अध्याय 109: काशी की राजकुमारियाँ और अम्बा का तप

हते चित्राङ्गदे भीष्मो बाले भ्रातरि कौरव ।
पालयामास तद्राज्यं सत्यवत्या मते स्थितः

hate citrāṅgade bhīṣmo bāle bhrātari kaurava |
pālayāmāsa tadrājyaṃ satyavatyā mate sthitaḥ

तथा विचित्रवीर्यं तु वर्तमानं सुखेऽतुले ।
संप्राप्तयौवनं दृष्ट्वा भ्रातरं धीमतां वरः ।
भीष्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहायाकरोन्मतिम्

tathā vicitravīryaṃ tu vartamānaṃ sukhe'tule |
saṃprāptayauvanaṃ dṛṣṭvā bhrātaraṃ dhīmatāṃ varaḥ |
bhīṣmo vicitravīryasya vivāhāyākaronmatim

अथ काशिपतेर्भीष्मः कन्यास्तिस्रोऽप्सरोपमाः ।
शुश्राव सहिता राजन्वृण्वाना वै स्वयंवरम्

atha kāśipaterbhīṣmaḥ kanyāstisro'psaropamāḥ |
śuśrāva sahitā rājanvṛṇvānā vai svayaṃvaram

ततः स रथिनां श्रेष्ठो रथेनैकेन शत्रुजित् ।
जगामानुमते मातुः पुरीं वाराणसीं प्रभुः

tataḥ sa rathināṃ śreṣṭho rathenaikena śatrujit |
jagāmānumate mātuḥ purīṃ vārāṇasīṃ prabhuḥ

तत्र राज्ञः समुदितान्सर्वतः समुपागतान् ।
ददर्श कन्यास्ताश्वै भीष्मः शान्तनुनन्दनः

tatra rājñaḥ samuditānsarvataḥ samupāgatān |
dadarśa kanyāstāśvai bhīṣmaḥ śāntanunandanaḥ

तासां कामेन संमत्ताः सहिताः काशिकोसलाः ।
वङ्गाः पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च ते जग्मुस्तां पुरीं प्रति

tāsāṃ kāmena saṃmattāḥ sahitāḥ kāśikosalāḥ |
vaṅgāḥ puṇḍrāḥ kaliṅgāśca te jagmustāṃ purīṃ prati

कीर्त्यमानेषु राज्ञां तु तदा नामसु सर्वशः ।
एकाकिनं तदा भीष्मं वृद्धं शान्तनुनन्दनम्

kīrtyamāneṣu rājñāṃ tu tadā nāmasu sarvaśaḥ |
ekākinaṃ tadā bhīṣmaṃ vṛddhaṃ śāntanunandanam

सोद्वेगा इव तं दृष्ट्वा कन्याः परमशोभनाः ।
अपाक्रामन्त ताः सर्वा वृद्ध इत्येव चिन्तया

sodvegā iva taṃ dṛṣṭvā kanyāḥ paramaśobhanāḥ |
apākrāmanta tāḥ sarvā vṛddha ityeva cintayā

वृद्धः परमधर्मात्मा वलीपलितधारणः ।
किकारणमिहायातो निर्लज्जो भरतर्षभः

vṛddhaḥ paramadharmātmā valīpalitadhāraṇaḥ |
kikāraṇamihāyāto nirlajjo bharatarṣabhaḥ

मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं वदिष्यति भारत ।
ब्रह्मचारीति भीष्मो हि वृथैव प्रथितो भुवि

mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyati bhārata |
brahmacārīti bhīṣmo hi vṛthaiva prathito bhuvi

इत्येवं प्रबुवन्तस्ते हसन्ति स्म नृपाधमाः ।
(वैशंपायन उवाच)
क्षत्रियाणां वचः श्रुत्वा भीष्मश्चुक्रोध भारत

ityevaṃ prabuvantaste hasanti sma nṛpādhamāḥ |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
kṣatriyāṇāṃ vacaḥ śrutvā bhīṣmaścukrodha bhārata

