अध्याय 115: धृतराष्ट्र, पाण्डु और विदुर का जन्म

ततः सत्यवती काले वधूं स्नातामृतौ तदा ।
संवेशयन्ती शयने शनैर्वचनमब्रवीत्

tataḥ satyavatī kāle vadhūṃ snātāmṛtau tadā |
saṃveśayantī śayane śanairvacanamabravīt

कौसल्ये देवरस्तेऽस्ति सोऽद्य त्वाऽनुप्रवेक्ष्यति ।
अप्रमत्ता प्रतीक्षैनं निशीथे ह्यागमिष्यति

kausalye devaraste'sti so'dya tvā'nupravekṣyati |
apramattā pratīkṣainaṃ niśīthe hyāgamiṣyati

श्वश्र्वास्तद्वचनं श्रुत्वा शयाना शयने शुभे ।
साऽचिन्तयत्तदा भीष्ममन्यांश्च कुरुपुङ्गवान्

śvaśrvāstadvacanaṃ śrutvā śayānā śayane śubhe |
sā'cintayattadā bhīṣmamanyāṃśca kurupuṅgavān

ततः सुप्तजनप्रायेऽर्धरात्रे भगवानृषिः ।
दीप्यमानेषु दीपेषु शरणं प्रविवेश ह

tataḥ suptajanaprāye'rdharātre bhagavānṛṣiḥ |
dīpyamāneṣu dīpeṣu śaraṇaṃ praviveśa ha

ततोऽम्बिकायां प्रथमं नियुक्तः सत्यवागृषिः ।
जगाम तस्याः शयनं विपुले तपसि स्थितः

tato'mbikāyāṃ prathamaṃ niyuktaḥ satyavāgṛṣiḥ |
jagāma tasyāḥ śayanaṃ vipule tapasi sthitaḥ

तं समीक्ष्य तु कौसल्या दुष्प्रेक्षमतथोचिता ।
विरूप इति वित्रस्ता संकुच्यासीन्निमीलिता

taṃ samīkṣya tu kausalyā duṣprekṣamatathocitā |
virūpa iti vitrastā saṃkucyāsīnnimīlitā

विरूपो हि जटी चापि दुर्वर्णः परुषः कृशः ।
सुगन्धेतरगन्धश्च सर्वथा दुष्प्रधर्षणः

virūpo hi jaṭī cāpi durvarṇaḥ paruṣaḥ kṛśaḥ |
sugandhetaragandhaśca sarvathā duṣpradharṣaṇaḥ

तस्य कृष्णस्य कपिलां जटां दीप्ते च लोचने ।
बब्रूणि चैव श्मश्रूमि दृष्ट्वा देवी न्यमीलयत्

tasya kṛṣṇasya kapilāṃ jaṭāṃ dīpte ca locane |
babrūṇi caiva śmaśrūmi dṛṣṭvā devī nyamīlayat

संभूव तया सार्धं मातुः प्रियचिकीर्षया ।
भयात्काशिसुता तं तु नाशक्नोदभिवीक्षितुम्

saṃbhūva tayā sārdhaṃ mātuḥ priyacikīrṣayā |
bhayātkāśisutā taṃ tu nāśaknodabhivīkṣitum

ततो निष्क्रान्तमागम्य माता पुत्रमुवाच ह ।
अप्यस्यां गुणवान्पुत्र राजपुत्रो भविष्यति

tato niṣkrāntamāgamya mātā putramuvāca ha |
apyasyāṃ guṇavānputra rājaputro bhaviṣyati

निशम्य तद्वचो मातुर्व्यासः सत्यवतीसुतः ।
प्रोवाचातीन्द्रियज्ञानो विधिना संप्रचोदितः

niśamya tadvaco māturvyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
provācātīndriyajñāno vidhinā saṃpracoditaḥ

