अध्याय 110: अम्बा की माला और शिखण्डी का पुरुषत्व

अन्यपूर्वेति मां साल्वो नाभिनन्दति बालिशः ।
साहं धर्माच्च कामाच्च विहीना शोकधारिणी

anyapūrveti māṃ sālvo nābhinandati bāliśaḥ |
sāhaṃ dharmācca kāmācca vihīnā śokadhāriṇī

अपतिः क्षत्रियान्सर्वानाक्रन्दामि समन्ततः ।
इयं वः क्षत्रिया माला या भीष्मं निहनिष्यति

apatiḥ kṣatriyānsarvānākrandāmi samantataḥ |
iyaṃ vaḥ kṣatriyā mālā yā bhīṣmaṃ nihaniṣyati

अहं च भार्या तस्य स्यां यो भीष्मं घातयिष्यति ।
तस्याश्चङ्क्रम्यमाणायाः समाः पञ्च गताः पराः

ahaṃ ca bhāryā tasya syāṃ yo bhīṣmaṃ ghātayiṣyati |
tasyāścaṅkramyamāṇāyāḥ samāḥ pañca gatāḥ parāḥ

नाभवच्छरणं कश्चित्क्षत्रियो भीष्मजाद्भयात् ।
अगच्छत्सोमकं साऽम्बा पाञ्चालेषु यशस्विनम्

nābhavaccharaṇaṃ kaścitkṣatriyo bhīṣmajādbhayāt |
agacchatsomakaṃ sā'mbā pāñcāleṣu yaśasvinam

सत्यसन्धं महेष्वासं सत्यधर्मपरायणम् ।
सा सभाद्वारमागम्य पाञ्चालैरभिरक्षितम्

satyasandhaṃ maheṣvāsaṃ satyadharmaparāyaṇam |
sā sabhādvāramāgamya pāñcālairabhirakṣitam

पाञ्चालराजमाक्रन्दत्प्रगृह्य सुभुजा भुजौ ।
भीष्मेण हन्यमानां मां मज्जन्तीमिव च ह्रदे

pāñcālarājamākrandatpragṛhya subhujā bhujau |
bhīṣmeṇa hanyamānāṃ māṃ majjantīmiva ca hrade

यज्ञसेनाभिधावेह पाणिमालम्ब्य चोद्धर ।
तेन मे सर्वधर्माश्च रतिभोगाश्च केवलाः

yajñasenābhidhāveha pāṇimālambya coddhara |
tena me sarvadharmāśca ratibhogāśca kevalāḥ

उभौ च लोकौ कीर्तिश्च समूलौ सफलौ हृतौ ।
***न्त्येवं न विन्दामि राजन्यं शरणं क्वचित्

ubhau ca lokau kīrtiśca samūlau saphalau hṛtau |
***ntyevaṃ na vindāmi rājanyaṃ śaraṇaṃ kvacit

किं नु निःक्षत्रियो लोको यत्रानाथोऽवसीदति ।
समागम्य तु राजानो मयोक्ता राजसत्तमाः

kiṃ nu niḥkṣatriyo loko yatrānātho'vasīdati |
samāgamya tu rājāno mayoktā rājasattamāḥ

शृण्वन्तु सर्वे राजानो मयोक्तं राजसत्तमाः ।
इक्ष्वाकूणां तु ये वृद्धाः पाञ्चालानां च ये वराः

śṛṇvantu sarve rājāno mayoktaṃ rājasattamāḥ |
ikṣvākūṇāṃ tu ye vṛddhāḥ pāñcālānāṃ ca ye varāḥ

त्वत्प्रसादाद्विवाहेऽस्मिन्मा धर्मो मा पराजयेत् ।
प्रसीद यज्ञसेनेह गतिर्मे भव सोमक

tvatprasādādvivāhe'sminmā dharmo mā parājayet |
prasīda yajñaseneha gatirme bhava somaka

जानामि त्वां बोधयामि राजपुत्रि विशेषतः ।
यथाशक्ति यथाधर्मं बलं संधारयाम्यहम्

jānāmi tvāṃ bodhayāmi rājaputri viśeṣataḥ |
yathāśakti yathādharmaṃ balaṃ saṃdhārayāmyaham

अन्यस्मात्पार्थिवाद्यत्ते भयं स्यात्पार्थिवात्मजे ।
तस्यापनयने हेतुं संविधातुमहं प्रभुः

anyasmātpārthivādyatte bhayaṃ syātpārthivātmaje |
tasyāpanayane hetuṃ saṃvidhātumahaṃ prabhuḥ

नहि शान्तनवस्याहं महास्त्रस्य प्रहारिणः ।
ईश्वरः क्षत्रियाणां हि बलं धर्मोऽनुवर्तते

nahi śāntanavasyāhaṃ mahāstrasya prahāriṇaḥ |
īśvaraḥ kṣatriyāṇāṃ hi balaṃ dharmo'nuvartate

सा साधु व्रज कल्याणि न मां भीष्मो दहेद्बलात् ।
न प्रत्यगृह्णंस्ते सर्वे किमित्येव न वेद्म्यहम्

sā sādhu vraja kalyāṇi na māṃ bhīṣmo dahedbalāt |
na pratyagṛhṇaṃste sarve kimityeva na vedmyaham

न हि भीष्मादहं धर्मं शक्तो दातुं कथंचन ।
(वैशंपायन उवाच)
इत्युक्ता स्रजमासज्य द्वारि राज्ञो व्यपाद्रवत्

na hi bhīṣmādahaṃ dharmaṃ śakto dātuṃ kathaṃcana |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
ityuktā srajamāsajya dvāri rājño vyapādravat