भीष्मस्तदा स्वयं कन्या वरयामास ताः प्रभुः ।
उवाच च महीपालान्राजञ्जलदनिःस्वनः

bhīṣmastadā svayaṃ kanyā varayāmāsa tāḥ prabhuḥ |
uvāca ca mahīpālānrājañjaladaniḥsvanaḥ

रथमारोप्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः ।
आहूय दानं कन्यानां गुणवद्भ्यः स्मृतं बुधैः

rathamāropya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ |
āhūya dānaṃ kanyānāṃ guṇavadbhyaḥ smṛtaṃ budhaiḥ

अलङ्कृत्य यथाशक्ति प्रदाय च धनान्यपि ।
प्रयच्छन्त्यपरे कन्यां मिथुनेन गवामपि

alaṅkṛtya yathāśakti pradāya ca dhanānyapi |
prayacchantyapare kanyāṃ mithunena gavāmapi

वित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्येऽनुमान्य च ।
प्रमत्तामुपयन्त्यन्ये स्वयमन्ये च विन्दते

vittena kathitenānye balenānye'numānya ca |
pramattāmupayantyanye svayamanye ca vindate

आर्षं विधिं पुरस्कृत्य दारान्विन्दन्ति चापरे ।
अष्टमं तमथो वित्त विवाहं कविभिर्वृतम्

ārṣaṃ vidhiṃ puraskṛtya dārānvindanti cāpare |
aṣṭamaṃ tamatho vitta vivāhaṃ kavibhirvṛtam

स्वयंवरं तु राजन्याः प्रशंसन्त्युपयान्ति च ।
प्रमथ्य तु हृतामाहुर्ज्यायसीं धर्मवादिनः

svayaṃvaraṃ tu rājanyāḥ praśaṃsantyupayānti ca |
pramathya tu hṛtāmāhurjyāyasīṃ dharmavādinaḥ

ता इमाः पृथिवीपाला जिहीर्षामि बलादितः ।
ते यतध्वं परं शक्त्या विजयायेतराय वा

tā imāḥ pṛthivīpālā jihīrṣāmi balāditaḥ |
te yatadhvaṃ paraṃ śaktyā vijayāyetarāya vā

स्थितोऽहं पृथिवीपाला युद्धाय कृतनिश्चयः ।
(वैशंपायन उवाच)
एवमुक्त्वा महीपालान्काशिराजं च वीर्यवान्

sthito'haṃ pṛthivīpālā yuddhāya kṛtaniścayaḥ |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
evamuktvā mahīpālānkāśirājaṃ ca vīryavān

सर्वाः कन्याः स कौरव्यो रथमारोप्य च स्वकम् ।
आमन्त्र्य च स तान्प्रायाच्छीघ्रं कन्याः प्रगृह्य ताः

sarvāḥ kanyāḥ sa kauravyo rathamāropya ca svakam |
āmantrya ca sa tānprāyācchīghraṃ kanyāḥ pragṛhya tāḥ

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे समुत्पेतुरमर्षिताः ।
संस्पृशन्तः स्वकान्बाहून्दशन्तो दशनच्छदान्

tataste pārthivāḥ sarve samutpeturamarṣitāḥ |
saṃspṛśantaḥ svakānbāhūndaśanto daśanacchadān

तेषामाभरणान्याशु त्वरितानां विमुञ्चताम् ।
आमुञ्चतां च वर्माणि संभ्रमः सुमहानभूत्

teṣāmābharaṇānyāśu tvaritānāṃ vimuñcatām |
āmuñcatāṃ ca varmāṇi saṃbhramaḥ sumahānabhūt

ताराणामिव संपातो बभूव जनमेजय ।
भूषणानां च सर्वेषां कवचानां च सर्वशः

tārāṇāmiva saṃpāto babhūva janamejaya |
bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kavacānāṃ ca sarvaśaḥ

सवर्मभिर्भूषणैश्च प्रकीर्यद्बिरितस्ततः ।
सक्रोधामर्षजिह्मभ्रूकषायीकृतलोचनाः

savarmabhirbhūṣaṇaiśca prakīryadbiritastataḥ |
sakrodhāmarṣajihmabhrūkaṣāyīkṛtalocanāḥ

