अध्याय 35: माता का सपिण्डन और पञ्चक में मृत्यु

अपरं मम सन्देहं कथयस्व जनार्दन ।
पुरुषस्य च कस्यापि मता पञ्चत्वमागता

aparaṃ mama sandehaṃ kathayasva janārdana |
puruṣasya ca kasyāpi matā pañcatvamāgatā

पितामही जीवति च तथा च प्रपितामही ।
वृद्धप्रपितामही तद्वन्मातृसक्तः पिता तथा

pitāmahī jīvati ca tathā ca prapitāmahī |
vṛddhaprapitāmahī tadvanmātṛsaktaḥ pitā tathā

प्रमातामहश्च तथा वृद्धप्रमातामहस्तथा ।
केन सा मेल्यते माता एतत्कथय मे प्रभो

pramātāmahaśca tathā vṛddhapramātāmahastathā |
kena sā melyate mātā etatkathaya me prabho

पुनरुक्तं प्रवक्ष्यामि सपिण्डीकरणं खग ।
उमा लक्ष्मीश्च सावित्रीत्यताभिर्मेलयेद्ध्रुवम्

punaruktaṃ pravakṣyāmi sapiṇḍīkaraṇaṃ khaga |
umā lakṣmīśca sāvitrītyatābhirmelayeddhruvam

त्रयः पिण्डभुजो ज्ञेयास्त्यजाकाश्च त्रयः स्मृताः ।
त्रयः पिण्डानुलेपाश्च दशमः पङ्क्तिसंन्निधः

trayaḥ piṇḍabhujo jñeyāstyajākāśca trayaḥ smṛtāḥ |
trayaḥ piṇḍānulepāśca daśamaḥ paṅktisaṃnnidhaḥ

इत्येते पुरुषाः ख्याताः पितृमातृकुलेषु च ।
तारयेद्यजमानस्तु दश पूर्वान् दशावरान्

ityete puruṣāḥ khyātāḥ pitṛmātṛkuleṣu ca |
tārayedyajamānastu daśa pūrvān daśāvarān

सपिण्डः स भवेदादौ सपिण्डीकरणे कृते ।
अन्त्यस्तु त्याजको ज्ञेयो यो वृद्धप्रपितामहः

sapiṇḍaḥ sa bhavedādau sapiṇḍīkaraṇe kṛte |
antyastu tyājako jñeyo yo vṛddhaprapitāmahaḥ

अन्तिमस्त्याजको ज्ञेयो लेपकः प्रथमो भवेत् ।
लेपकस्त्वन्तिमो यस्तु स भवेत्पङ्क्तिसन्निधः

antimastyājako jñeyo lepakaḥ prathamo bhavet |
lepakastvantimo yastu sa bhavetpaṅktisannidhaḥ

यजमानो भवेदेको दश पृर्त्वे दशावरे ।
इत्येते पितरो ज्ञेया एकविंशति संख्यकाः

yajamāno bhavedeko daśa pṛrtve daśāvare |
ityete pitaro jñeyā ekaviṃśati saṃkhyakāḥ

विधिना कुरुते यस्तु संसारे श्राद्धमुत्तमम् ।
जायतेऽत्र न सन्देहः शृणु तस्यापि यत्फलम्

vidhinā kurute yastu saṃsāre śrāddhamuttamam |
jāyate'tra na sandehaḥ śṛṇu tasyāpi yatphalam

पिता ददाति पुत्त्रान् वै विच्छिन्नसन्ततिः खग ।
होमदाता भवेत्सोपि यस्तस्य प्रपितामहः

pitā dadāti puttrān vai vicchinnasantatiḥ khaga |
homadātā bhavetsopi yastasya prapitāmahaḥ

कृते श्राद्धे गुणा ह्येते पितॄणां तपेणे स्मृताः ।
दद्याद्विपुलमन्नाद्यं वृद्धस्तु प्रपितामहः

kṛte śrāddhe guṇā hyete pitṝṇāṃ tapeṇe smṛtāḥ |
dadyādvipulamannādyaṃ vṛddhastu prapitāmahaḥ

