अध्याय 116: निर्दोष माण्डव्य को शूली

किं कृतं कर्म धर्मेण येन शापमुपेयिवान् ।
कस्य शापाच्च ब्रह्मर्षेः शूद्रयोनावजायत

kiṃ kṛtaṃ karma dharmeṇa yena śāpamupeyivān |
kasya śāpācca brahmarṣeḥ śūdrayonāvajāyata

बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रुतः ।
धृतिमान्सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः

babhūva brāhmaṇaḥ kaścinmāṇḍavya iti viśrutaḥ |
dhṛtimānsarvadharmajñaḥ satye tapasi ca sthitaḥ

स तीर्थयात्रां विचरन्नाजगाम यदृच्छया ।
संनिकृष्टानि तीर्थानि ग्रामाणां यानि कानि च ।
तत्राश्रमपदं कृत्वा वसति स्म महामुनिः

sa tīrthayātrāṃ vicarannājagāma yadṛcchayā |
saṃnikṛṣṭāni tīrthāni grāmāṇāṃ yāni kāni ca |
tatrāśramapadaṃ kṛtvā vasati sma mahāmuniḥ

स आश्रमपदद्वारि वृक्षमूले महातपाः ।
ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी तस्थौ मौनव्रतान्वितः

sa āśramapadadvāri vṛkṣamūle mahātapāḥ |
ūrdhvabāhurmahāyogī tasthau maunavratānvitaḥ

तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि वर्ततः ।
तमाश्रममनुप्राप्ता दस्यवो लोप्त्रहारिणः

tasya kālena mahatā tasmiṃstapasi vartataḥ |
tamāśramamanuprāptā dasyavo loptrahāriṇaḥ

अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ ।
तामेव वसतिं जग्मुस्ते ग्रामाल्लोप्त्रहारिणः

anusāryamāṇā bahubhī rakṣibhirbharatarṣabha |
tāmeva vasatiṃ jagmuste grāmālloptrahāriṇaḥ

यस्मिन्नावसथे शेते स मुनिः संशितव्रतः ।
ते तस्यावसथे लोप्त्रं दस्यवः कुरुसत्तम

yasminnāvasathe śete sa muniḥ saṃśitavrataḥ |
te tasyāvasathe loptraṃ dasyavaḥ kurusattama

निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवानागते बले ।
तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तद्रक्षिणां बलम्

nidhāya ca bhayāllīnāstatraivānāgate bale |
teṣu līneṣvatho śīghraṃ tatastadrakṣiṇāṃ balam

आजगाम ततोऽपश्यंस्तमृषिं तस्करानुगाः ।
तमपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम्

ājagāma tato'paśyaṃstamṛṣiṃ taskarānugāḥ |
tamapṛcchaṃstato rājaṃstathāvṛttaṃ tapodhanam

कतरेण पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम ।
तेन गच्छामहे ब्रह्मन्यथा शीघ्रतरं वयम्

katareṇa pathā yātā dasyavo dvijasattama |
tena gacchāmahe brahmanyathā śīghrataraṃ vayam

तथा तु रक्षिमां तेषां ब्रुवतां स तपोधनः ।
न किंचिद्वचनं राजन्नब्रवीत्साध्वसाधु वा

tathā tu rakṣimāṃ teṣāṃ bruvatāṃ sa tapodhanaḥ |
na kiṃcidvacanaṃ rājannabravītsādhvasādhu vā

ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तमाश्रमम् ।
ददृशुस्तत्र लीनांस्तांश्चोरांस्तद्द्रव्यमेव च

tataste rājapuruṣā vicinvānāstamāśramam |
dadṛśustatra līnāṃstāṃścorāṃstaddravyameva ca

ततः शङ्का समभवद्रक्षिणां तं मुनिं प्रति ।
संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्चैव न्यवेदयन्

tataḥ śaṅkā samabhavadrakṣiṇāṃ taṃ muniṃ prati |
saṃyamyainaṃ tato rājñe dasyūṃścaiva nyavedayan

तं राजा सह तैश्चोरैरन्वशाद्वध्यतामिति ।
स रक्षिभिस्तैरज्ञातः शूले प्रोतो महातपाः

taṃ rājā saha taiścorairanvaśādvadhyatāmiti |
sa rakṣibhistairajñātaḥ śūle proto mahātapāḥ

ततस्ते शूलमारोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा ।
प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ

tataste śūlamāropya taṃ muniṃ rakṣiṇastadā |
pratijagmurmahīpālaṃ dhanānyādāya tānyatha

शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः ।
निराहारोऽपि विप्रर्षिर्मरणं नाभ्यपद्यत

śūlasthaḥ sa tu dharmātmā kālena mahatā tataḥ |
nirāhāro'pi viprarṣirmaraṇaṃ nābhyapadyata

धारयामास च प्राणानृषींश्च समुपानयत् ।
शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना

dhārayāmāsa ca prāṇānṛṣīṃśca samupānayat |
śūlāgre tapyamānena tapastena mahātmanā

सन्तापं परमं जग्मुर्मुनयस्तपसाऽन्विताः ।
ते रात्रौ शकुना भूत्वा सन्निपत्त्य तु भारत ।
दर्शन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन्द्विजोत्तमम्

santāpaṃ paramaṃ jagmurmunayastapasā'nvitāḥ |
te rātrau śakunā bhūtvā sannipattya tu bhārata |
darśanto yathāśakti tamapṛcchandvijottamam

श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्किं पापं कृतवानसि ।
येनेह समनुप्राप्तं शूले दुःखभयं महत्

śrotumicchāmahe brahmankiṃ pāpaṃ kṛtavānasi |
yeneha samanuprāptaṃ śūle duḥkhabhayaṃ mahat