सूतोपक्लृप्तान् रुचिरान्सदश्वैरुपकल्पितान् ।
रथानास्थाय ते वीराः सर्वप्रहरणान्विताः

sūtopaklṛptān rucirānsadaśvairupakalpitān |
rathānāsthāya te vīrāḥ sarvapraharaṇānvitāḥ

प्रयान्तमथ कौरव्यमनुसस्रुरुदायुधाः ।
ततः समभवद्युद्धं तेषां तस्य च भारत ।
एकस्य च बहूनां च तुमुलं रोमहर्षणम्

prayāntamatha kauravyamanusasrurudāyudhāḥ |
tataḥ samabhavadyuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata |
ekasya ca bahūnāṃ ca tumulaṃ romaharṣaṇam

ते त्विषून्दशसाहस्रांस्तस्मिन्युगपदाक्षिपन् ।
अप्राप्तांश्चैव तानाशु भीष्मः सर्वांस्तथाऽन्तरा

te tviṣūndaśasāhasrāṃstasminyugapadākṣipan |
aprāptāṃścaiva tānāśu bhīṣmaḥ sarvāṃstathā'ntarā

अच्छिनच्छरवर्षेण महता लोमवाहिना ।
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे सर्वतः परिवार्य तम्

acchinaccharavarṣeṇa mahatā lomavāhinā |
tataste pārthivāḥ sarve sarvataḥ parivārya tam

ववृषुः शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदाः ।
स तं बाणमयं वर्षं शरैरावार्य सर्वतः

vavṛṣuḥ śaravarṣeṇa varṣeṇevādrimambudāḥ |
sa taṃ bāṇamayaṃ varṣaṃ śarairāvārya sarvataḥ

ततः सर्वान्महीपालान्पर्यविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः ।
एकैकस्तु ततो भीष्मं राजन्विव्याध पञ्चभिः

tataḥ sarvānmahīpālānparyavidhyattribhistribhiḥ |
ekaikastu tato bhīṣmaṃ rājanvivyādha pañcabhiḥ

स च तान्प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमन् ।
तद्युद्धमासीत्तुमुलं घोरं देवासुरोपमम्

sa ca tānprativivyādha dvābhyāṃ dvābhyāṃ parākraman |
tadyuddhamāsīttumulaṃ ghoraṃ devāsuropamam

पश्यतां लोकवीराणां शरशक्तिसमाकुलम् ।
स धनूंषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि

paśyatāṃ lokavīrāṇāṃ śaraśaktisamākulam |
sa dhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi

चिच्छेद समरे भीष्मः शतशोथ सहस्रशः ।
तस्यातिपुरुषं कर्म लाघवं रथचारिणः

ciccheda samare bhīṣmaḥ śataśotha sahasraśaḥ |
tasyātipuruṣaṃ karma lāghavaṃ rathacāriṇaḥ

रक्षणं चात्मनः संख्ये शत्रवोऽप्यभ्यपूजयन् ।
अक्षतः क्षपयित्वान्यानसङ्ख्येयपराक्रमः

rakṣaṇaṃ cātmanaḥ saṃkhye śatravo'pyabhyapūjayan |
akṣataḥ kṣapayitvānyānasaṅkhyeyaparākramaḥ

आनिनाय स काश्यस्य सुताः सागरगासुतः ।
तान्विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रभृतां वरः

ānināya sa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ |
tānvinirjitya tu raṇe sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

कन्याभिः सहितः प्रायाद्भारतो भारतान्प्रति ।
ततस्तं पृष्ठतो राजञ्शाल्वराजो महारथः

kanyābhiḥ sahitaḥ prāyādbhārato bhāratānprati |
tatastaṃ pṛṣṭhato rājañśālvarājo mahārathaḥ

अभ्यगच्छदमेयात्मा भीष्मं शान्तनवं रणे ।
वारणं जघने भिन्दन्दन्ताभ्यामपरो यथा

abhyagacchadameyātmā bhīṣmaṃ śāntanavaṃ raṇe |
vāraṇaṃ jaghane bhindandantābhyāmaparo yathā

वासितामनुसंप्राप्तो यूथपो बलिनां वरः ।
स्त्रीकामस्तिष्ठतिष्ठेति भीष्ममाह स पार्थिवः

vāsitāmanusaṃprāpto yūthapo balināṃ varaḥ |
strīkāmastiṣṭhatiṣṭheti bhīṣmamāha sa pārthivaḥ