नागायुतसमप्राणो विद्वान्राजर्षिसत्तमः ।
महाभागो महावीर्यो महाबुद्धिर्भविष्यति

nāgāyutasamaprāṇo vidvānrājarṣisattamaḥ |
mahābhāgo mahāvīryo mahābuddhirbhaviṣyati

तस्य चापि शतं पुत्रा भविष्यन्ति महात्मनः ।
किंतु मातुः स वैगुण्यादन्ध एव भविष्यति

tasya cāpi śataṃ putrā bhaviṣyanti mahātmanaḥ |
kiṃtu mātuḥ sa vaiguṇyādandha eva bhaviṣyati

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माता पुत्रमथाऽब्रवीत् ।
नान्धः कुरूणां नृपतिरनुरूपस्तपोधन

tasya tadvacanaṃ śrutvā mātā putramathā'bravīt |
nāndhaḥ kurūṇāṃ nṛpatiranurūpastapodhana

ज्ञातिवंशस्य गोप्तारं पितॄणां वंशवर्धनम् ।
अपरस्यामपि पुनर्मम शोकविनाशनम्

jñātivaṃśasya goptāraṃ pitṝṇāṃ vaṃśavardhanam |
aparasyāmapi punarmama śokavināśanam

तस्मादवरजं पुत्रं जनयान्यं नराधिपम् ।
भ्रातुर्भार्याऽवरा चेयं रूपयौवनशालिनी

tasmādavarajaṃ putraṃ janayānyaṃ narādhipam |
bhrāturbhāryā'varā ceyaṃ rūpayauvanaśālinī

अस्यामुत्पादयाऽपत्यं मन्नियोगाद्गुणाधिकम् ।
द्वितीयं कुरुवंशस्य राजानं दातुमर्हसि

asyāmutpādayā'patyaṃ manniyogādguṇādhikam |
dvitīyaṃ kuruvaṃśasya rājānaṃ dātumarhasi

स तथेति प्रतिज्ञाय निश्चक्राम महायशाः ।
साऽपि कालेन कौसल्या सुषुवेऽन्धं तमात्मजम्

sa tatheti pratijñāya niścakrāma mahāyaśāḥ |
sā'pi kālena kausalyā suṣuve'ndhaṃ tamātmajam

पुनरेव तु सा देवी परिभाष्य स्नुषां ततः ।
ऋषिमावाहयत्सत्या यथापूर्वमरिन्दम

punareva tu sā devī paribhāṣya snuṣāṃ tataḥ |
ṛṣimāvāhayatsatyā yathāpūrvamarindama

अम्बालिकां समाहूय तस्यां सत्यवती सुतम् ।
भूयो नियोजयामास सन्तानाय कुलस्य वै

ambālikāṃ samāhūya tasyāṃ satyavatī sutam |
bhūyo niyojayāmāsa santānāya kulasya vai

विषण्णाम्बालिका साध्वी निषण्णा शयनोत्तमे ।
कोन्वेष्यतीति ध्यायन्ती नियतां संप्रतीक्षते

viṣaṇṇāmbālikā sādhvī niṣaṇṇā śayanottame |
konveṣyatīti dhyāyantī niyatāṃ saṃpratīkṣate

ततस्तेनैव विधिना महर्षिस्तामपद्यत ।
अम्बालिकामथाऽभ्यागादृषिं दृष्ट्वा च साऽपि तम्

tatastenaiva vidhinā maharṣistāmapadyata |
ambālikāmathā'bhyāgādṛṣiṃ dṛṣṭvā ca sā'pi tam

विवर्णा पाण्डुसंकाशा समपद्यत भारत ।
तां भीतां पाण्डुसंकाशां विषण्णां प्रेक्ष्य भारत

vivarṇā pāṇḍusaṃkāśā samapadyata bhārata |
tāṃ bhītāṃ pāṇḍusaṃkāśāṃ viṣaṇṇāṃ prekṣya bhārata

