अध्याय 112: सत्यवती का आग्रह, भीष्म का अटल व्रत

ततः सत्यवती दीना कृपणा पुत्रगृद्धिनी ।
पुत्रस्य कृत्वा कार्याणि स्नुषाभ्यां सह भारत

tataḥ satyavatī dīnā kṛpaṇā putragṛddhinī |
putrasya kṛtvā kāryāṇi snuṣābhyāṃ saha bhārata

समाश्वास्य स्नुषे ते च भर्तृशोकनिपीडिते ।
धर्मं च पितृवंशं च मातृवंशं च भामिनी ।
प्रसमीक्ष्य महाभागा गाङ्गेयं वाक्यमब्रवीत्

samāśvāsya snuṣe te ca bhartṛśokanipīḍite |
dharmaṃ ca pitṛvaṃśaṃ ca mātṛvaṃśaṃ ca bhāminī |
prasamīkṣya mahābhāgā gāṅgeyaṃ vākyamabravīt

दुःखार्दिता तु सा देवी मज्जन्ती शोकसागरे ।
शन्तनोर्धर्मनित्यस्य कौरव्यस्य यशस्विनः ।
त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानश्च प्रतिष्ठितः

duḥkhārditā tu sā devī majjantī śokasāgare |
śantanordharmanityasya kauravyasya yaśasvinaḥ |
tvayi piṇḍaśca kīrtiśca saṃtānaśca pratiṣṭhitaḥ

भ्राता विचित्रवीर्यस्ते भूतानामन्तमेयिवान् ।
यथाकर्म शुभं कृत्वा स्वर्गोपगमनं ध्रुवम् ।
यथा चायुर्ध्रुवं सत्ये त्वयि धर्मस्तथा ध्रुवः

bhrātā vicitravīryaste bhūtānāmantameyivān |
yathākarma śubhaṃ kṛtvā svargopagamanaṃ dhruvam |
yathā cāyurdhruvaṃ satye tvayi dharmastathā dhruvaḥ

वेत्थ धर्मांश्च धर्मज्ञ समासेनेतरेण च ।
विविधास्त्वं श्रुतीर्वेत्थ वेदाङ्गानि च सर्वशः

vettha dharmāṃśca dharmajña samāsenetareṇa ca |
vividhāstvaṃ śrutīrvettha vedāṅgāni ca sarvaśaḥ

व्यवस्थानं च ते धर्मे कुलाचारं च लक्षये ।
प्रतिपत्तिं च कृच्छ्रेषु शुक्राङ्गिरसयोरिव

vyavasthānaṃ ca te dharme kulācāraṃ ca lakṣaye |
pratipattiṃ ca kṛcchreṣu śukrāṅgirasayoriva

तस्मात्सुभृशमाश्वस्य त्वयि धर्मभृतां वर ।
कार्ये त्वां विनियोक्ष्यामि तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि

tasmātsubhṛśamāśvasya tvayi dharmabhṛtāṃ vara |
kārye tvāṃ viniyokṣyāmi tacchrutvā kartumarhasi

मम पुत्रस्तव भ्राता वीर्यवान्सुप्रियश्च ते ।
बाल एव गतः स्वर्गमपुत्रः पुरुषर्षभ

mama putrastava bhrātā vīryavānsupriyaśca te |
bāla eva gataḥ svargamaputraḥ puruṣarṣabha

इमे महिष्यौ भ्रातुस्ते काशिराजसुते शुभे ।
रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च भारत

ime mahiṣyau bhrātuste kāśirājasute śubhe |
rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca bhārata

तयोरुत्पादयापत्यं सन्तानाय कुलस्य नः ।
मन्नियोगान्महाबाहो धर्मं कर्तुमिहार्हसि

tayorutpādayāpatyaṃ santānāya kulasya naḥ |
manniyogānmahābāho dharmaṃ kartumihārhasi

राज्ये चैवाभिषिच्यस्व भारताननुशाधि च ।
दारांश्च कुरु धर्मेण मा निमज्जीः पितामहान्

rājye caivābhiṣicyasva bhāratānanuśādhi ca |
dārāṃśca kuru dharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahān

तथोच्यमानो मात्रा स सुहृद्भिश्च परन्तपः ।
इत्युवाचाथ धर्मात्मा धर्म्यमेवोत्तरं वचः

tathocyamāno mātrā sa suhṛdbhiśca parantapaḥ |
ityuvācātha dharmātmā dharmyamevottaraṃ vacaḥ

असंशयं परो धर्मस्त्वया मातरुदाहृतः ।
त्वमपत्यं प्रति च मे प्रतिज्ञां वेत्थ वै परां

asaṃśayaṃ paro dharmastvayā mātarudāhṛtaḥ |
tvamapatyaṃ prati ca me pratijñāṃ vettha vai parāṃ

