अध्याय 36: अनशन और तीर्थ में देहत्याग का फल

तार्क्ष्यौवाच ।
कस्मादनशनं पुण्यमक्षय्यगतिदायकम् ।
स्वगृहन्तु परित्यज्य तीर्थे वै म्रियते यदि

tārkṣyauvāca |
kasmādanaśanaṃ puṇyamakṣayyagatidāyakam |
svagṛhantu parityajya tīrthe vai mriyate yadi

अप्राप्य तीर्थं म्रियते गृहे वा मृत्यु मागतः ।
बूत्वा कुटीचरो यस्तु स कां गतिमवाप्नुयात्

aprāpya tīrthaṃ mriyate gṛhe vā mṛtyu māgataḥ |
būtvā kuṭīcaro yastu sa kāṃ gatimavāpnuyāt

संन्यासं कुरुते यस्तु तीर्थे वापि गृहेऽपि वा ।
कथं तस्य प्रकर्तव्यमप्राप्तनिधनेऽपि वा

saṃnyāsaṃ kurute yastu tīrthe vāpi gṛhe'pi vā |
kathaṃ tasya prakartavyamaprāptanidhane'pi vā

नियमे चेत्कृते देव चित्तभङ्गो हि जायते ।
केन तस्य भवेत्सिद्धिः कृतेनाप्यकृतेन वा

niyame cetkṛte deva cittabhaṅgo hi jāyate |
kena tasya bhavetsiddhiḥ kṛtenāpyakṛtena vā

कृत्वा निरशनं यो वै मृत्युमाप्नोति कोऽपि चेत् ।
मानुपीं तनुमुत्सृज्य मम तुल्यो विराजते

kṛtvā niraśanaṃ yo vai mṛtyumāpnoti ko'pi cet |
mānupīṃ tanumutsṛjya mama tulyo virājate

यावन्त्यहानि जीवेत्व्रते निरशने कृते ।
क्रतुभिस्तानि तुल्यानि समग्रवदक्षिणैः

yāvantyahāni jīvetvrate niraśane kṛte |
kratubhistāni tulyāni samagravadakṣiṇaiḥ

तीर्थे गृहे वा संन्यासं नीत्वा चेन्म्रियते यदि ।
प्रत्यहं लभते सोऽपि पूर्वोक्तं द्विगुणं फलम्

tīrthe gṛhe vā saṃnyāsaṃ nītvā cenmriyate yadi |
pratyahaṃ labhate so'pi pūrvoktaṃ dviguṇaṃ phalam

महारोगोपपत्तौ च गृहीतेऽनशने कृते ।
पुनर्न जायते रोगो देववद्धि विराजते

mahārogopapattau ca gṛhīte'naśane kṛte |
punarna jāyate rogo devavaddhi virājate

य आतुरः सन् सन्न्यासं गृह्णाति यदि मानवः ।
पुनर्न जायते भूमौ संसारे दुः खसागरे

ya āturaḥ san sannyāsaṃ gṛhṇāti yadi mānavaḥ |
punarna jāyate bhūmau saṃsāre duḥ khasāgare

अहन्यहनि दातव्यं ब्राह्मणानाञ्च भोजनम् ।
तिलपात्रं यथाशक्ति दीपदानं सुरार्चनम्

ahanyahani dātavyaṃ brāhmaṇānāñca bhojanam |
tilapātraṃ yathāśakti dīpadānaṃ surārcanam

एवं वृत्तस्य दह्यन्ते पापान्युच्चावचानि च ।
मृतो मुक्तिमवाप्नोति यथा सर्वे महर्षयः

evaṃ vṛttasya dahyante pāpānyuccāvacāni ca |
mṛto muktimavāpnoti yathā sarve maharṣayaḥ

तस्मादनशनं नॄणां वैकुण्ठपददायकम् ।
तस्मात्स्वस्थे चोत्तरे वा साधयेन्मोक्षलक्षणम्

tasmādanaśanaṃ nṝṇāṃ vaikuṇṭhapadadāyakam |
tasmātsvasthe cottare vā sādhayenmokṣalakṣaṇam

