अध्याय 38: मोक्ष और स्वर्ग के मार्ग

दानतीर्थार्थितं मोक्षं स्वर्गञ्च वद मे प्रभो ।
केन मोक्षमवाप्नोति केन स्वर्गे वसेच्चिरम्

dānatīrthārthitaṃ mokṣaṃ svargañca vada me prabho |
kena mokṣamavāpnoti kena svarge vasecciram

केन गच्छति तेजस्तु स्वर्लोकात्सत्यलोकतः ।
मानुष्यं केन लभते नरकेशु निमज्जति

kena gacchati tejastu svarlokātsatyalokataḥ |
mānuṣyaṃ kena labhate narakeśu nimajjati

एतन्मे वदनिश्चित्य भक्तानां मोक्षदायक ।
ब्रूहि कस्मिन्मृते स्वर्गे पुनर्जन्म न विद्यते

etanme vadaniścitya bhaktānāṃ mokṣadāyaka |
brūhi kasminmṛte svarge punarjanma na vidyate

मानुष्यं भारते वर्षे त्रयोदशसु जातिषु

mānuṣyaṃ bhārate varṣe trayodaśasu jātiṣu

तत्प्राप्य म्रियते क्षेत्रे पुनर्जन्म न विद्यते ।
अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका

tatprāpya mriyate kṣetre punarjanma na vidyate |
ayodhyā mathurā māyā kāśī kāñcī avantikā

पुरी द्वारवती ज्ञेया सप्तैता मोक्षदायिकाः ।
सन्न्यस्तमिति यो ब्रुयात्प्राणैः कण्ठगतैरपि

purī dvāravatī jñeyā saptaitā mokṣadāyikāḥ |
sannyastamiti yo bruyātprāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi

मृतो विष्णुपुरं याति न पुनर्जायते क्षितौ ।
सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम्

mṛto viṣṇupuraṃ yāti na punarjāyate kṣitau |
sakṛduccaritaṃ yena harirityakṣaradvayam

बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति ।
कृष्णकृष्णेति कृष्णेति यो मां स्मरति नित्यशः

baddhaḥ parikarastena mokṣāya gamanaṃ prati |
kṛṣṇakṛṣṇeti kṛṣṇeti yo māṃ smarati nityaśaḥ

जल भित्त्वा यथा पद्मं नरकादुद्धराम्यहम् ।
शालग्रामजिला यत्र यत्र द्वारवती शिला

jala bhittvā yathā padmaṃ narakāduddharāmyaham |
śālagrāmajilā yatra yatra dvāravatī śilā

उभयोः सङ्गमो यत्र मुक्तिस्तत्र न संशयः ।
शालग्रामशिला यत्र पापदोषक्षयावहा

ubhayoḥ saṅgamo yatra muktistatra na saṃśayaḥ |
śālagrāmaśilā yatra pāpadoṣakṣayāvahā

तत्सन्निधानमरणान्मुक्तिर्जन्तोः सुनिश्चता ।
रोपणात्पालनात्सेकाद्ध्यानस्पर्शनकीर्तनात् ।
तुलसी दहते पापं नृणां जन्मार्जितं खग

tatsannidhānamaraṇānmuktirjantoḥ suniścatā |
ropaṇātpālanātsekāddhyānasparśanakīrtanāt |
tulasī dahate pāpaṃ nṛṇāṃ janmārjitaṃ khaga

ज्ञानहृदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे ।
यः स्नातो मानसे तीर्थे न स लिप्येत पातकैः

jñānahṛde satyajale rāgadveṣamalāpahe |
yaḥ snāto mānase tīrthe na sa lipyeta pātakaiḥ

न काष्ठे विद्यते देवो न शिलायां कदाचन ।
भावे हि विद्यते देवस्तस्माद्भावं समाचरेत्

na kāṣṭhe vidyate devo na śilāyāṃ kadācana |
bhāve hi vidyate devastasmādbhāvaṃ samācaret

प्रातः प्रातः प्रपश्यन्ति नर्मदां मत्स्यघातिनः ।
न ते शिवपुरीं यान्ति चित्तवृत्तिर्गरीयसी

prātaḥ prātaḥ prapaśyanti narmadāṃ matsyaghātinaḥ |
na te śivapurīṃ yānti cittavṛttirgarīyasī