व्यासः सत्यवतीपुत्र इदं वचनमब्रवीत् ।
यस्मात्पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य मामिह

vyāsaḥ satyavatīputra idaṃ vacanamabravīt |
yasmātpāṇḍutvamāpannā virūpaṃ prekṣya māmiha

तस्मादेष सुतस्ते वै पाण्डुरेव भविष्यति ।
नाम चास्यैतदेवेह भविष्यति शुभानने

tasmādeṣa sutaste vai pāṇḍureva bhaviṣyati |
nāma cāsyaitadeveha bhaviṣyati śubhānane

इत्युक्त्वा स निराक्रामद्भगवानृषिसत्तमः ।
ततो निष्क्रान्तमालोक्य सत्या पुत्रमथाऽब्रवीत्

ityuktvā sa nirākrāmadbhagavānṛṣisattamaḥ |
tato niṣkrāntamālokya satyā putramathā'bravīt

कुमारो ब्रूहि मे पुत्र अप्यत्र भविता शुभः ।
शशंस स पुनर्मात्रे तस्य बालस्य पाण्डुताम्

kumāro brūhi me putra apyatra bhavitā śubhaḥ |
śaśaṃsa sa punarmātre tasya bālasya pāṇḍutām

भविष्यति सुविक्रान्तः कुमारो दिक्षु विश्रुतः ।
पाण्डुत्वं वर्णतस्तस्य मातृदोषाद्भविष्यति

bhaviṣyati suvikrāntaḥ kumāro dikṣu viśrutaḥ |
pāṇḍutvaṃ varṇatastasya mātṛdoṣādbhaviṣyati

तस्य पुत्रा महेष्वासा भविष्यन्तीह पञ्च वै ।
इत्युक्त्वा मातरं तत्र सोऽभिवाद्य जगाम ह

tasya putrā maheṣvāsā bhaviṣyantīha pañca vai |
ityuktvā mātaraṃ tatra so'bhivādya jagāma ha

तं माता पुनरेवान्यमेकं पुत्रमयाचत ।
तथेति च महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत

taṃ mātā punarevānyamekaṃ putramayācata |
tatheti ca maharṣistāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata

ततः कुमारं सा देवी प्राप्तकालमजीजनत् ।
पाण्डुलक्षणसंपन्नं दीप्यमानमिव श्रिया

tataḥ kumāraṃ sā devī prāptakālamajījanat |
pāṇḍulakṣaṇasaṃpannaṃ dīpyamānamiva śriyā

यस्य पुत्रा महेष्वासा जज्ञिरे पञ्च पाण्डवाः ।
तयोर्जन्मक्रियाः सर्वा यथावदनुपूर्वशः

yasya putrā maheṣvāsā jajñire pañca pāṇḍavāḥ |
tayorjanmakriyāḥ sarvā yathāvadanupūrvaśaḥ

कारयामास वै भीष्मो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
अन्धं दृष्ट्वाऽम्बिकापुत्रं जातं सत्यवती सुतम्

kārayāmāsa vai bhīṣmo brāhmaṇairvedapāragaiḥ |
andhaṃ dṛṣṭvā'mbikāputraṃ jātaṃ satyavatī sutam

कौसल्यार्थे समाहूय पुत्रमन्यमयाचत ।
अन्धोयमन्यमिच्छामि कौसल्यातनयं शुभम्

kausalyārthe samāhūya putramanyamayācata |
andhoyamanyamicchāmi kausalyātanayaṃ śubham

एवमुक्तो महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत ।
नियता यदि कौसल्या भविष्यति पुनःशुभा

evamukto maharṣistāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata |
niyatā yadi kausalyā bhaviṣyati punaḥśubhā

भविष्यति कुमारोऽस्या धर्मशास्त्रार्थतत्ववित् ।
तां समाधाय वै भूयः स्नुषां सत्यवती पुनः

bhaviṣyati kumāro'syā dharmaśāstrārthatatvavit |
tāṃ samādhāya vai bhūyaḥ snuṣāṃ satyavatī punaḥ