यस्य पुंसश्च मर्त्ये वै विच्छिन्ना सन्ततिः खग ।
स वसेन्नरके घोरे पङ्के मग्नः करी यथा

yasya puṃsaśca martye vai vicchinnā santatiḥ khaga |
sa vasennarake ghore paṅke magnaḥ karī yathā

योन्यन्तरेषु जायते यत्र वृक्षसरीसृपाः ।
न सन्ततिं विना सोऽत्र मुच्यते नरकाद्ध्रुवम्

yonyantareṣu jāyate yatra vṛkṣasarīsṛpāḥ |
na santatiṃ vinā so'tra mucyate narakāddhruvam

आचार्यस्तस्य शिष्यो वा यो दूरेऽपि हि गात्रेजः ।
नारायणबलिं कुर्यात्तस्याद्देशेन भक्तितः

ācāryastasya śiṣyo vā yo dūre'pi hi gātrejaḥ |
nārāyaṇabaliṃ kuryāttasyāddeśena bhaktitaḥ

विशुद्धः सर्वपापेभ्यो मुक्तः स नरकाद्ध्रुवम् ।
निवसेन्नाकलोके च नात्र कार्या विचारणा

viśuddhaḥ sarvapāpebhyo muktaḥ sa narakāddhruvam |
nivasennākaloke ca nātra kāryā vicāraṇā

आदौ कृत्वा धनिष्ठाञ्च एतन्नक्षत्रपञ्चकम् ।
रेवत्यन्तं सदा दूष्यमशुभं सर्वदा भवेत्

ādau kṛtvā dhaniṣṭhāñca etannakṣatrapañcakam |
revatyantaṃ sadā dūṣyamaśubhaṃ sarvadā bhavet

दाह
स्तत्र न कर्तव्यो विप्रदिसर्वजातिषु ।
दीयते न जलं तत्र अशुभं जायते ध्रुवम् ।
लोकयात्रा न कर्तव्या दुः खार्तः स्वजनो यदि

dāha
statra na kartavyo vipradisarvajātiṣu |
dīyate na jalaṃ tatra aśubhaṃ jāyate dhruvam |
lokayātrā na kartavyā duḥ khārtaḥ svajano yadi

पञ्चकानन्तरं तस्य कर्तव्यं सर्वमन्यथा ।
पुत्राणां गोत्रिणां तस्य सन्तापोऽप्युपजायते

pañcakānantaraṃ tasya kartavyaṃ sarvamanyathā |
putrāṇāṃ gotriṇāṃ tasya santāpo'pyupajāyate

गृहे हानिर्भवेत्तस्य ऋक्षेष्वेषु मृतश्च यः ।
अथवा ऋक्षमध्येऽपि दाहस्तस्य विधीयते

gṛhe hānirbhavettasya ṛkṣeṣveṣu mṛtaśca yaḥ |
athavā ṛkṣamadhye'pi dāhastasya vidhīyate

क्रियते मानुषाणान्तु सद्य आहुतिकारणात् ।
सद्याहुतिकरं पुण्यं तीर्थे तद्दाह उत्तमः

kriyate mānuṣāṇāntu sadya āhutikāraṇāt |
sadyāhutikaraṃ puṇyaṃ tīrthe taddāha uttamaḥ

विप्रैर्नियमतः कार्यः समन्त्रो विधिपूर्वकः ।
शवस्य च समीपे तु क्षिप्यन्ते पुत्तलास्ततः

viprairniyamataḥ kāryaḥ samantro vidhipūrvakaḥ |
śavasya ca samīpe tu kṣipyante puttalāstataḥ

दर्भमयाश्च चत्वारो विप्रा मन्त्राभिमन्त्रिताः ।
ततो दाहः प्रकर्तव्यः तैश्च पुत्तलकैः सह

darbhamayāśca catvāro viprā mantrābhimantritāḥ |
tato dāhaḥ prakartavyaḥ taiśca puttalakaiḥ saha