साल्वराजो महाबाहुरमर्षेण प्रचोदितः ।
ततः स पुरुषव्याघ्रो भीष्मः परबलार्दनः

sālvarājo mahābāhuramarṣeṇa pracoditaḥ |
tataḥ sa puruṣavyāghro bhīṣmaḥ parabalārdanaḥ

तद्वाक्याकुलितः क्रोधाद्विधूमोग्निरिव ज्वलन् ।
विततेषुधनुष्पाणिर्विकुञ्चितललाटभृत्

tadvākyākulitaḥ krodhādvidhūmogniriva jvalan |
vitateṣudhanuṣpāṇirvikuñcitalalāṭabhṛt

क्षत्रधर्मं समास्थाय व्यपेतभयसंभ्रमः ।
निवर्तयामास रथं साल्वं प्रति महारथः

kṣatradharmaṃ samāsthāya vyapetabhayasaṃbhramaḥ |
nivartayāmāsa rathaṃ sālvaṃ prati mahārathaḥ

निवर्तमानं तं दृष्ट्वा राजानः सर्व एव ते ।
प्रेक्षकाः समपद्यन्त भीष्मसाल्वसमागमे

nivartamānaṃ taṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva te |
prekṣakāḥ samapadyanta bhīṣmasālvasamāgame

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे ।
अन्योन्यमभिवर्तेतां बलविक्रमशालिनौ

tau vṛṣāviva nardantau balinau vāsitāntare |
anyonyamabhivartetāṃ balavikramaśālinau

ततो भीष्मं शान्तनवं शरैः शतसहस्रशः ।
साल्वराजो नरश्रेष्ठः समवाकिरदाशुगैः

tato bhīṣmaṃ śāntanavaṃ śaraiḥ śatasahasraśaḥ |
sālvarājo naraśreṣṭhaḥ samavākiradāśugaiḥ

पूर्वमभ्यर्दितं दृष्ट्वा भीष्मं साल्वेन ते नृपाः ।
विस्मिताः समपद्यन्त साधुसाध्विति चाब्रुवन्

pūrvamabhyarditaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaṃ sālvena te nṛpāḥ |
vismitāḥ samapadyanta sādhusādhviti cābruvan

लाघवं तस्य ते दृष्ट्वा समरे सर्वपार्थिवाः ।
अपूजयन्त संहृष्टा वाग्भिः साल्वं नराधिपम्

lāghavaṃ tasya te dṛṣṭvā samare sarvapārthivāḥ |
apūjayanta saṃhṛṣṭā vāgbhiḥ sālvaṃ narādhipam

क्षत्रियाणां ततो वाचः श्रुत्वा परपुञ्जयः ।
क्रुद्धः शान्तनवो भीष्मस्तिष्ठतिष्ठेत्यभाषत

kṣatriyāṇāṃ tato vācaḥ śrutvā parapuñjayaḥ |
kruddhaḥ śāntanavo bhīṣmastiṣṭhatiṣṭhetyabhāṣata

सारथिं चाब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्रैष पार्थिवः ।
यावदेनं निहन्म्यद्य भुजङ्गमिव पक्षिराट्

sārathiṃ cābravītkruddho yāhi yatraiṣa pārthivaḥ |
yāvadenaṃ nihanmyadya bhujaṅgamiva pakṣirāṭ

ततोऽस्त्रं वारुणं सम्यग्योजयामास कौरवः ।
तेनाश्वांश्चतुरोऽमृद्गात्साल्वराजस्य भूपते

tato'straṃ vāruṇaṃ samyagyojayāmāsa kauravaḥ |
tenāśvāṃścaturo'mṛdgātsālvarājasya bhūpate

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य साल्वराजस्य कौरवः ।
भीष्मो नृपतिशार्दूल न्यवधीत्तस्य सारथिम्

astrairastrāṇi saṃvārya sālvarājasya kauravaḥ |
bhīṣmo nṛpatiśārdūla nyavadhīttasya sārathim

