोकान्विजिग्ये दुर्लभान्परैः

sa cātitapasā lokānvijigye durlabhānparaiḥ

अणीमाण्डव्य इति च ततो लोकेषु गीयते ।
स गत्वा सदनं विप्रो धर्मस्य परमार्थवित्

aṇīmāṇḍavya iti ca tato lokeṣu gīyate |
sa gatvā sadanaṃ vipro dharmasya paramārthavit

आसनस्थं ततो धर्मं दृष्ट्वोपालभत प्रभुम् ।
किं नु तद्दुष्कृतं कर्म मया कृतमजानता

āsanasthaṃ tato dharmaṃ dṛṣṭvopālabhata prabhum |
kiṃ nu tadduṣkṛtaṃ karma mayā kṛtamajānatā

यस्येयं फलनिर्वृत्तिरीदृश्यासादिता मया ।
शीघ्रमाचक्ष्व मे तत्त्वं पश्य मे तपसो बलम्

yasyeyaṃ phalanirvṛttirīdṛśyāsāditā mayā |
śīghramācakṣva me tattvaṃ paśya me tapaso balam

पतङ्गिकानां पुच्छेषु त्वयेषीका प्रवेशिता ।
कर्मणस्तस्य ते प्राप्तं फलमेतत्तपोधन

pataṅgikānāṃ puccheṣu tvayeṣīkā praveśitā |
karmaṇastasya te prāptaṃ phalametattapodhana

स्वल्पमेव यथा दत्तं दानं बहुगुणं भवेत् ।
अधर्म एवं विप्रर्षे बहुदुःखफलप्रदः

svalpameva yathā dattaṃ dānaṃ bahuguṇaṃ bhavet |
adharma evaṃ viprarṣe bahuduḥkhaphalapradaḥ

कस्मिन्काले मया तत्तु कृतं ब्रूहि यथातथम् ।
तेनोक्तं धर्मराजेन बालभावे त्वया कृतम्

kasminkāle mayā tattu kṛtaṃ brūhi yathātatham |
tenoktaṃ dharmarājena bālabhāve tvayā kṛtam

बालो हि द्वादशाद्वर्षाज्जन्मतो यत्करिष्यति ।
न भविष्यत्यधर्मोऽत्र न प्रज्ञास्यति वै दिशः

bālo hi dvādaśādvarṣājjanmato yatkariṣyati |
na bhaviṣyatyadharmo'tra na prajñāsyati vai diśaḥ

अल्पेऽपराधेऽपि महान्मम दण्डस्त्वया धृतः ।
गरीयान्ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधादपि

alpe'parādhe'pi mahānmama daṇḍastvayā dhṛtaḥ |
garīyānbrāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhādapi

शूद्रयोनावतो धर्म मानुषः संभविष्यसि ।
मर्यादां स्थापयाम्यद्य लोके कर्मफलोदयाम्

śūdrayonāvato dharma mānuṣaḥ saṃbhaviṣyasi |
maryādāṃ sthāpayāmyadya loke karmaphalodayām

आ चतुर्दशकाद्वर्षान्न भविष्यति पातकम् ।
परतः कुर्वतामेव दोष एव भविष्यति

ā caturdaśakādvarṣānna bhaviṣyati pātakam |
parataḥ kurvatāmeva doṣa eva bhaviṣyati

एतेन त्वपराधेन शापात्तस्य महात्मनः ।
धर्मो विदुररूपेण शूद्रयोनावजायत

etena tvaparādhena śāpāttasya mahātmanaḥ |
dharmo vidurarūpeṇa śūdrayonāvajāyata

धर्मे चार्थे च कुशलो लोभक्रोधविवर्जितः ।
दीर्घदर्शी शमपरः कुरूणां च हिते रतः

dharme cārthe ca kuśalo lobhakrodhavivarjitaḥ |
dīrghadarśī śamaparaḥ kurūṇāṃ ca hite rataḥ