यादृक्चित्तप्रतीतिः स्यात्तादृक्कर्मफलं नृणाम् ।
परलोकगतिस्तादृक सूचीसूत्रविचारवत्

yādṛkcittapratītiḥ syāttādṛkkarmaphalaṃ nṛṇām |
paralokagatistādṛka sūcīsūtravicāravat

ब्राह्मणार्थे गवार्थे च स्त्रीणां बलवधेषु च ।
प्राणत्यागपरो यस्तु स वै मोक्षमवाप्नुयात्

brāhmaṇārthe gavārthe ca strīṇāṃ balavadheṣu ca |
prāṇatyāgaparo yastu sa vai mokṣamavāpnuyāt

अनाशके मृतौ यस्तु स वै मोक्षमवाप्नुयात् ।
अनाशके मृतो यस्तु स मुक्तः सर्वबन्धनैः

anāśake mṛtau yastu sa vai mokṣamavāpnuyāt |
anāśake mṛto yastu sa muktaḥ sarvabandhanaiḥ

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यस्ततो मोक्षमवाप्नुयात् ।
एते वै मोक्षमार्गाश्च स्वर्गमार्गास्तथैव च

dattvā dānāni viprebhyastato mokṣamavāpnuyāt |
ete vai mokṣamārgāśca svargamārgāstathaiva ca

गोग्रहे देशविध्वंसे मरणं रणतीर्थयोः ।
उत्तमाधममध्यस्य बाध्यमानस्य देहिनः ।
आत्मानं तत्र सन्त्यज्य स्वर्गवासं लभेच्चिरम्

gograhe deśavidhvaṃse maraṇaṃ raṇatīrthayoḥ |
uttamādhamamadhyasya bādhyamānasya dehinaḥ |
ātmānaṃ tatra santyajya svargavāsaṃ labhecciram

जीवितं मरणञ्चैव द्वयं शिक्षेत पण्डितः ।
जीवितं दानभोगाभ्यां मरणं रणतीर्थयोः

jīvitaṃ maraṇañcaiva dvayaṃ śikṣeta paṇḍitaḥ |
jīvitaṃ dānabhogābhyāṃ maraṇaṃ raṇatīrthayoḥ

हरिक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे भृगुक्षेत्रे तथैव च ।
प्रभासे श्रीस्थले चैव अर्बुदे च त्रिपुष्करे

harikṣetre kurukṣetre bhṛgukṣetre tathaiva ca |
prabhāse śrīsthale caiva arbude ca tripuṣkare

भूतेश्वरे मृतो यस्तु स्वर्गे वसति मानवः ।
ब्रह्मणो दिवसं यावत्ततः पतति भूतले

bhūteśvare mṛto yastu svarge vasati mānavaḥ |
brahmaṇo divasaṃ yāvattataḥ patati bhūtale

वर्षवृत्तिन्तु यो दद्याद्ब्राह्मणे दोषवर्जिते ।
सर्वं कलं स मुद्धृत्य स्वर्गलोके महीयते

varṣavṛttintu yo dadyādbrāhmaṇe doṣavarjite |
sarvaṃ kalaṃ sa muddhṛtya svargaloke mahīyate

कन्यां विवाहयेद्यस्तु ब्राह्मणं वेदपारगम् ।
इन्द्रलोके वसेत्सोऽपि स्वकुलैः परिवेष्टितः

kanyāṃ vivāhayedyastu brāhmaṇaṃ vedapāragam |
indraloke vasetso'pi svakulaiḥ pariveṣṭitaḥ

महादानानि दत्वा च नरस्तत्फलमामुयात्

mahādānāni datvā ca narastatphalamāmuyāt

वापी कूपतडागानामारामसुरसद्मनाम् ।
जीर्णोद्धारं प्रकुर्वाणः पूर्वकर्तुः फलं लभेत् ।
जीर्णोद्धारेण वा तेषां तत्पुण्यं द्विगुणं भवेत्

vāpī kūpataḍāgānāmārāmasurasadmanām |
jīrṇoddhāraṃ prakurvāṇaḥ pūrvakartuḥ phalaṃ labhet |
jīrṇoddhāreṇa vā teṣāṃ tatpuṇyaṃ dviguṇaṃ bhavet