अस्त्रेण चास्याथैन्द्रेण न्यवधीत्तुरगोत्तमान् ।
कन्याहेतोर्नरश्रेष्ठ भीष्मः शान्तनवस्तदा

astreṇa cāsyāthaindreṇa nyavadhītturagottamān |
kanyāhetornaraśreṣṭha bhīṣmaḥ śāntanavastadā

जित्वा विसर्जयामास जीवन्तं नृपसत्तमम् ।
ततः साल्वः स्वनगरं प्रययौ भरतर्षभ

jitvā visarjayāmāsa jīvantaṃ nṛpasattamam |
tataḥ sālvaḥ svanagaraṃ prayayau bharatarṣabha

स्वराज्यमन्वशाच्चैव धर्मेण नृपतिस्तदा ।
राजानो ये च तत्रासन्स्वयंवरदिदृक्षवः

svarājyamanvaśāccaiva dharmeṇa nṛpatistadā |
rājāno ye ca tatrāsansvayaṃvaradidṛkṣavaḥ

स्वान्येव तेऽपि राष्ट्राणि जग्मुः परपुरञ्जयाः ।
एवं विजित्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः

svānyeva te'pi rāṣṭrāṇi jagmuḥ parapurañjayāḥ |
evaṃ vijitya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ

प्रययौ हास्तिनपुरं यत्र राजा स कौरवः ।
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा प्रशास्ति वसुधामिमाम्

prayayau hāstinapuraṃ yatra rājā sa kauravaḥ |
vicitravīryo dharmātmā praśāsti vasudhāmimām

यथा पितास्य कौरव्यः शान्तनुर्नृपसत्तमः ।
सोऽचिरेणैव कालेन अत्यक्रामन्नराधिप

yathā pitāsya kauravyaḥ śāntanurnṛpasattamaḥ |
so'cireṇaiva kālena atyakrāmannarādhipa

वनानि सरितश्चैव शैलांश्च विनिधान्द्रुमान् ।
अक्षतः क्षपयित्वाऽरीन्सङ्ख्येऽसङ्ख्येयविक्रमः

vanāni saritaścaiva śailāṃśca vinidhāndrumān |
akṣataḥ kṣapayitvā'rīnsaṅkhye'saṅkhyeyavikramaḥ

आनयामास काश्यस्य सुताः सागरगासुतः ।
स्नुषा इव स धर्मात्मा भगिनीरिव चानुजाः

ānayāmāsa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ |
snuṣā iva sa dharmātmā bhaginīriva cānujāḥ

यथा दुहितश्चैव परिगृह्य ययौ कुरून् ।
आनिन्ये स महाबाहुर्भ्रातुः प्रियचिकीर्षया

yathā duhitaścaiva parigṛhya yayau kurūn |
āninye sa mahābāhurbhrātuḥ priyacikīrṣayā

ताः सर्वगुणसंपन्ना भ्राता भ्रात्रे यवीयसे ।
भीष्मो विचित्रवीर्याय प्रददौ विक्रमाहृताः

tāḥ sarvaguṇasaṃpannā bhrātā bhrātre yavīyase |
bhīṣmo vicitravīryāya pradadau vikramāhṛtāḥ

एवं धर्मेण धर्मज्ञः कृत्वा कर्मातिमानुषम् ।
भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य विवाहायोपचक्रमे

evaṃ dharmeṇa dharmajñaḥ kṛtvā karmātimānuṣam |
bhrāturvicitravīryasya vivāhāyopacakrame

सत्यवत्या सह मिथः कृत्वा निश्चयमात्मवान् ।
विवाहं कारयिष्यन्तं भीष्मं काशिपतेः सुता ।
ज्येष्ठा तासामिदं वाक्यमब्रवीद्धसती तदा

satyavatyā saha mithaḥ kṛtvā niścayamātmavān |
vivāhaṃ kārayiṣyantaṃ bhīṣmaṃ kāśipateḥ sutā |
jyeṣṭhā tāsāmidaṃ vākyamabravīddhasatī tadā

मया सौभपतिः पूर्वं मनसा हि वृतः पतिः ।
तेन चास्मि वृता पूर्वमेष कामश्च मे पितुः

mayā saubhapatiḥ pūrvaṃ manasā hi vṛtaḥ patiḥ |
tena cāsmi vṛtā pūrvameṣa kāmaśca me pituḥ

