अध्याय 11: सहस्रपात् की मुक्ति और अहिंसा का उपदेश

सखा बभूव मे पूर्वं खगमो नाम वै द्विजः ।
भृशं संशितवाक्तात तपोबलसमन्वितः

sakhā babhūva me pūrvaṃ khagamo nāma vai dvijaḥ |
bhṛśaṃ saṃśitavāktāta tapobalasamanvitaḥ

स मया क्रीडता बाल्ये कृत्वा तार्णं भुजंगमम् ।
अग्निहोत्रे प्रसक्तस्तु भीषितः प्रमुमोह वै

sa mayā krīḍatā bālye kṛtvā tārṇaṃ bhujaṃgamam |
agnihotre prasaktastu bhīṣitaḥ pramumoha vai

लब्ध्वा स च पुनः संज्ञां मामुवाच तपोधनः ।
नर्दहन्निव कोपेन सत्यवाक्संशितव्रतः

labdhvā sa ca punaḥ saṃjñāṃ māmuvāca tapodhanaḥ |
nardahanniva kopena satyavāksaṃśitavrataḥ

यथावीर्यस्त्वया सर्पः कृतोऽयं मद्बिभीषया ।
तथावीर्यो भुजंगस्त्वं मम शापाद्भविष्यसि

yathāvīryastvayā sarpaḥ kṛto'yaṃ madbibhīṣayā |
tathāvīryo bhujaṃgastvaṃ mama śāpādbhaviṣyasi

तस्याहं तपसो वीर्यं जानन्नासं तपोधन ।
भृशमुद्विग्नहृदयस्तमवोचमहं तदा

tasyāhaṃ tapaso vīryaṃ jānannāsaṃ tapodhana |
bhṛśamudvignahṛdayastamavocamahaṃ tadā

प्रणतः संभ्रमाच्चैव प्राञ्जलिः पुरतः स्थितः ।
सखेति हसतेदं ते नर्मार्थं वै कृतं मया

praṇataḥ saṃbhramāccaiva prāñjaliḥ purataḥ sthitaḥ |
sakheti hasatedaṃ te narmārthaṃ vai kṛtaṃ mayā

क्षन्तुमर्हसि मे ब्रह्मञ्शापोऽयं विनिवर्त्यताम् ।
सोऽथ मामब्रवीद्दृष्ट्वा भृशमुद्विग्नचेतसम्

kṣantumarhasi me brahmañśāpo'yaṃ vinivartyatām |
so'tha māmabravīddṛṣṭvā bhṛśamudvignacetasam

मुहुरुष्णं विनिःश्वस्य सुसंभ्रान्तस्तपोधनः ।
नानृतं वै मया प्रोक्तं भवितेदं कथंचन

muhuruṣṇaṃ viniḥśvasya susaṃbhrāntastapodhanaḥ |
nānṛtaṃ vai mayā proktaṃ bhavitedaṃ kathaṃcana

यत्तु वक्ष्यामि ते वाक्यं शृणु तन्मे तपोधन ।
श्रुत्वा च हृदि ते वाक्यमिदमस्तु सदाऽनघ

yattu vakṣyāmi te vākyaṃ śṛṇu tanme tapodhana |
śrutvā ca hṛdi te vākyamidamastu sadā'nagha

उत्पत्स्यति रुरुर्नाम प्रमतेरात्मजः शुचिः ।
तं दृष्ट्वा शापमोक्षस्ते भविता नचिरादिव ।
एवमुक्तस्तु तेनाहमुरगत्वमवाप्तवान्

utpatsyati rururnāma pramaterātmajaḥ śuciḥ |
taṃ dṛṣṭvā śāpamokṣaste bhavitā nacirādiva |
evamuktastu tenāhamuragatvamavāptavān

स त्वं रुरुरिति ख्यातः प्रमतेरात्मजोऽपि च ।
स्वरूपं प्रतिपद्याहमद्य वक्ष्यामि ते हितम्

sa tvaṃ rururiti khyātaḥ pramaterātmajo'pi ca |
svarūpaṃ pratipadyāhamadya vakṣyāmi te hitam

स डौण्डुभं परित्यज्य रूपं विप्रर्षभस्तदा ।
स्वरूपं भास्वरं भूयः प्रतिपेदे महायशाः

sa ḍauṇḍubhaṃ parityajya rūpaṃ viprarṣabhastadā |
svarūpaṃ bhāsvaraṃ bhūyaḥ pratipede mahāyaśāḥ

इदं चोवाच वचनं रुरुमप्रतिमौजसम् ।
अहिंसा परमो धर्मः सर्वप्राणभृतां वर

idaṃ covāca vacanaṃ rurumapratimaujasam |
ahiṃsā paramo dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ vara

तस्मात्प्राणभृतः सर्वान्न हिंस्याद्ब्राह्मणः क्वचित् ।
ब्राह्मणः सौम्य एवेह भवतीति परा श्रुतिः

tasmātprāṇabhṛtaḥ sarvānna hiṃsyādbrāhmaṇaḥ kvacit |
brāhmaṇaḥ saumya eveha bhavatīti parā śrutiḥ

वेदवेदाङ्गविन्नाम सर्वभूताभयप्रदः ।
अहिंसा सत्यवचनं क्षमा चेति विनिश्चितम्

vedavedāṅgavinnāma sarvabhūtābhayapradaḥ |
ahiṃsā satyavacanaṃ kṣamā ceti viniścitam

ब्राह्मणस्य परो धर्मो वेदानां धारणापि च ।
क्षत्रियस्य हि यो धर्मः स नेहेष्येत वै तव

brāhmaṇasya paro dharmo vedānāṃ dhāraṇāpi ca |
kṣatriyasya hi yo dharmaḥ sa neheṣyeta vai tava

दण्डधारणमुग्रत्वं प्रजानां परिपालनम् ।
तदिदं क्षत्रियस्यासीत्कर्म वै शृणु मे रुरो

daṇḍadhāraṇamugratvaṃ prajānāṃ paripālanam |
tadidaṃ kṣatriyasyāsītkarma vai śṛṇu me ruro

जनमेजयस्य यज्ञेऽस्मिन्सर्पाणां हिंसनं पुरा ।
परित्राणं च भीतानां सर्पाणां ब्राह्मणादपि

janamejayasya yajñe'sminsarpāṇāṃ hiṃsanaṃ purā |
paritrāṇaṃ ca bhītānāṃ sarpāṇāṃ brāhmaṇādapi

तपोवीर्यबलोपेताद्वेदवेदाङ्गपारगात् ।
आस्तीकाद्द्विजमुख्याद्वै सर्पसत्रे द्विजोत्तम

tapovīryabalopetādvedavedāṅgapāragāt |
āstīkāddvijamukhyādvai sarpasatre dvijottama