अध्याय 103: प्रतीप की दाहिनी जंघा और शन्तनु का जन्म

ततः प्रतीपो राजाऽऽसीत्सर्वभूतहितः सदा ।
निषसाद समा बह्वीर्गङ्गाद्वारगतो जपन्

tataḥ pratīpo rājā''sītsarvabhūtahitaḥ sadā |
niṣasāda samā bahvīrgaṅgādvāragato japan

तस्य रूपगुणोपेता गङ्गा स्त्रीरूपधारिणी ।
उत्तीर्य सलिलात्तस्माल्लोभनीयतमाकृतिः

tasya rūpaguṇopetā gaṅgā strīrūpadhāriṇī |
uttīrya salilāttasmāllobhanīyatamākṛtiḥ

अधीयानस्य राजर्षेर्दिव्यरूपा मनस्विनी ।
दक्षिणं शालसङ्काशमूरुं भेजे शुभानना

adhīyānasya rājarṣerdivyarūpā manasvinī |
dakṣiṇaṃ śālasaṅkāśamūruṃ bheje śubhānanā

प्रतीपस्तु महीपालस्तामुवाच यशस्विनीम् ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो धर्मनिश्चयतत्त्ववित् ।
करोमि किं ते कल्याणि प्रियं यत्तेऽभिकाङ्क्षितम्

pratīpastu mahīpālastāmuvāca yaśasvinīm |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho dharmaniścayatattvavit |
karomi kiṃ te kalyāṇi priyaṃ yatte'bhikāṅkṣitam

त्वामहं कामये राजन्भजमानां भजस्व माम् ।
त्यागः कामवतीनां हि स्त्रीणां सद्भिर्विगर्हितः

tvāmahaṃ kāmaye rājanbhajamānāṃ bhajasva mām |
tyāgaḥ kāmavatīnāṃ hi strīṇāṃ sadbhirvigarhitaḥ

नाहं परस्त्रियं कामाद्गच्छेदं वरवर्णिनि ।
न चासवर्णां कल्याणि धर्म्यमेतद्धि मे व्रतम्

nāhaṃ parastriyaṃ kāmādgacchedaṃ varavarṇini |
na cāsavarṇāṃ kalyāṇi dharmyametaddhi me vratam

यः स्वदारान्परित्यज्य पारक्यां सेवते स्त्रियम् ।
निरयान्नैव मुच्यते यावदाभूतसंप्लवम्

yaḥ svadārānparityajya pārakyāṃ sevate striyam |
nirayānnaiva mucyate yāvadābhūtasaṃplavam

नाश्रेयस्यस्मि नागम्या न वक्तव्या च कर्हिचित् ।
भजन्तीं भज मां राजन्दिव्यां कन्यां वरस्त्रियम्

nāśreyasyasmi nāgamyā na vaktavyā ca karhicit |
bhajantīṃ bhaja māṃ rājandivyāṃ kanyāṃ varastriyam

त्वया निवृत्तमेतत्तु यन्मां चोदयसि प्रियम् ।
अन्यथा प्रतिपन्नं मां नाशयेद्धर्मविप्लवः

tvayā nivṛttametattu yanmāṃ codayasi priyam |
anyathā pratipannaṃ māṃ nāśayeddharmaviplavaḥ

प्राप्य दक्षिणमूरुं मे त्वमाश्लिष्टा वराङ्गने ।
अपत्यानां स्नुषाणां च भीरु विद्ध्येतदासनम्

prāpya dakṣiṇamūruṃ me tvamāśliṣṭā varāṅgane |
apatyānāṃ snuṣāṇāṃ ca bhīru viddhyetadāsanam

सव्योरुः कामिनीभोग्यस्त्वया स च विवर्जितः ।
तस्मादहं नाचरिष्ये त्वयि कामं वराङ्गने

savyoruḥ kāminībhogyastvayā sa ca vivarjitaḥ |
tasmādahaṃ nācariṣye tvayi kāmaṃ varāṅgane