सूतकान्ते ततः पुत्रः कुर्याच्छान्तिकमुत्तमम्

sūtakānte tataḥ putraḥ kuryācchāntikamuttamam

पञ्चकेषु मृतो योऽसौ न गतिं लभते नरः ।
तिलान् गाश्च सुवर्णं च तमुद्दिश्य घृतं ददेत्

pañcakeṣu mṛto yo'sau na gatiṃ labhate naraḥ |
tilān gāśca suvarṇaṃ ca tamuddiśya ghṛtaṃ dadet

विप्राणां दीयते दानं सर्वोपद्रवनाशनम् ।
सूतकान्ते च सत्पुत्रैः स प्रेतो लभते गतिम्

viprāṇāṃ dīyate dānaṃ sarvopadravanāśanam |
sūtakānte ca satputraiḥ sa preto labhate gatim

भाजनोपानहौ च्छत्रं हेममुद्राच वाससी ।
दक्षिणा दीयते विप्र सर्वपातकमोचनी

bhājanopānahau cchatraṃ hemamudrāca vāsasī |
dakṣiṇā dīyate vipra sarvapātakamocanī

बालवृद्धातुराणाञ्च मृतानां पञ्चकेषु हि ।
विधानं यो न कुर्वीत विघ्नस्तस्य प्रजायते

bālavṛddhāturāṇāñca mṛtānāṃ pañcakeṣu hi |
vidhānaṃ yo na kurvīta vighnastasya prajāyate

अष्टादशैव वस्तूनि प्रेतश्राद्धे विवर्जयेत् ।
आशिषो द्विगुणान् दर्भान् प्रणवान्नैकपिण्डताम्

aṣṭādaśaiva vastūni pretaśrāddhe vivarjayet |
āśiṣo dviguṇān darbhān praṇavānnaikapiṇḍatām

अग्नौकरणमुच्छिष्टं श्राद्धं वै वैश्वदैविकम् ।
विकिरं च स्वधाकारं पितृशब्दं न चोच्चरेत्

agnaukaraṇamucchiṣṭaṃ śrāddhaṃ vai vaiśvadaivikam |
vikiraṃ ca svadhākāraṃ pitṛśabdaṃ na coccaret

अनुशब्दं न कुर्वीत नावाहनमथोल्मुकम् ।
आसीमान्तं न कुर्वीत प्रदक्षिणविसर्जनम्

anuśabdaṃ na kurvīta nāvāhanamatholmukam |
āsīmāntaṃ na kurvīta pradakṣiṇavisarjanam

न कुर्यात्तिलहोमञ्च द्विजः पूर्णाहुतिं तथा ।
न कुर्याद्वैश्वदेवं चेत्कर्ता गच्छत्यधोगतिम्

na kuryāttilahomañca dvijaḥ pūrṇāhutiṃ tathā |
na kuryādvaiśvadevaṃ cetkartā gacchatyadhogatim

मलिनश्राद्धसंज्ञानं पूर्वषोडशकं तथा ।
स्थाने द्वारे चार्धमार्गे चितायां शवहस्तके

malinaśrāddhasaṃjñānaṃ pūrvaṣoḍaśakaṃ tathā |
sthāne dvāre cārdhamārge citāyāṃ śavahastake

श्मशानवासिभूतेभ्यः पञ्चमं प्रतिवेश्यकम् ।
षष्ठं सञ्चयने प्रोक्तं दश पिण्डा दशाहिकाः ।
श्राद्धषोडषकञ्चैतत्प्रथमं परिकीर्तितम्

śmaśānavāsibhūtebhyaḥ pañcamaṃ prativeśyakam |
ṣaṣṭhaṃ sañcayane proktaṃ daśa piṇḍā daśāhikāḥ |
śrāddhaṣoḍaṣakañcaitatprathamaṃ parikīrtitam

अन्यच्च षोडशं मध्ये द्वितीयं तार्क्ष्य मे शृणु ।
कर्तव्यानीह विधिना श्राद्धान्येकादशैव तु

anyacca ṣoḍaśaṃ madhye dvitīyaṃ tārkṣya me śṛṇu |
kartavyānīha vidhinā śrāddhānyekādaśaiva tu