मया वरयितव्योऽभूत्साल्वस्तस्मिन्स्वयंवरे ।
एतद्विज्ञाय धर्मज्ञ धर्मतत्त्वं समाचर

mayā varayitavyo'bhūtsālvastasminsvayaṃvare |
etadvijñāya dharmajña dharmatattvaṃ samācara

एवमुक्तस्तया भीष्मः कन्यया विप्रसंसदि ।
चिन्तामभ्यगमद्वीरो युक्तां तस्यैव कर्मणः

evamuktastayā bhīṣmaḥ kanyayā viprasaṃsadi |
cintāmabhyagamadvīro yuktāṃ tasyaiva karmaṇaḥ

अन्यसक्ता त्वियं कन्या ज्येष्ठा त्वम्बा मया जिता ।
वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतमङ्गलवाचना

anyasaktā tviyaṃ kanyā jyeṣṭhā tvambā mayā jitā |
vācā dattā manodattā kṛtamaṅgalavācanā

निर्दिष्टा तु परस्यैव सा त्याज्या परचिन्तिनी ।
इत्युक्त्वा चानुमान्यैव भ्रातरं स्ववशानुगम्

nirdiṣṭā tu parasyaiva sā tyājyā paracintinī |
ityuktvā cānumānyaiva bhrātaraṃ svavaśānugam

विनिश्चित्य स धर्मज्ञो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
अनुजज्ञे तदा ज्येष्ठामम्बां काशिपतेः सुताम्

viniścitya sa dharmajño brāhmaṇairvedapāragaiḥ |
anujajñe tadā jyeṣṭhāmambāṃ kāśipateḥ sutām

अम्बिकाम्बालिके भार्ये प्रादाद्भ्रात्रे यवीयसे ।
भीष्मो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा

ambikāmbālike bhārye prādādbhrātre yavīyase |
bhīṣmo vicitravīryāya vidhidṛṣṭena karmaṇā

तयोः पाणी गृहीत्वा तु रूपयौवनदर्पितः ।
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा नाम्बामैच्छत्कथंचन

tayoḥ pāṇī gṛhītvā tu rūpayauvanadarpitaḥ |
vicitravīryo dharmātmā nāmbāmaicchatkathaṃcana

अम्बामन्यस्य कीर्त्यन्तीमब्रवीच्चारुदर्शनाम् ।
(विचित्रवीर्य उवाच)
पापस्य फलमेवैष कामोऽसाधुर्निरर्थकः ।
परतन्त्रोपभोगो मामार्य नाऽऽयोक्तुमर्हसि

ambāmanyasya kīrtyantīmabravīccārudarśanām |
(vicitravīrya uvāca)
pāpasya phalamevaiṣa kāmo'sādhurnirarthakaḥ |
paratantropabhogo māmārya nā''yoktumarhasi

प्रातिष्ठच्छान्तनोर्वंशस्तात यस्य त्वमन्वयः ।
अकामवृत्तो धर्मात्मन्साधु मन्ये मतं तव

prātiṣṭhacchāntanorvaṃśastāta yasya tvamanvayaḥ |
akāmavṛtto dharmātmansādhu manye mataṃ tava

इत्युक्त्वाम्बां समालोक्य विधिवद्वाक्यमब्रवीत् ।
विसृष्टा ह्यसि गच्छ त्वं यथाकाममनिन्दिते

ityuktvāmbāṃ samālokya vidhivadvākyamabravīt |
visṛṣṭā hyasi gaccha tvaṃ yathākāmamanindite

नानियोज्ये समर्थोऽहं नियोक्तुं भ्रातरं प्रियम् ।
अन्यबावगतां चापि को नारीं वासयेद्गृहे

nāniyojye samartho'haṃ niyoktuṃ bhrātaraṃ priyam |
anyabāvagatāṃ cāpi ko nārīṃ vāsayedgṛhe

अतस्त्वां न नियोक्ष्यामि अन्यकामासि गम्यताम् ।
अहमप्यूर्ध्वरेता वै निवृत्तो दारकर्मणि

atastvāṃ na niyokṣyāmi anyakāmāsi gamyatām |
ahamapyūrdhvaretā vai nivṛtto dārakarmaṇi

