अध्याय 113: भीष्म के उदाहरण: परशुराम, दीर्घतमा और बलि

जामदग्न्येन रामेण पितुर्वधममृष्यता ।
राजा परशुना पूर्वं हैहयाधिपतिर्हतः

jāmadagnyena rāmeṇa piturvadhamamṛṣyatā |
rājā paraśunā pūrvaṃ haihayādhipatirhataḥ

शतानि दशबाहूनां निकृत्तान्यर्जुनस्य वै ।
लोकस्याचरितो धर्मस्तेनाति किल दुश्चरः

śatāni daśabāhūnāṃ nikṛttānyarjunasya vai |
lokasyācarito dharmastenāti kila duścaraḥ

पुनश्च धनुरादाय महास्त्राणि प्रमुञ्चता ।
निर्दग्धं क्षत्रमसकृद्रथेन जयता महीम्

punaśca dhanurādāya mahāstrāṇi pramuñcatā |
nirdagdhaṃ kṣatramasakṛdrathena jayatā mahīm

एवमुच्चावचैरस्त्रैर्भार्गवेण महात्मना ।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा

evamuccāvacairastrairbhārgaveṇa mahātmanā |
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā

एवं निःक्षत्रिये लोके कृते तेन महर्षिणा ।
ततः संभूय सर्वाभिः क्षत्रियाभिः समन्ततः

evaṃ niḥkṣatriye loke kṛte tena maharṣiṇā |
tataḥ saṃbhūya sarvābhiḥ kṣatriyābhiḥ samantataḥ

उत्पादितान्यपत्यानि ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
पाणिग्राहस्य तनय इति वेदेषु निश्चितम्

utpāditānyapatyāni brāhmaṇairvedapāragaiḥ |
pāṇigrāhasya tanaya iti vedeṣu niścitam

धर्मं मनसि संस्थाप्य ब्राह्मणांस्ताः समभ्ययुः ।
लोकेऽप्याचरितो दृष्टः क्षत्रियाणां पुनर्भवः

dharmaṃ manasi saṃsthāpya brāhmaṇāṃstāḥ samabhyayuḥ |
loke'pyācarito dṛṣṭaḥ kṣatriyāṇāṃ punarbhavaḥ

ततः पुनः समुदितं क्षत्रं समभवत्तदा ।
इमं चैवात्र वक्ष्येऽहमितिहासं पुरातनम्

tataḥ punaḥ samuditaṃ kṣatraṃ samabhavattadā |
imaṃ caivātra vakṣye'hamitihāsaṃ purātanam

अथोचथ्य इति ख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा ।
ममता नाम तस्यासीद्भार्या परमसंमता

athocathya iti khyāta āsīddhīmānṛṣiḥ purā |
mamatā nāma tasyāsīdbhāryā paramasaṃmatā

उचथ्यस्य यवीयांस्तु पुरोधास्त्रिदिवौकसाम् ।
बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतामन्वपद्यत

ucathyasya yavīyāṃstu purodhāstridivaukasām |
bṛhaspatirbṛhattejā mamatāmanvapadyata

उवाच ममता तं तु देवरं वदतां वरम् ।
अन्तर्वत्नी त्वहं भ्रात्रा ज्येष्ठेनारम्यतामिति

uvāca mamatā taṃ tu devaraṃ vadatāṃ varam |
antarvatnī tvahaṃ bhrātrā jyeṣṭhenāramyatāmiti

अयं च मे महाभाग कुक्षावेव बृहस्पते ।
औचथ्यो देवमत्रापि षडङ्गं प्रत्यधीयत

ayaṃ ca me mahābhāga kukṣāveva bṛhaspate |
aucathyo devamatrāpi ṣaḍaṅgaṃ pratyadhīyata

अमोघरेतास्त्वं चापि द्वयोर्नास्त्यत्र संभवः ।
तस्मादेवं गते त्वद्य उपारमितुमर्हसि

amogharetāstvaṃ cāpi dvayornāstyatra saṃbhavaḥ |
tasmādevaṃ gate tvadya upāramitumarhasi

एवमुक्तस्तदा सम्यक् बृहस्पतिरुदारधीः ।
कामात्मानं तदात्मानं न शशाक नियच्छितुम्

evamuktastadā samyak bṛhaspatirudāradhīḥ |
kāmātmānaṃ tadātmānaṃ na śaśāka niyacchitum

स बभूव ततः कामी तया सार्धमकामया ।
उत्सृजन्तं तु तं रेतः स गर्भस्थोऽभ्यभाषत

sa babhūva tataḥ kāmī tayā sārdhamakāmayā |
utsṛjantaṃ tu taṃ retaḥ sa garbhastho'bhyabhāṣata