शीतवा तातपहरमपि पर्णकुटीरकम् ।
कृत्वा विप्राय विदुषे प्रददाति कुटुम्बिने

śītavā tātapaharamapi parṇakuṭīrakam |
kṛtvā viprāya viduṣe pradadāti kuṭumbine

तिस्रः कोट्योर्धकोटी च नरः स्वर्गे महीयते

tisraḥ koṭyordhakoṭī ca naraḥ svarge mahīyate

या स्त्री सवर्णा संशुबा मृतं पतिमनुव्रजेत् ।
सा मृता स्वर्गमाप्नोति वर्षाणां रोमसंख्यता

yā strī savarṇā saṃśubā mṛtaṃ patimanuvrajet |
sā mṛtā svargamāpnoti varṣāṇāṃ romasaṃkhyatā

पुत्रपौत्रादिकं त्यक्त्वा स्वपतिं यानुगच्छति ।
स्वर्गं लभेतां तौ चोभौ दिव्यस्त्रीभिरलङ्कृतौ

putrapautrādikaṃ tyaktvā svapatiṃ yānugacchati |
svargaṃ labhetāṃ tau cobhau divyastrībhiralaṅkṛtau

कृत्वा पापान्यनेकानि भर्तृद्रोहमतिः सदा ।
प्रक्षालयति सर्वाणि या स्वं पतिमनुव्रजेत्

kṛtvā pāpānyanekāni bhartṛdrohamatiḥ sadā |
prakṣālayati sarvāṇi yā svaṃ patimanuvrajet

महापापसमाचारो भर्ता चेद्दुष्कृती भवेत् ।
तस्याप्यनुव्रता नारी नारायेत्सर्वकिल्बिषम्

mahāpāpasamācāro bhartā cedduṣkṛtī bhavet |
tasyāpyanuvratā nārī nārāyetsarvakilbiṣam

ग्रासमात्रं नियमतो नित्यदानं करोति यः ।
चतुश्चामरसंयुक्तविमानेनाधिगच्छति

grāsamātraṃ niyamato nityadānaṃ karoti yaḥ |
catuścāmarasaṃyuktavimānenādhigacchati

यत्कृतं हि मनुष्येण पापमामरणान्तिकम् ।
तत्सर्वं नाशमायाति वर्षवृत्तिप्रदानतः

yatkṛtaṃ hi manuṣyeṇa pāpamāmaraṇāntikam |
tatsarvaṃ nāśamāyāti varṣavṛttipradānataḥ

भूतं भव्यं बविष्यञ्च पापं जन्मत्रयार्जितम् ।
पक्षालयति तत्सर्वं विप्रकन्योपनायनात्

bhūtaṃ bhavyaṃ baviṣyañca pāpaṃ janmatrayārjitam |
pakṣālayati tatsarvaṃ viprakanyopanāyanāt

दशकूपसमा वापि दशवापीसमं सरः ।
सरो भिर्दशभिस्तुल्या या प्रपा निर्जले वने

daśakūpasamā vāpi daśavāpīsamaṃ saraḥ |
saro bhirdaśabhistulyā yā prapā nirjale vane

या वापी निर्जले देशे यद्दानं निर्धने द्विजे ।
प्राणिनां यो दयां धत्ते स भवेन्नाकनायकः

yā vāpī nirjale deśe yaddānaṃ nirdhane dvije |
prāṇināṃ yo dayāṃ dhatte sa bhavennākanāyakaḥ

एवमादिभिरन्यैश्च सुकृतैः स्वर्गभाग्भवेत् ।
स तत्सर्वं फलं प्राप्य प्रतिष्ठां परमां लभेत्

evamādibhiranyaiśca sukṛtaiḥ svargabhāgbhavet |
sa tatsarvaṃ phalaṃ prāpya pratiṣṭhāṃ paramāṃ labhet

फल्गु कार्यं परित्यज्य सततं धर्मवान् भवेत् ।
दानं दमो दया चेति सारमेतत्त्रयं भुवि

phalgu kāryaṃ parityajya satataṃ dharmavān bhavet |
dānaṃ damo dayā ceti sārametattrayaṃ bhuvi

दानं साधोर्दरिद्रस्य शून्यलिङ्गस्य पूजनम् ।
अनाथप्रेतसंस्कारः कोटियज्ञफलप्रदः

dānaṃ sādhordaridrasya śūnyaliṅgasya pūjanam |
anāthapretasaṃskāraḥ koṭiyajñaphalapradaḥ