अध्याय 102: महाभिष का शाप और वसुओं की प्रार्थना

इक्ष्वाकुवंशप्रभो राजासीत्पृथिवीपतिः ।
महाभिषगिति ख्यातः सत्यवाक्सत्यविक्रमः

ikṣvākuvaṃśaprabho rājāsītpṛthivīpatiḥ |
mahābhiṣagiti khyātaḥ satyavāksatyavikramaḥ

सोऽश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च ।
तोषयामास देवेशं स्वर्गं लेभे ततः प्रभुः

so'śvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca |
toṣayāmāsa deveśaṃ svargaṃ lebhe tataḥ prabhuḥ

ततः कदाचिद्ब्रह्माणमुपासांचक्रिरे सुराः ।
तत्र राजर्षयो ह्यासन्स च राजा महाभिषक्

tataḥ kadācidbrahmāṇamupāsāṃcakrire surāḥ |
tatra rājarṣayo hyāsansa ca rājā mahābhiṣak

अथ गङ्गा सरिच्छ्रेष्ठा समुपायात्पितामहम् ।
तस्या वासः समुद्धूतं मारुतेन शशिप्रभम्

atha gaṅgā saricchreṣṭhā samupāyātpitāmaham |
tasyā vāsaḥ samuddhūtaṃ mārutena śaśiprabham

ततोऽभवन्सुरगणाः सहसाऽवाङ्मुखास्तदा ।
महाभिषक्तु राजर्षिरशङ्को दृष्टवान्नदीम्

tato'bhavansuragaṇāḥ sahasā'vāṅmukhāstadā |
mahābhiṣaktu rājarṣiraśaṅko dṛṣṭavānnadīm

सोपध्यातो भगवता ब्रह्मणा तु महाभिषक् ।
उक्तश्च जातो मर्त्येषु पुनर्लोकानवाप्स्यसि

sopadhyāto bhagavatā brahmaṇā tu mahābhiṣak |
uktaśca jāto martyeṣu punarlokānavāpsyasi

यया हृतमनाश्चासि गङ्गया त्वं हि दुर्मते ।
सा ते वै मानुषे लोके विप्रियाण्याचरिष्यति

yayā hṛtamanāścāsi gaṅgayā tvaṃ hi durmate |
sā te vai mānuṣe loke vipriyāṇyācariṣyati

यदा ते भविता मन्युस्तदा शापाद्विमोक्ष्यते ।
(वैशंपायन उवाच)
स चिन्तयित्वा नृपतिर्नृपानन्यांस्तपोधनान्

yadā te bhavitā manyustadā śāpādvimokṣyate |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
sa cintayitvā nṛpatirnṛpānanyāṃstapodhanān

प्रतीपं रोचयामास पितरं भूरितेजसम् ।
सा महाभिषजं दृष्ट्वा नदी दैर्याच्च्युतं नृपम्

pratīpaṃ rocayāmāsa pitaraṃ bhūritejasam |
sā mahābhiṣajaṃ dṛṣṭvā nadī dairyāccyutaṃ nṛpam

तमेव मनसा ध्यायन्त्युपावृत्ता सरिद्वरा ।
सा तु विध्वस्तवपुषः कश्मलाभिहतान्नृप

tameva manasā dhyāyantyupāvṛttā saridvarā |
sā tu vidhvastavapuṣaḥ kaśmalābhihatānnṛpa

ददर्श पथि गच्छन्ती वसून्देवान्दिवौकसः ।
तथारूपांश्च तान्दृष्ट्वा प्रपच्छ सरितां वरा

dadarśa pathi gacchantī vasūndevāndivaukasaḥ |
tathārūpāṃśca tāndṛṣṭvā prapaccha saritāṃ varā

किमिदं नष्टरूपाः स्थ कच्चित्क्षेमं दिवौकसाम् ।
तामूचुर्वसवो देवाः शप्ताः स्मो वै महानदि

kimidaṃ naṣṭarūpāḥ stha kaccitkṣemaṃ divaukasām |
tāmūcurvasavo devāḥ śaptāḥ smo vai mahānadi