ऋतुकाले ततो ज्येष्ठां वधूं तस्मै न्ययोजयत् ।
सा तु रूपं च गन्धं च महर्षेः प्रविचिन्त्य तं

ṛtukāle tato jyeṣṭhāṃ vadhūṃ tasmai nyayojayat |
sā tu rūpaṃ ca gandhaṃ ca maharṣeḥ pravicintya taṃ

नाकरोद्वचनं देव्या भयात्सुरसुतोपमा ।
ततःस्वैर्भूषणैर्दासीं भूषयित्वाऽप्सरोपमाम्

nākarodvacanaṃ devyā bhayātsurasutopamā |
tataḥsvairbhūṣaṇairdāsīṃ bhūṣayitvā'psaropamām

प्रेषयामास कृष्णाय ततः काशिपतेः सुता ।
सा तं त्वृषिमनुप्राप्तं प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च

preṣayāmāsa kṛṣṇāya tataḥ kāśipateḥ sutā |
sā taṃ tvṛṣimanuprāptaṃ pratyudgamyābhivādya ca

संविवेशाभ्यनुज्ञाता सत्कृत्योपचचार ह ।
वाग्भावोपप्रदानेन गात्रसंस्पर्शनेन च

saṃviveśābhyanujñātā satkṛtyopacacāra ha |
vāgbhāvopapradānena gātrasaṃsparśanena ca

कामोपभोगेन रहस्तस्यां तुष्टिमगादृषिः ।
तया सहोषितो राजन्महर्षिः संशितव्रतः

kāmopabhogena rahastasyāṃ tuṣṭimagādṛṣiḥ |
tayā sahoṣito rājanmaharṣiḥ saṃśitavrataḥ

उत्तिष्ठन्नब्रवीदेनामभुजिष्या भविष्यसि ।
अयं च ते शुभे गर्भः श्रेयानुदरमागतः ।
धर्मात्मा भविता लोके सर्वबुद्धिमतां वरः

uttiṣṭhannabravīdenāmabhujiṣyā bhaviṣyasi |
ayaṃ ca te śubhe garbhaḥ śreyānudaramāgataḥ |
dharmātmā bhavitā loke sarvabuddhimatāṃ varaḥ

स जज्ञे विदुरो नाम कृष्णद्वैपायनात्मजः ।
धृतराष्ट्रस्य वै भ्राता पाण्डोश्चैव महात्मनः

sa jajñe viduro nāma kṛṣṇadvaipāyanātmajaḥ |
dhṛtarāṣṭrasya vai bhrātā pāṇḍoścaiva mahātmanaḥ

धर्मो विदुररूपेण शापात्तस्य महात्मनः ।
माण्डव्यस्यार्थतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः

dharmo vidurarūpeṇa śāpāttasya mahātmanaḥ |
māṇḍavyasyārthatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ

कृष्णद्वैपायनोऽप्येतत्सत्यवत्यै न्यवेदयत् ।
प्रलम्भमात्मनश्चैव शूद्रायाः पुत्रजन्म च

kṛṣṇadvaipāyano'pyetatsatyavatyai nyavedayat |
pralambhamātmanaścaiva śūdrāyāḥ putrajanma ca

स धर्मस्यानृणो भूत्वा पुनर्मात्रा समेत्य च ।
तस्यै गर्भं समावेद्य तत्रैवान्तरधीयत

sa dharmasyānṛṇo bhūtvā punarmātrā sametya ca |
tasyai garbhaṃ samāvedya tatraivāntaradhīyata

एते विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे द्वैपायनादपि ।
जज्ञिरे देवगर्भाभाः कुरुवंशविवर्धनाः

ete vicitravīryasya kṣetre dvaipāyanādapi |
jajñire devagarbhābhāḥ kuruvaṃśavivardhanāḥ