भोस्तात मा गमः कामं द्वयोर्नास्तीह संभवः ।
अल्पावकाशो भगवन्पूर्वं चाहमिहागतः

bhostāta mā gamaḥ kāmaṃ dvayornāstīha saṃbhavaḥ |
alpāvakāśo bhagavanpūrvaṃ cāhamihāgataḥ

अमोघरेताश्च भवान्न पीडां कर्तुमर्हति ।
अश्रुत्वैव तु तद्वाक्यं गर्भस्थस्य बृहस्पतिः

amogharetāśca bhavānna pīḍāṃ kartumarhati |
aśrutvaiva tu tadvākyaṃ garbhasthasya bṛhaspatiḥ

जगाम मैथुनायैव ममतां चारुलोचनाम् ।
शुक्रोत्सर्गं ततो बुद्ध्वा तस्या गर्भगतो मुनिः

jagāma maithunāyaiva mamatāṃ cārulocanām |
śukrotsargaṃ tato buddhvā tasyā garbhagato muniḥ

पद्भ्यामारोधयन्मार्गं शुक्रस्य च बृहस्पतेः ।
स्थानमप्राप्तमथ तच्छुक्रं प्रतिहतं तदा

padbhyāmārodhayanmārgaṃ śukrasya ca bṛhaspateḥ |
sthānamaprāptamatha tacchukraṃ pratihataṃ tadā

पपात सहसा भूमौ ततः क्रुद्धो बृहस्पतिः ।
तं दृष्ट्वा पतितं शुक्रं शशाप स रुषान्वितः

papāta sahasā bhūmau tataḥ kruddho bṛhaspatiḥ |
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ śukraṃ śaśāpa sa ruṣānvitaḥ

उचथ्यपुत्रं गर्भस्थं निर्भर्त्स्य भगवानृषिः ।
यन्मां त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति

ucathyaputraṃ garbhasthaṃ nirbhartsya bhagavānṛṣiḥ |
yanmāṃ tvamīdṛśe kāle sarvabhūtepsite sati

एवमात्थ वचस्तस्मात्तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि ।
स वै दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत

evamāttha vacastasmāttamo dīrghaṃ pravekṣyasi |
sa vai dīrghatamā nāma śāpādṛṣirajāyata

बृहस्पतेर्बृहत्कीर्तेर्बृहस्पतिरिवौजसा ।
जात्यन्धो वेदवित्प्राज्ञः पत्नीं लेभे स विद्यया

bṛhaspaterbṛhatkīrterbṛhaspatirivaujasā |
jātyandho vedavitprājñaḥ patnīṃ lebhe sa vidyayā

तरुणीं रुपसंपन्नां प्रद्वेषीं नाम ब्राह्मणीम् ।
स पुत्राञ्जनयामास गौतमादीन्महायशाः

taruṇīṃ rupasaṃpannāṃ pradveṣīṃ nāma brāhmaṇīm |
sa putrāñjanayāmāsa gautamādīnmahāyaśāḥ

ऋषेरुचथ्यस्य तदा सन्तानकुलवृद्धये ।
धर्मात्मा च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः

ṛṣerucathyasya tadā santānakulavṛddhaye |
dharmātmā ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ

गोधर्मं सौरभेयाच्च सोऽधीत्य निखिलं मुनिः ।
प्रावर्तत तदा कर्तुं श्रद्धावांस्तमशङ्कया

godharmaṃ saurabheyācca so'dhītya nikhilaṃ muniḥ |
prāvartata tadā kartuṃ śraddhāvāṃstamaśaṅkayā

ततो वितथमर्यादं तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमाः ।
क्रुद्धा मोहाभिभूतास्ते सर्वे तत्राश्रमौकसः

tato vitathamaryādaṃ taṃ dṛṣṭvā munisattamāḥ |
kruddhā mohābhibhūtāste sarve tatrāśramaukasaḥ

अहोऽयं भिन्नमर्यादो नाश्रमे वस्तुमर्हति ।
तस्मादेनं वयं सर्वे पापात्मानं त्यजामहे

aho'yaṃ bhinnamaryādo nāśrame vastumarhati |
tasmādenaṃ vayaṃ sarve pāpātmānaṃ tyajāmahe

इत्यन्योन्यं समाभाष्य ते दीर्घतमसं मुनिम् ।
पुत्रलाभाच्च सा पत्नी न तुतोष पतिं तदा

ityanyonyaṃ samābhāṣya te dīrghatamasaṃ munim |
putralābhācca sā patnī na tutoṣa patiṃ tadā

प्रद्विषन्तीं पतिर्भार्यां किं मां द्वेक्षीति चाब्रवीत् ।
(प्रद्वेष्युवाच)
भार्याया भरणाद्भर्ता पालनाच्च पतिः स्मृतः

pradviṣantīṃ patirbhāryāṃ kiṃ māṃ dvekṣīti cābravīt |
(pradveṣyuvāca)
bhāryāyā bharaṇādbhartā pālanācca patiḥ smṛtaḥ