जानासि च यथावृत्तं शुल्कहेतोस्त्वदन्तरे ।
स सत्यवति सत्यं ते प्रतिजानाम्यहं पुनः

jānāsi ca yathāvṛttaṃ śulkahetostvadantare |
sa satyavati satyaṃ te pratijānāmyahaṃ punaḥ

परित्यजेयं त्रैलोक्यं राज्यं देवेषु वा पुनः ।
यद्वाऽप्यधिकमेताभ्यां न तु सत्यं कथंचन

parityajeyaṃ trailokyaṃ rājyaṃ deveṣu vā punaḥ |
yadvā'pyadhikametābhyāṃ na tu satyaṃ kathaṃcana

त्यजेच्च पृथिवी गन्धमापश्च रसमात्मनः ।
ज्योतिस्तथा त्यजेद्रूपं वायुः स्पर्शगुणं त्यजेत्

tyajecca pṛthivī gandhamāpaśca rasamātmanaḥ |
jyotistathā tyajedrūpaṃ vāyuḥ sparśaguṇaṃ tyajet

प्रभां समुत्सृजेदर्को धूमकेतुस्तथोष्मताम् ।
त्यजेच्छब्दं तथाऽऽकाशं सोमः शीतांशुतां त्यजेत्

prabhāṃ samutsṛjedarko dhūmaketustathoṣmatām |
tyajecchabdaṃ tathā''kāśaṃ somaḥ śītāṃśutāṃ tyajet

विक्रमं वृत्रहा जह्याद्धर्मं जह्याच्च धर्मराट् ।
न त्वहं सत्यमुत्स्रष्टुं व्यवसेयं कथंचन

vikramaṃ vṛtrahā jahyāddharmaṃ jahyācca dharmarāṭ |
na tvahaṃ satyamutsraṣṭuṃ vyavaseyaṃ kathaṃcana

तन्न जात्वन्यथा कुर्यां लोकानामपि संक्षये ।
अमरत्वस्य वा हेतोस्त्रैलोक्यस्य धनस्य च

tanna jātvanyathā kuryāṃ lokānāmapi saṃkṣaye |
amaratvasya vā hetostrailokyasya dhanasya ca

एवमुक्ता तु पुत्रेण भूरिद्रविणतेजसा ।
माता सत्यवती भीष्ममुवाच तदनन्तरम्

evamuktā tu putreṇa bhūridraviṇatejasā |
mātā satyavatī bhīṣmamuvāca tadanantaram

जानामि ते स्थितिं सत्ये परां सत्यपराक्रम ।
इच्छन्सृजेथास्त्रींल्लोकानन्यांस्त्वं स्वेन तेजसा

jānāmi te sthitiṃ satye parāṃ satyaparākrama |
icchansṛjethāstrīṃllokānanyāṃstvaṃ svena tejasā

जानामि चैवं सत्यं तन्मदर्थे यच्च भाषितम् ।
आपद्धर्मं त्वमावेक्ष्य वह पैतामहीं धुरम्

jānāmi caivaṃ satyaṃ tanmadarthe yacca bhāṣitam |
āpaddharmaṃ tvamāvekṣya vaha paitāmahīṃ dhuram

यथा ते कुलतन्तुश्च धर्मश्च न पराभवेत् ।
सुहृदश्च प्रहृष्येरंस्तथा कुरु परन्तप

yathā te kulatantuśca dharmaśca na parābhavet |
suhṛdaśca prahṛṣyeraṃstathā kuru parantapa

आत्मनश्च हितं तात प्रियं च मम भारत ।
लालप्यमानां तामेवं कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् ।
धर्मादपेतं ब्रुवतीं भीष्मो भूयोऽब्रवीदिदम्

ātmanaśca hitaṃ tāta priyaṃ ca mama bhārata |
lālapyamānāṃ tāmevaṃ kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm |
dharmādapetaṃ bruvatīṃ bhīṣmo bhūyo'bravīdidam

राज्ञि धर्मानवेक्षस्व मा नः सर्वान्व्यनीनशः ।
सत्याच्च्युतिः क्षत्रियस्य न धर्मेषु प्रशस्यते

rājñi dharmānavekṣasva mā naḥ sarvānvyanīnaśaḥ |
satyāccyutiḥ kṣatriyasya na dharmeṣu praśasyate

शान्तनोरपि संतानं यथा स्यादक्षयं भुवि ।
तत्ते धर्मं प्रवक्ष्यामि क्षात्रं राज्ञि सनातनम्

śāntanorapi saṃtānaṃ yathā syādakṣayaṃ bhuvi |
tatte dharmaṃ pravakṣyāmi kṣātraṃ rājñi sanātanam

श्रुत्वा तं प्रतिपद्यस्व प्राज्ञैः सह पुरोहितैः ।
आपद्धर्मार्थकुशलैर्लोकतन्त्रमवेक्ष्य च ॥ ॥ इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ 112

śrutvā taṃ pratipadyasva prājñaiḥ saha purohitaiḥ |
āpaddharmārthakuśalairlokatantramavekṣya ca || || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi dvādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 112