व्युदस्तां सर्वलोकेषु तपसा संशितव्रताम् ।
तामन्वगच्छद्द्रुपदः सान्त्वं जल्पन्पुनः पुनः

vyudastāṃ sarvalokeṣu tapasā saṃśitavratām |
tāmanvagacchaddrupadaḥ sāntvaṃ jalpanpunaḥ punaḥ

स्रजं गृहाण कल्याणि न नो वैरं प्रसञ्जय

srajaṃ gṛhāṇa kalyāṇi na no vairaṃ prasañjaya

एवमेव त्वया कार्यमिति स्म प्रतिकाङ्क्षते ।
न तु तस्यान्यथा भावो दैवमेतदमानुषम्

evameva tvayā kāryamiti sma pratikāṅkṣate |
na tu tasyānyathā bhāvo daivametadamānuṣam

यश्चैनां स्रजमादाय स्वयं वै प्रतिमोक्षते ।
स भीष्मं समरे हन्ता मम धर्मप्रणाशनम्

yaścaināṃ srajamādāya svayaṃ vai pratimokṣate |
sa bhīṣmaṃ samare hantā mama dharmapraṇāśanam

तां स्रजं द्रुपदो राजा कंचित्कालं ररक्ष सः ।
ततो विस्रम्भमास्थाय तूष्णीमेतामुपैक्षत

tāṃ srajaṃ drupado rājā kaṃcitkālaṃ rarakṣa saḥ |
tato visrambhamāsthāya tūṣṇīmetāmupaikṣata

तां शिखण्डिन्यबध्नात्तु बाला पितुरवज्ञया ।
तां पिता त्वत्यजच्छीघ्रं त्रस्तो भीष्मस्य किल्बिषात्

tāṃ śikhaṇḍinyabadhnāttu bālā pituravajñayā |
tāṃ pitā tvatyajacchīghraṃ trasto bhīṣmasya kilbiṣāt

इषीकं ब्राह्मणं भीता साभ्यगच्छत्तपस्विनम् ।
गङ्गाद्वारि तपस्यन्तं तुष्टिहेतोस्तपस्विनी

iṣīkaṃ brāhmaṇaṃ bhītā sābhyagacchattapasvinam |
gaṅgādvāri tapasyantaṃ tuṣṭihetostapasvinī

उपचाराभितुष्टस्तामब्रवीदृषिसत्तमः ।
गङ्गाद्वारे विभजनं भविता नचिरादिव

upacārābhituṣṭastāmabravīdṛṣisattamaḥ |
gaṅgādvāre vibhajanaṃ bhavitā nacirādiva

तत्र गन्धर्वराजानं तुम्बुरुं प्रियदर्शनम् ।
आराधयितुमीहस्व सम्यक्परिचरस्व तम्

tatra gandharvarājānaṃ tumburuṃ priyadarśanam |
ārādhayitumīhasva samyakparicarasva tam

अहमप्यत्र साचिव्यं कर्तास्मि तव शोभने ।
तं तदाचर भद्रं ते स ते श्रेयो विधास्यति

ahamapyatra sācivyaṃ kartāsmi tava śobhane |
taṃ tadācara bhadraṃ te sa te śreyo vidhāsyati

ततो विभजनं तत्र गन्धर्वाणामवर्तत ।
तत्र द्वाववशिष्येतां गन्धर्वावमितौ जसौ

tato vibhajanaṃ tatra gandharvāṇāmavartata |
tatra dvāvavaśiṣyetāṃ gandharvāvamitau jasau

तयोरेकः समीक्ष्यैनां स्त्रीबुभूषुरुवाच ह ।
इदं गृह्णीष्व पुंलिङ्गं वृणे स्त्रीलिङ्गमेव ते

tayorekaḥ samīkṣyaināṃ strībubhūṣuruvāca ha |
idaṃ gṛhṇīṣva puṃliṅgaṃ vṛṇe strīliṅgameva te

नियमं चक्रतुस्तत्र स्त्री पुमांश्चैव तावुभौ ।
ततः पुमान्समभवच्छिखण्डी परवीरहा

niyamaṃ cakratustatra strī pumāṃścaiva tāvubhau |
tataḥ pumānsamabhavacchikhaṇḍī paravīrahā

स्त्री भूत्वा ह्यपचक्राम स गन्धर्वो मुदान्वितः ।
लब्ध्वा तु महतीं प्रीतिं याज्ञसेनिर्महायशाः

strī bhūtvā hyapacakrāma sa gandharvo mudānvitaḥ |
labdhvā tu mahatīṃ prītiṃ yājñasenirmahāyaśāḥ

ततो बुद्बुदकं गत्वा पुनरस्त्राणि सोऽकरोत् ।
तत्र चास्त्राणि दिव्यानि कृत्वा स सुमहाद्युतिः

tato budbudakaṃ gatvā punarastrāṇi so'karot |
tatra cāstrāṇi divyāni kṛtvā sa sumahādyutiḥ

स्वदेशमभिसंपदे पाञ्चालं कुरुनन्दन ।
सोऽभिवाद्य पितुः पादौ महेष्वासः कृताञ्जलिः

svadeśamabhisaṃpade pāñcālaṃ kurunandana |
so'bhivādya pituḥ pādau maheṣvāsaḥ kṛtāñjaliḥ

उवाच भवता भीष्मान्न भेतव्यं कथंचन

uvāca bhavatā bhīṣmānna bhetavyaṃ kathaṃcana