स्नुषा मे भव सुश्रोणि पुत्रार्थं त्वां वृणोम्यहम् ।
स्नुषापक्षं हि वामोरु त्वमागम्य समाश्रिता

snuṣā me bhava suśroṇi putrārthaṃ tvāṃ vṛṇomyaham |
snuṣāpakṣaṃ hi vāmoru tvamāgamya samāśritā

एवमप्यस्तु धर्मज्ञ संयुज्येयं सुतेन ते ।
त्वद्भक्त्या तु भजिष्यामि प्रख्यातं भारतं कुलम्

evamapyastu dharmajña saṃyujyeyaṃ sutena te |
tvadbhaktyā tu bhajiṣyāmi prakhyātaṃ bhārataṃ kulam

पृथिव्यां पार्थिवा ये च तेषां यूयं परायणम् ।
गुणा न हि मया शक्या वक्तुं वर्षशतैरपि

pṛthivyāṃ pārthivā ye ca teṣāṃ yūyaṃ parāyaṇam |
guṇā na hi mayā śakyā vaktuṃ varṣaśatairapi

कुलस्य ये वः प्रथितास्तत्साधुत्वमथोत्तमम् ।
समयेनेह धर्मज्ञ आचरेयं च यद्विभो

kulasya ye vaḥ prathitāstatsādhutvamathottamam |
samayeneha dharmajña ācareyaṃ ca yadvibho

तत्सर्वमेव पुत्रस्ते न मीमांसेत कर्हिचित् ।
एवं वसन्ती पुत्रे ते वर्धयिष्याम्यहं रतिम्

tatsarvameva putraste na mīmāṃseta karhicit |
evaṃ vasantī putre te vardhayiṣyāmyahaṃ ratim

पुत्रैः पुण्यैः प्रियैश्चैव स्वर्गं प्राप्स्यति ते सुतः ।
(वैशंपायन उवाच)
तथेत्युक्त्वा तु सा राजंस्तत्रैवान्तरधीयत ।
अदृश्या राजसिंहस्य पश्यतः साऽभवत्तदा

putraiḥ puṇyaiḥ priyaiścaiva svargaṃ prāpsyati te sutaḥ |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tathetyuktvā tu sā rājaṃstatraivāntaradhīyata |
adṛśyā rājasiṃhasya paśyataḥ sā'bhavattadā

पुत्रजन्म प्रतीक्षन्वै स राजा तदधारयत् ।
एतस्मिन्नेव काले तु प्रतीपः क्षत्रियर्षभः

putrajanma pratīkṣanvai sa rājā tadadhārayat |
etasminneva kāle tu pratīpaḥ kṣatriyarṣabhaḥ

तपस्तेपे सुतस्यार्थे सभार्यः कुरुनन्दन ।
प्रतीपस्य तु भार्यायां गर्भः श्रीमानवर्धत

tapastepe sutasyārthe sabhāryaḥ kurunandana |
pratīpasya tu bhāryāyāṃ garbhaḥ śrīmānavardhata

श्रिया परमया युक्तः शरच्छुक्ले यथा शशी ।
ततस्तु दशमे मासि प्राजायत रविप्रभम्

śriyā paramayā yuktaḥ śaracchukle yathā śaśī |
tatastu daśame māsi prājāyata raviprabham

कुमारं देवगर्भाभं प्रतीपमहिषी तदा ।
तयोः समभवत्पुत्रो वृद्धयोः स महाभिषक्

kumāraṃ devagarbhābhaṃ pratīpamahiṣī tadā |
tayoḥ samabhavatputro vṛddhayoḥ sa mahābhiṣak

शान्तस्य जज्ञे सन्तानस्तस्मादासीत्स शान्तनुः ।
तस्य जातस्य कृत्यानि प्रतीपोऽकारयत्प्रभुः

śāntasya jajñe santānastasmādāsītsa śāntanuḥ |
tasya jātasya kṛtyāni pratīpo'kārayatprabhuḥ