अहं त्वद्भरणाशक्ता जात्यन्धं ससुतं तदा ।
नित्यकालं श्रमेणार्ता न भरेयं महातपः

ahaṃ tvadbharaṇāśaktā jātyandhaṃ sasutaṃ tadā |
nityakālaṃ śrameṇārtā na bhareyaṃ mahātapaḥ

तस्मास्तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिः कोपसमन्वितः ।
प्रत्युवाच ततः पत्नीं प्रद्वेषीं ससुतां तदा

tasmāstadvacanaṃ śrutvā ṛṣiḥ kopasamanvitaḥ |
pratyuvāca tataḥ patnīṃ pradveṣīṃ sasutāṃ tadā

नीयतां क्षत्रियकुले धनार्थश्च भविष्यति ।
(प्रद्वेष्युवाच)
त्वया दत्तं धनं विप्र नेच्छेयं दुःखकारणम्

nīyatāṃ kṣatriyakule dhanārthaśca bhaviṣyati |
(pradveṣyuvāca)
tvayā dattaṃ dhanaṃ vipra neccheyaṃ duḥkhakāraṇam

यथेष्टं कुरु विप्रेन्द्र न भेरयं पुरा यथा ।
(दीर्घतमा उवाच)
अद्यप्रभृति मर्यादा मया लोके प्रतिष्ठिता

yatheṣṭaṃ kuru viprendra na bherayaṃ purā yathā |
(dīrghatamā uvāca)
adyaprabhṛti maryādā mayā loke pratiṣṭhitā

एक एव पतिर्नार्या यावज्जीवं परायणम् ।
मृते जीवति वा तस्मिन्नापरं प्राप्नुयान्नरम्

eka eva patirnāryā yāvajjīvaṃ parāyaṇam |
mṛte jīvati vā tasminnāparaṃ prāpnuyānnaram

अभिगम्य परं नारी पतिष्यति न संशयः ।
अपतीनां तु नारीणामद्यप्रभृति पातकम्

abhigamya paraṃ nārī patiṣyati na saṃśayaḥ |
apatīnāṃ tu nārīṇāmadyaprabhṛti pātakam

यद्यस्ति चेद्धनं सर्वं वृथाभोगा भवन्तु ताः ।
अकीर्तिः परिवादाश्च नित्यं तासां भवन्तु वै

yadyasti ceddhanaṃ sarvaṃ vṛthābhogā bhavantu tāḥ |
akīrtiḥ parivādāśca nityaṃ tāsāṃ bhavantu vai

इति तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणी भृशकोपिता ।
गङ्गायां नीयतामेष पुत्रा इत्येवमब्रवीत्

iti tadvacanaṃ śrutvā brāhmaṇī bhṛśakopitā |
gaṅgāyāṃ nīyatāmeṣa putrā ityevamabravīt

लोभमोहाभिभूतास्ते पुत्रास्तं गौतमादयः ।
वद्ध्वोडुपे परिक्षिप्य गङ्गायां समवासृजन्

lobhamohābhibhūtāste putrāstaṃ gautamādayaḥ |
vaddhvoḍupe parikṣipya gaṅgāyāṃ samavāsṛjan

कस्मादन्धश्च वृद्धश्च भर्तव्योऽयमिति स्म ते ।
चिन्तयित्वा ततः क्रूराः प्रतिजग्मुरथो गृहान्

kasmādandhaśca vṛddhaśca bhartavyo'yamiti sma te |
cintayitvā tataḥ krūrāḥ pratijagmuratho gṛhān

सोऽनुस्रोतस्तदा विप्रः प्लवमानो यदृच्छया ।
जगाम सुबहून्देशानन्धस्तेनोडुपेन ह

so'nusrotastadā vipraḥ plavamāno yadṛcchayā |
jagāma subahūndeśānandhastenoḍupena ha

तं तु राजा बलिर्नाम सर्वधर्मविदां वरः ।
अपश्यन्मज्जनगतः स्रोतसाऽभ्याशमागतम्

taṃ tu rājā balirnāma sarvadharmavidāṃ varaḥ |
apaśyanmajjanagataḥ srotasā'bhyāśamāgatam

जग्राह चैनं धर्मात्मा बलिः सत्यपराक्रमः ।
ज्ञात्वा चैवं स वव्रेऽथ पुत्रार्थे भरतर्षभ

jagrāha cainaṃ dharmātmā baliḥ satyaparākramaḥ |
jñātvā caivaṃ sa vavre'tha putrārthe bharatarṣabha