अल्पेऽपराधे संरम्भाद्वसिष्ठेन महात्मना ।
विमूढा हि वयं सर्वे प्रच्छन्नमृषिसत्तमम्

alpe'parādhe saṃrambhādvasiṣṭhena mahātmanā |
vimūḍhā hi vayaṃ sarve pracchannamṛṣisattamam

सन्ध्यां वसिष्ठमासीनं तमत्यभिसृताः पुरा ।
तेन कोपाद्वयं शप्ता योनौ संभवतेति ह

sandhyāṃ vasiṣṭhamāsīnaṃ tamatyabhisṛtāḥ purā |
tena kopādvayaṃ śaptā yonau saṃbhavateti ha

न तच्छक्यं निवर्तयितुं यदुक्तं ब्रह्मवादिना ।
त्वमस्मान्मानुषी भूत्वा सूष्व पुत्रान्वसून्भुवि

na tacchakyaṃ nivartayituṃ yaduktaṃ brahmavādinā |
tvamasmānmānuṣī bhūtvā sūṣva putrānvasūnbhuvi

न मानुषीणां जठरं प्रविशेम वयं शुभे ।
इत्युक्ता तैश्च वसुभिस्तथेत्युक्त्वाऽब्रवीदिदम्

na mānuṣīṇāṃ jaṭharaṃ praviśema vayaṃ śubhe |
ityuktā taiśca vasubhistathetyuktvā'bravīdidam

मर्त्येषु पुरुषश्रेष्ठः को वः कर्ता भविष्यति ।
(वसव ऊचुः)
प्रतीपस्य सुतो राजा शान्तनुर्लोकविश्रुतः ।
भविता मानुषे लोके स नः कर्ता भविष्यति

martyeṣu puruṣaśreṣṭhaḥ ko vaḥ kartā bhaviṣyati |
(vasava ūcuḥ)
pratīpasya suto rājā śāntanurlokaviśrutaḥ |
bhavitā mānuṣe loke sa naḥ kartā bhaviṣyati

ममाप्येवं मतं देवा यथा मां वदथानघाः ।
प्रियं तस्य करिष्यामि युष्माकं चेतदीप्सितम्

mamāpyevaṃ mataṃ devā yathā māṃ vadathānaghāḥ |
priyaṃ tasya kariṣyāmi yuṣmākaṃ cetadīpsitam

जातान्कुमारान्स्वानप्सु प्रक्षेप्तुं वै त्वमर्हसि ।
यथा नचिरकालं नो निष्कृतिः स्यात्त्रिलोकगे

jātānkumārānsvānapsu prakṣeptuṃ vai tvamarhasi |
yathā nacirakālaṃ no niṣkṛtiḥ syāttrilokage

जिघृक्षवो वयं सर्वे सुरभिं मन्दबुद्धयः ।
शप्ता ब्रह्मर्षिणा तेन तांस्त्वं मोचय चाशु नः

jighṛkṣavo vayaṃ sarve surabhiṃ mandabuddhayaḥ |
śaptā brahmarṣiṇā tena tāṃstvaṃ mocaya cāśu naḥ

एवमेतत्करिष्यामि पुत्रस्तस्य विधीयताम् ।
नास्य मोघः सङ्गमः स्यात्पुत्रहेतोर्मया सह

evametatkariṣyāmi putrastasya vidhīyatām |
nāsya moghaḥ saṅgamaḥ syātputrahetormayā saha

तुरीयार्धं प्रदास्यामो वीर्यस्यैकैकशो वयम् ।
तेन वीर्येण पुत्रस्ते भविता तस्य चेप्सितः

turīyārdhaṃ pradāsyāmo vīryasyaikaikaśo vayam |
tena vīryeṇa putraste bhavitā tasya cepsitaḥ

न संपत्स्यति मर्त्येषु पुनस्तस्य तु सन्ततिः ।
तस्मादपुत्रः पुत्रस्ते भविष्यति स वीर्यवान्

na saṃpatsyati martyeṣu punastasya tu santatiḥ |
tasmādaputraḥ putraste bhaviṣyati sa vīryavān