पुत्त्रद्रव्यादि सन्त्यज्य तीर्थं व्रजति यो नरः ।
ब्रह्माद्या देवतास्तस्य भवेयुस्तुष्टिपुष्टिदाः

puttradravyādi santyajya tīrthaṃ vrajati yo naraḥ |
brahmādyā devatāstasya bhaveyustuṣṭipuṣṭidāḥ

यस्तीर्थसंमुखो भूत्वा व्रते ह्यनशने कृते ।
चेन्म्रियेतान्तरालेऽपि ऋषीणां मण्डले वसेत्

yastīrthasaṃmukho bhūtvā vrate hyanaśane kṛte |
cenmriyetāntarāle'pi ṛṣīṇāṃ maṇḍale vaset

व्रतं निरशन कृत्वा स्वगृहेऽपि मृतो यदि ।
स्वकुलानि परित्यज्य एकाकी विचरेद्दिवि

vrataṃ niraśana kṛtvā svagṛhe'pi mṛto yadi |
svakulāni parityajya ekākī vicareddivi

अन्नञ्चैव तथा तोयं परित्यज्य नरो यदि ।
पीतमत्पादतोयश्च न पुनर्जायते क्षितौ

annañcaiva tathā toyaṃ parityajya naro yadi |
pītamatpādatoyaśca na punarjāyate kṣitau

कृत्त्यासीनन्तत्तीर्थगतं रक्षन्ति वनदेवताः ।
यमदूता विशेषेण न याम्यास्तस्य पार्श्वगाः

kṛttyāsīnantattīrthagataṃ rakṣanti vanadevatāḥ |
yamadūtā viśeṣeṇa na yāmyāstasya pārśvagāḥ

तीर्थसेवी नरो यस्तु सर्वकिल्बिषवर्जितः ।
तत्र म्रियते दह्येत तत्तीर्थफलभाग्भवेत्

tīrthasevī naro yastu sarvakilbiṣavarjitaḥ |
tatra mriyate dahyeta tattīrthaphalabhāgbhavet

सेवितेऽपि सदा तथि ह्यन्यत्र म्रियते यदि ।
शुभे देशे कुले धीमान् स भवेद्वेदविद्द्विजः

sevite'pi sadā tathi hyanyatra mriyate yadi |
śubhe deśe kule dhīmān sa bhavedvedaviddvijaḥ

कृत्वा निरशनं तार्क्ष्य पुनर्जीवति मानवः ।
ब्राह्मणान् स समाहूय सर्वस्वं यत्परित्यजेत्

kṛtvā niraśanaṃ tārkṣya punarjīvati mānavaḥ |
brāhmaṇān sa samāhūya sarvasvaṃ yatparityajet

चान्द्रायणं चरेत्कृत्स्नमनुज्ञातश्च तैर्द्विजैः ।
अनृतं न वदेत्पश्चाद्धर्ममेव समाचरेत्

cāndrāyaṇaṃ caretkṛtsnamanujñātaśca tairdvijaiḥ |
anṛtaṃ na vadetpaścāddharmameva samācaret

तीर्थे गत्वा च यः कोऽपि पुनरायाति वै गृहम् ।
अनुज्ञातः स वै विप्रैः प्रायश्चित्तमथाचरेत्

tīrthe gatvā ca yaḥ ko'pi punarāyāti vai gṛham |
anujñātaḥ sa vai vipraiḥ prāyaścittamathācaret

दत्त्वा वा स्वर्णदानानि गोमहीगजवाजिनः ।
तीर्थं यदि लभेद्यस्तु मृत्युकाले स भाग्यवान्

dattvā vā svarṇadānāni gomahīgajavājinaḥ |
tīrthaṃ yadi labhedyastu mṛtyukāle sa bhāgyavān

गृहात्प्रचलितस्तीर्थं मरणे समुपस्थिते ।
पदेपदे तु गोदानं यदि हिंसा न जायते

gṛhātpracalitastīrthaṃ maraṇe samupasthite |
padepade tu godānaṃ yadi hiṃsā na jāyate

गृहे तु यत्कृतं पापं तीर्थस्नानेन शुध्यति ।
कुरुते तत्र पापञ्चेद्वज्रलेपसमं हि तत्

gṛhe tu yatkṛtaṃ pāpaṃ tīrthasnānena śudhyati |
kurute tatra pāpañcedvajralepasamaṃ hi tat