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यञ्च तथान्यच्छ्राद्धपञ्चकम् ।
एवं षोडशकं प्राहुरेतत्तत्त्वविदो जनाः

brahmaviṣṇuśivādyañca tathānyacchrāddhapañcakam |
evaṃ ṣoḍaśakaṃ prāhuretattattvavido janāḥ

द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धमेकादशे तथा ।
त्रिपक्षसम्भवञ्चैव द्वे रिक्ते खग षोडश

dvādaśa pratimāsyāni śrāddhamekādaśe tathā |
tripakṣasambhavañcaiva dve rikte khaga ṣoḍaśa

आद्यं शवविशुद्ध्यर्थं कृत्वान्यच्च त्रिषोडशम् ।
पितृपाङ्क्तिविशुद्ध्यर्थं शताद्धैंन तु योजयेत्

ādyaṃ śavaviśuddhyarthaṃ kṛtvānyacca triṣoḍaśam |
pitṛpāṅktiviśuddhyarthaṃ śatāddhaiṃna tu yojayet

शतार्धेन विहीनो यो मिलितः पङ्क्तिभाङ्न हि ।
चत्वारिंशत्तथैवाष्टश्राद्धं प्रेतत्वनाशनम्

śatārdhena vihīno yo militaḥ paṅktibhāṅna hi |
catvāriṃśattathaivāṣṭaśrāddhaṃ pretatvanāśanam

सकृदूनशतार्धेन सम्भवेत्पङ्क्तिसन्निधः ।
मेलनीयः शतार्धेन सन्धिः श्राद्धेन तत्त्वतः

sakṛdūnaśatārdhena sambhavetpaṅktisannidhaḥ |
melanīyaḥ śatārdhena sandhiḥ śrāddhena tattvataḥ

शवस्य शिबिकायां करचरणबन्धनं तत्र कर्तव्यम् ।
एवं चेन्न विधानं विधीयते तत्पिशाचपरिभवनम्

śavasya śibikāyāṃ karacaraṇabandhanaṃ tatra kartavyam |
evaṃ cenna vidhānaṃ vidhīyate tatpiśācaparibhavanam

संजायते रजन्याञ्च शवनिर्गमने राष्ट्रं भयशून्यम् ।
शवं न मुञ्चेत मुच्यते चेत्दुः स्पर्शाद्दुर्गतिर्भवेत्

saṃjāyate rajanyāñca śavanirgamane rāṣṭraṃ bhayaśūnyam |
śavaṃ na muñceta mucyate cetduḥ sparśāddurgatirbhavet

ग्राममध्ये स्थिते प्रेते श्रुते भुङ्क्ते यदृच्छया ।
तदन्नं मांसवज्ज्ञेयं तत्तोयं रुधिरोपमम्

grāmamadhye sthite prete śrute bhuṅkte yadṛcchayā |
tadannaṃ māṃsavajjñeyaṃ tattoyaṃ rudhiropamam

ताम्बूलं दन्तकाष्ठञ्च भोजनं ऋतुसेवनम् ।
ग्राममध्ये स्थिते प्रेते वर्जयेत्पिण्डपातनम्

tāmbūlaṃ dantakāṣṭhañca bhojanaṃ ṛtusevanam |
grāmamadhye sthite prete varjayetpiṇḍapātanam

स्नानं दानं जपो होमस्तर्पणं सुरपूजनम् ।
ग्राममध्ये स्थिते प्रेते शुद्ध्यर्थं ज्ञातिधर्मतः

snānaṃ dānaṃ japo homastarpaṇaṃ surapūjanam |
grāmamadhye sthite prete śuddhyarthaṃ jñātidharmataḥ

ज्ञातिसम्बन्धिनामेवं व्यवहारः खगेश्वर ।
विलुप्य ज्ञातिधर्मञ्च प्रेतपापेन लिप्यते

jñātisambandhināmevaṃ vyavahāraḥ khageśvara |
vilupya jñātidharmañca pretapāpena lipyate