जातकर्मादि विप्रेण वेदोक्तैः कर्मभिस्तदा ।
नामकर्म च विप्रास्तु चक्रुः परमसत्कृतम्

jātakarmādi vipreṇa vedoktaiḥ karmabhistadā |
nāmakarma ca viprāstu cakruḥ paramasatkṛtam

शान्तनोरवनीपाल वेदोक्तैः कर्मभिस्तदा ।
ततः संवर्धितो राजा शान्तनुर्लोकधार्मिकः

śāntanoravanīpāla vedoktaiḥ karmabhistadā |
tataḥ saṃvardhito rājā śāntanurlokadhārmikaḥ

स तु लेभे परां निष्ठां प्राप्य धर्मभृतां वरः ।
धनुर्वेदे च वेदे च गतिं स परमा गतः

sa tu lebhe parāṃ niṣṭhāṃ prāpya dharmabhṛtāṃ varaḥ |
dhanurvede ca vede ca gatiṃ sa paramā gataḥ

यौवनं चापि संप्राप्तः कुमारो वदतां वरः ।
संस्मरंश्चाक्षयाँल्लोकान्विजातान्स्वेन कर्मणा

yauvanaṃ cāpi saṃprāptaḥ kumāro vadatāṃ varaḥ |
saṃsmaraṃścākṣayām̐llokānvijātānsvena karmaṇā

पुण्यकर्मकृदेवासीच्छान्तनुः कुरुसत्तमः ।
प्रतीपः शान्तनुं पुत्रं यौवनस्थं ततोऽन्वशात्

puṇyakarmakṛdevāsīcchāntanuḥ kurusattamaḥ |
pratīpaḥ śāntanuṃ putraṃ yauvanasthaṃ tato'nvaśāt

पुरा स्त्री मां समभ्यागाच्छान्तनो भूतये तव ।
त्वामाव्रजेद्यदि रहः सा पुत्र वरवर्णिनी

purā strī māṃ samabhyāgācchāntano bhūtaye tava |
tvāmāvrajedyadi rahaḥ sā putra varavarṇinī

कामयानाऽभिरूपाढ्या दिव्यस्त्री पुत्रकाम्यया ।
सा त्वया नानुयोक्तव्या कासि कस्यासि चाङ्गने

kāmayānā'bhirūpāḍhyā divyastrī putrakāmyayā |
sā tvayā nānuyoktavyā kāsi kasyāsi cāṅgane

यच्च कुर्यान्न तत्कर्म सा प्रष्टव्या त्वयाऽनघ ।
सन्नियोगाद्भजन्तीं तां भजेथा इत्युवाच तम्

yacca kuryānna tatkarma sā praṣṭavyā tvayā'nagha |
sanniyogādbhajantīṃ tāṃ bhajethā ityuvāca tam

एवं संदिश्य तनयं प्रतीपः शान्तनुं तदा ।
स्वे च राज्येऽभिषिच्यैनं वनं राजा विवेश ह

evaṃ saṃdiśya tanayaṃ pratīpaḥ śāntanuṃ tadā |
sve ca rājye'bhiṣicyainaṃ vanaṃ rājā viveśa ha

स राजा शान्तनुर्धीमान्देवराजसमद्युतिः ।
बभूव सर्वलोकस्य सत्यवागिति संमतः

sa rājā śāntanurdhīmāndevarājasamadyutiḥ |
babhūva sarvalokasya satyavāgiti saṃmataḥ

पीनस्कन्धो महाबाहुर्मत्तवारणविक्रमः ।
अन्वितः परिपूर्णार्थैः सर्वैर्नृपतिलक्षणैः

pīnaskandho mahābāhurmattavāraṇavikramaḥ |
anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvairnṛpatilakṣaṇaiḥ

अमात्यलक्षणोपेतः क्षत्रधर्मविशेषवित् ।
वशे चक्रे महीमेको विजित्य वसुधाधिपान्

amātyalakṣaṇopetaḥ kṣatradharmaviśeṣavit |
vaśe cakre mahīmeko vijitya vasudhādhipān