क्लिश्येत्स नात्र सन्देहो यावच्चन्द्रार्कतारकम् ।
तत्र दत्तानि दानानि जायन्ते चाक्षयाणि वै

kliśyetsa nātra sandeho yāvaccandrārkatārakam |
tatra dattāni dānāni jāyante cākṣayāṇi vai

आतुरे सति दातव्यं निर्धनैरपि मानवैः ।
गावस्तिला हिरण्यञ्च सप्तधान्यं विशेषतः

āture sati dātavyaṃ nirdhanairapi mānavaiḥ |
gāvastilā hiraṇyañca saptadhānyaṃ viśeṣataḥ

दानवन्तं नरं दृष्ट्वा हृष्टाः सर्वे दिवौकसः ।
ऋषिभिः सह धर्मण चित्रगुप्तेन सर्वदा

dānavantaṃ naraṃ dṛṣṭvā hṛṣṭāḥ sarve divaukasaḥ |
ṛṣibhiḥ saha dharmaṇa citraguptena sarvadā

आत्मायत्तं धनं यावत्तावद्विप्रे समर्पयेत् ।
पराधीनं मृते सर्वं कृपया कः प्रदास्यति

ātmāyattaṃ dhanaṃ yāvattāvadvipre samarpayet |
parādhīnaṃ mṛte sarvaṃ kṛpayā kaḥ pradāsyati

पित्रुद्देशेन यः पुत्त्रैर्धनं विप्रकरेऽर्पितम् ।
आत्मानं सधनं तेन चक्रे पुत्रप्रपौत्रकैः

pitruddeśena yaḥ puttrairdhanaṃ viprakare'rpitam |
ātmānaṃ sadhanaṃ tena cakre putraprapautrakaiḥ

पितुः शतगुणं दत्तं सहस्रं मातुरुच्यते ।
भगिन्या शतसाहस्रं सोदर्ये दत्तमक्षयम्

pituḥ śataguṇaṃ dattaṃ sahasraṃ māturucyate |
bhaginyā śatasāhasraṃ sodarye dattamakṣayam

यदि लोभान्न यच्छन्ति प्रमादान्मोहतोऽपि वा ।
मृताः शोचन्ति ते सर्वे कदर्याः पापिनस्त्विति

yadi lobhānna yacchanti pramādānmohato'pi vā |
mṛtāḥ śocanti te sarve kadaryāḥ pāpinastviti

अतिक्लेशेन लब्धस्य प्रकृत्या चञ्चलस्य च ।
गतिरेकैव वित्तस्य दानमन्या विपत्तयः

atikleśena labdhasya prakṛtyā cañcalasya ca |
gatirekaiva vittasya dānamanyā vipattayaḥ

मृत्युः शरीगोप्तारं वसुरक्षं वसुन्धरा ।
दुश्चारिणीव हसति स्वपतिं पुत्रवत्सलम्

mṛtyuḥ śarīgoptāraṃ vasurakṣaṃ vasundharā |
duścāriṇīva hasati svapatiṃ putravatsalam

उदासे धार्मिकः सौम्यः प्राप्यापि विपुलं धनम् ।
तृणवन्मन्यते तार्क्ष्य आत्मानं वित्तमप्यथ

udāse dhārmikaḥ saumyaḥ prāpyāpi vipulaṃ dhanam |
tṛṇavanmanyate tārkṣya ātmānaṃ vittamapyatha

न चैवोपद्रवास्तस्य मोहजालो न चैव हि ।
मृत्युकाले न च भयं यमदूतसमुद्भवम्

na caivopadravāstasya mohajālo na caiva hi |
mṛtyukāle na ca bhayaṃ yamadūtasamudbhavam

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पवने च षोडश ।
महाहवे पष्टिरशीतिर्गोगृहे अनाशके काश्यप चाक्षया गतिः

samāḥ sahasrāṇi ca sapta vai jale daśaikamagnau pavane ca ṣoḍaśa |
mahāhave paṣṭiraśītirgogṛhe anāśake kāśyapa cākṣayā gatiḥ