अध्याय 39: जन्म और मृत्यु के सूतक के नियम

सूतकानां विधिं ब्रूहि दयां कृत्वा मयिप्रभो ।
विवेकाय हि चित्तस्य मानवानां हिताय च

sūtakānāṃ vidhiṃ brūhi dayāṃ kṛtvā mayiprabho |
vivekāya hi cittasya mānavānāṃ hitāya ca

मृते जन्मनी पक्षीन्द्र सूतकं स्याच्चतुर्विधम् ।
चतुर्णामपि वर्णानां सामान्यते विवर्जितम्

mṛte janmanī pakṣīndra sūtakaṃ syāccaturvidham |
caturṇāmapi varṇānāṃ sāmānyate vivarjitam

उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं विवर्जियेत् ।
दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश्च निवर्तते

ubhayatra daśāhāni kulasyānnaṃ vivarjiyet |
dānaṃ pratigraho homaḥ svādhyāyaśca nivartate

देशं कालं तथात्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयाजनम् ।
उपपत्तिंव्मवस्थाञ्च ज्ञात्वां कर्म समाचरेत्

deśaṃ kālaṃ tathātmānaṃ dravyaṃ dravyaprayājanam |
upapattiṃvmavasthāñca jñātvāṃ karma samācaret

गुहावह्निप्रवेसे च देशान्तरमृतेषु च ।
स्नानं सचेलं कर्तव्यं सद्यः शौचं विधीयते

guhāvahnipravese ca deśāntaramṛteṣu ca |
snānaṃ sacelaṃ kartavyaṃ sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate

आमगर्भाश्च ये जीवा ये च गर्भाद्विनिः सृताः ।
न तेषामग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया

āmagarbhāśca ye jīvā ye ca garbhādviniḥ sṛtāḥ |
na teṣāmagnisaṃskāro nāśaucaṃ nodakakriyā

शिल्पिनः कारवो वैद्या दासीदासास्तथैव च ।
राजानः श्रोतियाश्चैव सद्यः शौचाः प्रकीर्तिताः

śilpinaḥ kāravo vaidyā dāsīdāsāstathaiva ca |
rājānaḥ śrotiyāścaiva sadyaḥ śaucāḥ prakīrtitāḥ

सत्री च
मन्त्रपूतश्च आहिताग्निर्नृपस्तथा ।
एतेषां सूतकं नास्ति यस्य चेच्छन्ति पार्थिवाः

satrī ca
mantrapūtaśca āhitāgnirnṛpastathā |
eteṣāṃ sūtakaṃ nāsti yasya cecchanti pārthivāḥ

प्रसवे च सपिण्डानां न कुर्यात्सङ्करं द्विजः ।
दशाहाच्छ्रुध्यते माता अवगाह्य पिता शुचिः

prasave ca sapiṇḍānāṃ na kuryātsaṅkaraṃ dvijaḥ |
daśāhācchrudhyate mātā avagāhya pitā śuciḥ

विवाहोत्सवयज्ञेषु अन्तरा मृतसूतके ।
पूर्वसङ्कल्पितं वित्तं भोज्यं तन्मनुरब्रवीत्

vivāhotsavayajñeṣu antarā mṛtasūtake |
pūrvasaṅkalpitaṃ vittaṃ bhojyaṃ tanmanurabravīt

सर्वेषामेवमाशौचं मातापित्रोस्तु सूतकम् ।
सूकतं मातुरेवस्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः

sarveṣāmevamāśaucaṃ mātāpitrostu sūtakam |
sūkataṃ māturevasyādupaspṛśya pitā śuciḥ

अन्तर्दशाहे स्याताञ्चेत्पुनर्मरणजन्मनी ।
तावत्स्यादशुचिर्विप्रो यावत्तत्स्यादनिर्दशम्

antardaśāhe syātāñcetpunarmaraṇajanmanī |
tāvatsyādaśucirvipro yāvattatsyādanirdaśam

उदिते नियमे दाने आर्ते विप्रे निवेदयेत् ।
तथैव ऋषिभिः प्रोक्तं यथाकालं न दुष्यति

udite niyame dāne ārte vipre nivedayet |
tathaiva ṛṣibhiḥ proktaṃ yathākālaṃ na duṣyati

मृन्मयेन तु पात्रेण तिलैर्मिश्रजलैः सह ।
मृत्तिकया तथान्ते च नरः स्नात्वा शुचिर्भवेत्

mṛnmayena tu pātreṇa tilairmiśrajalaiḥ saha |
mṛttikayā tathānte ca naraḥ snātvā śucirbhavet

दानं परिषदे दद्यात्सुवर्णं गोवृषं द्विजे ।
क्षत्त्रियो द्विगुणं चैव वैश्यस्तु त्रिगुणं तथा

dānaṃ pariṣade dadyātsuvarṇaṃ govṛṣaṃ dvije |
kṣattriyo dviguṇaṃ caiva vaiśyastu triguṇaṃ tathā

चतुर्गुणन्तु शूद्रेण दातव्यं ब्राह्मणे धनम् ।
एव मनुक्रमेणैव चातुर्वर्ण्यं विशुध्यति

caturguṇantu śūdreṇa dātavyaṃ brāhmaṇe dhanam |
eva manukrameṇaiva cāturvarṇyaṃ viśudhyati

सप्ताष्टमान्तरै शीर्णे गृह्यसंस्कारवर्जिते ।
अहस्तु सूतकं तस्य त्वब्दानां संख्यया स्मृतम्

saptāṣṭamāntarai śīrṇe gṛhyasaṃskāravarjite |
ahastu sūtakaṃ tasya tvabdānāṃ saṃkhyayā smṛtam

ब्राह्मणार्थे विपन्ना ये नारीणां गोग्रहेषु च ।
आहवेषु विपन्नानामेकरात्त्रमशौचकम्

brāhmaṇārthe vipannā ye nārīṇāṃ gograheṣu ca |
āhaveṣu vipannānāmekarāttramaśaucakam

न तेषामशुभं किञ्चिद्विप्राणां शुभकर्मणि ।
अनाथप्रेतसंस्कारं ये कुर्वन्तु नरोत्तमः

na teṣāmaśubhaṃ kiñcidviprāṇāṃ śubhakarmaṇi |
anāthapretasaṃskāraṃ ye kurvantu narottamaḥ

न तेषामशुभङ्किञ्चिद्विप्रेण सहकारिणा ।
जलावगाहनात्तेषां सद्यः शुद्धिरुदाहृता

na teṣāmaśubhaṅkiñcidvipreṇa sahakāriṇā |
jalāvagāhanātteṣāṃ sadyaḥ śuddhirudāhṛtā

विनिवृत्ता यदा शूद्रा उदकान्तमुपस्थिताः ।
तदाविप्रेणद्रष्टव्या इति वेदविदोविदुः

vinivṛttā yadā śūdrā udakāntamupasthitāḥ |
tadāvipreṇadraṣṭavyā iti vedavidoviduḥ