वेदानागमयत्कृत्स्नान्राजधर्मांश्च सर्वशः ।
ईजे च बहुभिः सत्रैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः

vedānāgamayatkṛtsnānrājadharmāṃśca sarvaśaḥ |
īje ca bahubhiḥ satraiḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ

तर्पयामास विप्रांश्च वेदाध्ययनकोविदान् ।
रत्नैरुच्चावचैर्गोभिर्ग्रामैरश्वैर्धनैरपि

tarpayāmāsa viprāṃśca vedādhyayanakovidān |
ratnairuccāvacairgobhirgrāmairaśvairdhanairapi

वयोरूपेण संपन्नः पौरुषेण बलेन च ।
ऐश्वर्येण प्रतापेन विक्रमेण धनेन च

vayorūpeṇa saṃpannaḥ pauruṣeṇa balena ca |
aiśvaryeṇa pratāpena vikrameṇa dhanena ca

वर्तमानश्च सत्येन सर्वधर्मविशारदः ।
तं महीपं महीपाला राजराजमकुर्वत

vartamānaśca satyena sarvadharmaviśāradaḥ |
taṃ mahīpaṃ mahīpālā rājarājamakurvata

वीतशोकभयाबाधाः सुखस्वप्नप्रबोधाः ।
श्रिया भरतशार्दूल समपद्यन्त भूमिपाः

vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnaprabodhāḥ |
śriyā bharataśārdūla samapadyanta bhūmipāḥ

नियमैः सर्ववर्णानां ब्रह्मोत्तरमवर्तत ।
ब्राह्मणाभिमुखं क्षत्रं क्षत्रियाभिमुखा विशः

niyamaiḥ sarvavarṇānāṃ brahmottaramavartata |
brāhmaṇābhimukhaṃ kṣatraṃ kṣatriyābhimukhā viśaḥ

ब्रह्मक्षत्रानुकूलांश्च शूद्राः पर्यचरन्विशः ।
एवं पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्

brahmakṣatrānukūlāṃśca śūdrāḥ paryacaranviśaḥ |
evaṃ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām

शान्तनावथ राज्यस्थे नावर्तत वृथा वधः ।
असुखानामनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम्

śāntanāvatha rājyasthe nāvartata vṛthā vadhaḥ |
asukhānāmanāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām

स एव राजा सर्वेषां भूतानामभवत्पिता ।
स हस्तिनाम्नि धर्मात्मा विहरन्कुरुनन्दनः

sa eva rājā sarveṣāṃ bhūtānāmabhavatpitā |
sa hastināmni dharmātmā viharankurunandanaḥ

तेजसा सूर्यकल्पोऽभूद्वायुना च समो बले ।
अन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः

tejasā sūryakalpo'bhūdvāyunā ca samo bale |
antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ

बभूव राजा सुमतिः प्रजानां सत्यविक्रमः ।
स वनेषु च रम्येषु शैलप्रस्रवणेषु च

babhūva rājā sumatiḥ prajānāṃ satyavikramaḥ |
sa vaneṣu ca ramyeṣu śailaprasravaṇeṣu ca

चचार मृगयाशीलः शान्तनुर्वनगोचरः ।
स मृगान्महिषांश्चैव विनिघ्नन्राजसत्तमः

cacāra mṛgayāśīlaḥ śāntanurvanagocaraḥ |
sa mṛgānmahiṣāṃścaiva vinighnanrājasattamaḥ

गङ्गामनु चचारैकः सिद्धचारणसेविताम् ।
स कदाचिन्महाराज ददर्श परमां स्त्रियम्

gaṅgāmanu cacāraikaḥ siddhacāraṇasevitām |
sa kadācinmahārāja dadarśa paramāṃ striyam

जाज्वल्यमानां वपुषा साक्षाच्छ्रियमिवापराम् ।
सर्वानवद्यां सुदतीं दिव्याभरणभूषिताम्

jājvalyamānāṃ vapuṣā sākṣācchriyamivāparām |
sarvānavadyāṃ sudatīṃ divyābharaṇabhūṣitām