न संबन्धस्तदावाभ्यां भविता वै कथंचन ।
(वैशंपायन उवाच)
इत्युक्ता सा गता तत्र सखीभिः परिवारिता

na saṃbandhastadāvābhyāṃ bhavitā vai kathaṃcana |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
ityuktā sā gatā tatra sakhībhiḥ parivāritā

निर्दिष्टा हि शनै राजन्साल्वराजपुरं प्रति ।
अथाम्बा साल्वंमागम्य साऽब्रवीत्प्रतिपूज्य तं

nirdiṣṭā hi śanai rājansālvarājapuraṃ prati |
athāmbā sālvaṃmāgamya sā'bravītpratipūjya taṃ

पुरा निर्दिष्टभावा त्वामागतास्मि वरानन ।
देवव्रतं समुत्सृज्य सानुजं भरतर्षभम्

purā nirdiṣṭabhāvā tvāmāgatāsmi varānana |
devavrataṃ samutsṛjya sānujaṃ bharatarṣabham

प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते विधिवन्मां समुद्यताम्

pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te vidhivanmāṃ samudyatām

तयैवमुक्तः साल्वोपि प्रहसन्निदमब्रवीत् ।
निर्जिताऽसीह भीष्मेण मां विनिर्जित्य राजसु

tayaivamuktaḥ sālvopi prahasannidamabravīt |
nirjitā'sīha bhīṣmeṇa māṃ vinirjitya rājasu

अन्येन निर्जितां भद्रे विसृष्टां तेन चालयात् ।
न गृह्णामि वरारोहे तत्र चैव तु गम्यताम्

anyena nirjitāṃ bhadre visṛṣṭāṃ tena cālayāt |
na gṛhṇāmi varārohe tatra caiva tu gamyatām

इत्युक्ता सा समागम्य कुरुराज्यमनुत्तमम् ।
अम्बाब्रवीत्ततो भीष्मं त्वयाऽहं सहसा हृता

ityuktā sā samāgamya kururājyamanuttamam |
ambābravīttato bhīṣmaṃ tvayā'haṃ sahasā hṛtā

क्षत्रधर्ममवेक्षस्व त्वं भर्ता मम धर्मतः ।
यां यः स्वयंवरे कन्यां निर्जयेच्छौर्यसंपदा

kṣatradharmamavekṣasva tvaṃ bhartā mama dharmataḥ |
yāṃ yaḥ svayaṃvare kanyāṃ nirjayecchauryasaṃpadā

राज्ञः सर्वान्विनिर्जित्य स तामुद्वाहयेद्ध्रुवम् ।
अतस्त्वमेव भर्ता मे त्वयाऽहं निर्जिता यतः

rājñaḥ sarvānvinirjitya sa tāmudvāhayeddhruvam |
atastvameva bhartā me tvayā'haṃ nirjitā yataḥ

तस्माद्वहस्व मां भीष्म निर्जितां संसदि त्वया ।
ऊर्ध्वरेता ह्यहमिति प्रत्युवाच पुनःपुनः

tasmādvahasva māṃ bhīṣma nirjitāṃ saṃsadi tvayā |
ūrdhvaretā hyahamiti pratyuvāca punaḥpunaḥ

भीष्मं सा चाब्रवीदम्बा यथाजैषीस्तथा कुरु ।
एवमन्वगमद्भीष्मं षट्समाः पुष्करेक्षणा

bhīṣmaṃ sā cābravīdambā yathājaiṣīstathā kuru |
evamanvagamadbhīṣmaṃ ṣaṭsamāḥ puṣkarekṣaṇā

ऊर्ध्वरेतास्त्वहं भद्रे विवाहविमुखोऽभवम् ।
तमेव साल्वं गच्छ त्वं यः पुरा मनसा वृतः

ūrdhvaretāstvahaṃ bhadre vivāhavimukho'bhavam |
tameva sālvaṃ gaccha tvaṃ yaḥ purā manasā vṛtaḥ