तं पूजयित्वा राजर्षिर्विश्रान्तं मुनिमब्रवीत् ।
सन्तानार्थं महाभाग भार्यासु मम मानद ।
पुत्रान्धर्मार्थकुशलानुत्पादयितुमर्हसि

taṃ pūjayitvā rājarṣirviśrāntaṃ munimabravīt |
santānārthaṃ mahābhāga bhāryāsu mama mānada |
putrāndharmārthakuśalānutpādayitumarhasi

एवमुक्तः स तेजस्वी तं तथेत्युक्तवानृषिः ।
तस्मैस राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां प्राहिणोत्तदा
अन्धं वृद्धं च तं मत्वा न सा देवी जगाम ह ।
स्वां तु धात्रेयिकां तस्मै वृद्धाय प्राहिणोत्तदा

evamuktaḥ sa tejasvī taṃ tathetyuktavānṛṣiḥ |
tasmaisa rājā svāṃ bhāryāṃ sudeṣṇāṃ prāhiṇottadā
andhaṃ vṛddhaṃ ca taṃ matvā na sā devī jagāma ha |
svāṃ tu dhātreyikāṃ tasmai vṛddhāya prāhiṇottadā

तस्यां काक्षीवदादीन्स शूद्रयोनावृषिस्तदा ।
जनयामास धर्मात्मा पुत्रानेकादशैव तु

tasyāṃ kākṣīvadādīnsa śūdrayonāvṛṣistadā |
janayāmāsa dharmātmā putrānekādaśaiva tu

काक्षीवदादीन्पुत्रांस्तान्दृष्ट्वा सर्वानधीयतः ।
उवाच तमृषिं राजा ममेम इति भारत

kākṣīvadādīnputrāṃstāndṛṣṭvā sarvānadhīyataḥ |
uvāca tamṛṣiṃ rājā mamema iti bhārata

नेत्युवाच महर्षिस्तं ममेम इति चाब्रवीत् ।
शूद्रयोनौ मया हीमे जाताः काक्षीवदादयः

netyuvāca maharṣistaṃ mamema iti cābravīt |
śūdrayonau mayā hīme jātāḥ kākṣīvadādayaḥ

अन्धं वृद्धं च मां दृष्ट्वा सुदेष्णा महिषी तव ।
अवमन्य ददौ मूढा शूद्रां धात्रेयिकां मम

andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ dṛṣṭvā sudeṣṇā mahiṣī tava |
avamanya dadau mūḍhā śūdrāṃ dhātreyikāṃ mama

ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम् ।
बलिः सुदेष्णां स्वां भार्यां तस्मै स प्राहिणोत्पुनः

tataḥ prasādayāmāsa punastamṛṣisattamam |
baliḥ sudeṣṇāṃ svāṃ bhāryāṃ tasmai sa prāhiṇotpunaḥ

तां स दीर्घतमाङ्गेषु स्पृष्ट्वा देवीमथाब्रवीत् ।
भविष्यन्ति कुमारास्ते तेजसाऽऽदित्यवर्चसः

tāṃ sa dīrghatamāṅgeṣu spṛṣṭvā devīmathābravīt |
bhaviṣyanti kumārāste tejasā''dityavarcasaḥ

अङ्गो वङ्गः कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्मश्च ते सुताः ।
तेषां देशाः समाख्याताः स्वनामकथिता भुवि

aṅgo vaṅgaḥ kaliṅgaśca puṇḍraḥ suhmaśca te sutāḥ |
teṣāṃ deśāḥ samākhyātāḥ svanāmakathitā bhuvi

अङ्गस्याङ्गोऽभवद्देशो वङ्गो वङ्गस्य च स्मृतः ।
कलिङ्गविषयश्चैव कलिङ्गस्य च स स्मृतः

aṅgasyāṅgo'bhavaddeśo vaṅgo vaṅgasya ca smṛtaḥ |
kaliṅgaviṣayaścaiva kaliṅgasya ca sa smṛtaḥ

पुण्ड्रस्य पुण्ड्राः प्रख्याताः सुह्माः सुह्मस्य च स्मृताः ।
एवं बलेः पुरा वंशः प्रख्यातो वै महर्षिजः

puṇḍrasya puṇḍrāḥ prakhyātāḥ suhmāḥ suhmasya ca smṛtāḥ |
evaṃ baleḥ purā vaṃśaḥ prakhyāto vai maharṣijaḥ

एवमन्ये महेष्वासा ब्राह्मणैः क्षत्रिया भुवि ।
जाताः परमधर्मज्ञा वीर्यवन्तो महाबलाः ।
एतच्छ्रुत्वा त्वमप्यत्र मातः कुरु यथेप्सितम्

evamanye maheṣvāsā brāhmaṇaiḥ kṣatriyā bhuvi |
jātāḥ paramadharmajñā vīryavanto mahābalāḥ |
etacchrutvā tvamapyatra mātaḥ kuru yathepsitam