सूक्ष्माम्बरधरामेकां पद्मोदरसमप्रभाम् ।
स्नातगात्रां धौतवस्त्रां गङ्गातीररुहे वने

sūkṣmāmbaradharāmekāṃ padmodarasamaprabhām |
snātagātrāṃ dhautavastrāṃ gaṅgātīraruhe vane

प्रकीर्णकेशीं पाणिभ्यां संस्पृशन्तीं शिरोरुहान् ।
रूपेण वयसा कान्त्या शरीरावयवैस्तथा

prakīrṇakeśīṃ pāṇibhyāṃ saṃspṛśantīṃ śiroruhān |
rūpeṇa vayasā kāntyā śarīrāvayavaistathā

हावभावविलासैश्च लोचनाञ्चलविक्रियैः ।
श्रोणीभारेण मध्येन स्तनाभ्यामुरसा दृशा

hāvabhāvavilāsaiśca locanāñcalavikriyaiḥ |
śroṇībhāreṇa madhyena stanābhyāmurasā dṛśā

कवरीभरेण पादाभ्यामिङ्गितेन स्मितेन च ।
कोकिलालापसंल्लापैर्न्यक्कुर्वन्तीं त्रिलोकगाम्

kavarībhareṇa pādābhyāmiṅgitena smitena ca |
kokilālāpasaṃllāpairnyakkurvantīṃ trilokagām

वाणीं च गिरिजां लक्ष्मीं योषितोन्याः सुराङ्गनाः ।
सा च शान्तनुमब्यागादलक्ष्मीमपकर्षती

vāṇīṃ ca girijāṃ lakṣmīṃ yoṣitonyāḥ surāṅganāḥ |
sā ca śāntanumabyāgādalakṣmīmapakarṣatī

तां दृष्ट्वा हृष्टरोमाऽभूद्विस्मितो रूपसंपदा ।
पिबन्निव च नेत्राभ्यां नातृप्यत नराधिपः

tāṃ dṛṣṭvā hṛṣṭaromā'bhūdvismito rūpasaṃpadā |
pibanniva ca netrābhyāṃ nātṛpyata narādhipaḥ

सा च दृष्ट्वैव राजानं विचरन्तं महाद्युतिम् ।
स्नेहादागतसौहार्दा नातृप्यत विलासिनी

sā ca dṛṣṭvaiva rājānaṃ vicarantaṃ mahādyutim |
snehādāgatasauhārdā nātṛpyata vilāsinī

गङ्गा कामेन राजानं प्रेक्षमाणा विलासिनी ।
चञ्चूर्यताग्रतस्तस्य किन्नरीवाप्सरोपमा

gaṅgā kāmena rājānaṃ prekṣamāṇā vilāsinī |
cañcūryatāgratastasya kinnarīvāpsaropamā

दृष्ट्वा प्रहृष्टरूपोऽभूद्दर्शनादेव शान्तनुः ।
रूपेणातीत्य तिष्ठन्तीं सर्वा राजन्ययोषितः

dṛṣṭvā prahṛṣṭarūpo'bhūddarśanādeva śāntanuḥ |
rūpeṇātītya tiṣṭhantīṃ sarvā rājanyayoṣitaḥ

तामुवाच ततो राजा सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा ।
देवी वा दानवी वा त्वं गन्धर्वी चाथवाऽप्सराः

tāmuvāca tato rājā sāntvayañślakṣṇayā girā |
devī vā dānavī vā tvaṃ gandharvī cāthavā'psarāḥ

यक्षी वा पन्नगी वाऽपि मानुषी वा सुमध्यमे ।
याऽसि काऽसि सुरप्रख्ये महिषी मे भवानघे

yakṣī vā pannagī vā'pi mānuṣī vā sumadhyame |
yā'si kā'si suraprakhye mahiṣī me bhavānaghe

त्वां गता हि मम प्रामा वसु यन्मेऽस्ति किंचन ।
याचे त्वां सुरगर्भाभे भार्या मे भव शोभने

tvāṃ gatā hi mama prāmā vasu yanme'sti kiṃcana |
yāce tvāṃ suragarbhābhe bhāryā me bhava śobhane