अन्यसक्तं किमर्थं त्वमात्मानमवदः पुरा ।
अन्यसक्तां वधूं कन्यां वासयेत्स्वगृहे न हि

anyasaktaṃ kimarthaṃ tvamātmānamavadaḥ purā |
anyasaktāṃ vadhūṃ kanyāṃ vāsayetsvagṛhe na hi

नाहमुद्वाहयिष्ये त्वां मम भ्रात्रे यवीयसे ।
विचित्रवीर्याय शुभे यथेष्टं गम्यतामिति

nāhamudvāhayiṣye tvāṃ mama bhrātre yavīyase |
vicitravīryāya śubhe yatheṣṭaṃ gamyatāmiti

भूयः साल्वं समभ्येत्य राजन्गृह्णीष्व मामिति ।
नाहं गृह्णाम्यन्यजितामिति साल्वनिराकृता

bhūyaḥ sālvaṃ samabhyetya rājangṛhṇīṣva māmiti |
nāhaṃ gṛhṇāmyanyajitāmiti sālvanirākṛtā

ऊर्ध्वरेतास्त्वहमिति भीष्मेण च निराकृता ।
अम्बा भीष्मं पुनः साल्वं भीष्मं साल्वं पुनः पुनः

ūrdhvaretāstvahamiti bhīṣmeṇa ca nirākṛtā |
ambā bhīṣmaṃ punaḥ sālvaṃ bhīṣmaṃ sālvaṃ punaḥ punaḥ

गमनागमनेनैवमनैषीत्षट् समा नृप ।
अश्रुभिर्भूमिमुक्षन्ती शोचन्ती सा मनस्विनी

gamanāgamanenaivamanaiṣītṣaṭ samā nṛpa |
aśrubhirbhūmimukṣantī śocantī sā manasvinī

पीनोन्नतकुचद्वन्द्वा विशालजघनेक्षणा ।
श्रोणीभरालसगमा राकाचन्द्रनिभानना

pīnonnatakucadvandvā viśālajaghanekṣaṇā |
śroṇībharālasagamā rākācandranibhānanā

वर्षत्कादम्बिनीमूर्ध्नि स्फुरन्ती चञ्चलेव सा ।
सा ततो द्वादश समा बाहुदामभितो नदीम् ।
पार्श्वे हिमवतो रम्ये तपो घोरं समाददे

varṣatkādambinīmūrdhni sphurantī cañcaleva sā |
sā tato dvādaśa samā bāhudāmabhito nadīm |
pārśve himavato ramye tapo ghoraṃ samādade

संक्षिप्तकरणा तत्र तप आस्थाय सुव्रता ।
पादाङ्गुष्ठेन साऽतिष्ठदकम्पन्त ततः सुराः

saṃkṣiptakaraṇā tatra tapa āsthāya suvratā |
pādāṅguṣṭhena sā'tiṣṭhadakampanta tataḥ surāḥ

तस्यास्तत्तु तपो दृष्ट्वा सुराणां क्षोभकारकम् ।
विस्मितश्चैव हृष्टश्च तस्यानुग्रहबुद्धिमान्

tasyāstattu tapo dṛṣṭvā surāṇāṃ kṣobhakārakam |
vismitaścaiva hṛṣṭaśca tasyānugrahabuddhimān

अनन्तसेनो भगवान्कुमारो वरदः प्रभुः ।
मानयन्राजपुत्रीं तां ददौ तस्यै शुभां स्रजम्

anantaseno bhagavānkumāro varadaḥ prabhuḥ |
mānayanrājaputrīṃ tāṃ dadau tasyai śubhāṃ srajam

एषा पुष्करिणी दिव्या यथावत्समुपस्थिता ।
अम्बे त्वच्छोकशमनी माला भुवि भविष्यति

eṣā puṣkariṇī divyā yathāvatsamupasthitā |
ambe tvacchokaśamanī mālā bhuvi bhaviṣyati

एतां चैव मया दत्तां मालां यो धारयिष्यति ।
सोऽस्य भीष्मस्य निधने कारणं वै भविष्यति

etāṃ caiva mayā dattāṃ mālāṃ yo dhārayiṣyati |
so'sya bhīṣmasya nidhane kāraṇaṃ vai bhaviṣyati