अध्याय 29: पुत्र, दर्भ, तिल और गोबर का महत्त्व

साधु पृष्टं त्वया भद्र मानुषाणां हिताय वै ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वमेवौर्ध्वदैहिकम्

sādhu pṛṣṭaṃ tvayā bhadra mānuṣāṇāṃ hitāya vai |
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā sarvamevaurdhvadaihikam

कम्यग्विभेदरहितं श्रुतिस्मृतिसमुद्धृतम् ।
यन्न दृष्टं सुरैः सेन्द्रैर्योगिभिर्योगचिन्तकैः

kamyagvibhedarahitaṃ śrutismṛtisamuddhṛtam |
yanna dṛṣṭaṃ suraiḥ sendrairyogibhiryogacintakaiḥ

गुह्याद्गुह्यतरं वत्स नाख्यातं कस्यचित्क्वचित् ।
भक्तस्त्वं हि महाभाग सर्वं ते कथयाम्यहम्

guhyādguhyataraṃ vatsa nākhyātaṃ kasyacitkvacit |
bhaktastvaṃ hi mahābhāga sarvaṃ te kathayāmyaham

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।
येन केनाप्युपायेन कार्यं जन्म सुतस्य च

aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca |
yena kenāpyupāyena kāryaṃ janma sutasya ca

तारयेन्नरकात्पुत्रो यदि मोक्षो न विद्यते ।
दाहः पुत्रेण कर्तव्यो देयः पौत्रेण पावकः

tārayennarakātputro yadi mokṣo na vidyate |
dāhaḥ putreṇa kartavyo deyaḥ pautreṇa pāvakaḥ

तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमती भवेत् ।
पञ्चरत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति

tilairdarbhaiśca bhūmyāṃ vai kuṭī dhātumatī bhavet |
pañcaratnāni vaktre tu yena jīvaḥ prarohati

लिप्यात्तु गोमयैर्भूमिं तिलान्दर्भांश्च निः क्षिपेत् ।
तस्यामेवातुरो मुक्तः सर्वं दहति पातकम्

lipyāttu gomayairbhūmiṃ tilāndarbhāṃśca niḥ kṣipet |
tasyāmevāturo muktaḥ sarvaṃ dahati pātakam

दर्भमूलीनयेत्स्वर्गं संस्थितं नात्र संशयः ।
दर्भांस्तत्र हि ये भूम्यां तिलयुक्तान संशयः

darbhamūlīnayetsvargaṃ saṃsthitaṃ nātra saṃśayaḥ |
darbhāṃstatra hi ye bhūmyāṃ tilayuktāna saṃśayaḥ

सर्वत्र वसुधा पूता यत्र लेपो न विद्यते ।
यत्र लेपः स्थितस्तत्र पुनर्लेपेन शुध्यति

sarvatra vasudhā pūtā yatra lepo na vidyate |
yatra lepaḥ sthitastatra punarlepena śudhyati

यातुधानाः पिशाचाश्च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः ।
अलिप्ते आतुरं मुक्तं विशन्त्येते न संशयः

yātudhānāḥ piśācāśca rākṣasāḥ krūrakarmiṇaḥ |
alipte āturaṃ muktaṃ viśantyete na saṃśayaḥ

नित्यहोमं तथा श्राद्धं विप्राणां पादशोधनम् ।
मण्डलेन विना भूम्यां कुर्वन्त्येतच्च निष्फलम्

nityahomaṃ tathā śrāddhaṃ viprāṇāṃ pādaśodhanam |
maṇḍalena vinā bhūmyāṃ kurvantyetacca niṣphalam

आतुरो मुच्यते नैव मण्डलेन विना भुवि ।
ब्रह्मा रुद्रश्च विष्णुश्च श्रीर्हुताशन एव च ।
मण्डले चोपतिष्ठन्तस्तस्मात्कुर्वीत मण्डलम्

āturo mucyate naiva maṇḍalena vinā bhuvi |
brahmā rudraśca viṣṇuśca śrīrhutāśana eva ca |
maṇḍale copatiṣṭhantastasmātkurvīta maṇḍalam

अन्यथा म्रियते यस्तु बालो वृद्धो युवापि वा ।
योन्यन्तरं स वै गच्छेत्क्रीडते वायुना सह

anyathā mriyate yastu bālo vṛddho yuvāpi vā |
yonyantaraṃ sa vai gacchetkrīḍate vāyunā saha

मिश्रितं लोहताम्रं तु तथैव जन्म जायते ।
तस्मैवं वायुभूतस्य न श्राद्धं नोदक क्रिया

miśritaṃ lohatāmraṃ tu tathaiva janma jāyate |
tasmaivaṃ vāyubhūtasya na śrāddhaṃ nodaka kriyā

मम स्वेदसमुद्भूतास्तिलास्तार्क्ष्य पवित्रकाः ।
असुरा दानवा दैत्यास्तृप्यन्ति तिलदानतः

mama svedasamudbhūtāstilāstārkṣya pavitrakāḥ |
asurā dānavā daityāstṛpyanti tiladānataḥ

तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णास्तिला गोमूत्रसन्निभाः ।
ते मे दहन्तु पापानि शरीरेण कृतानि च

tilāḥ śvetāstilāḥ kṛṣṇāstilā gomūtrasannibhāḥ |
te me dahantu pāpāni śarīreṇa kṛtāni ca

एक एव तिलद्रोणो हेमद्रोणतिलैः समः ।
तर्पणे दानहोमे च दत्तो भवति चाक्षयः

eka eva tiladroṇo hemadroṇatilaiḥ samaḥ |
tarpaṇe dānahome ca datto bhavati cākṣayaḥ

दर्भा मल्लोमसम्भूतास्तिलाः स्वेदसमुद्भवाः ।
तृप्ताः स्युर्देवता दानैः श्राद्धेन पितरस्तथा ।
प्रयोगविधिना ब्रह्मा विश्वञ्चाप्युपजीवनात्

darbhā mallomasambhūtāstilāḥ svedasamudbhavāḥ |
tṛptāḥ syurdevatā dānaiḥ śrāddhena pitarastathā |
prayogavidhinā brahmā viśvañcāpyupajīvanāt

सव्ययज्ञोपवीतेन ब्रह्माद्यास्तृप्तिमान्पुयुः ।
अपसव्येन तृप्यन्ति पितरो दिविदेवताः

savyayajñopavītena brahmādyāstṛptimānpuyuḥ |
apasavyena tṛpyanti pitaro dividevatāḥ

अपसव्यादितो ब्रह्मा दर्भमध्ये तु केशवः ।
दर्भाग्रे शङ्करं विद्यात्त्रयो देवाः कुशे स्थिताः

apasavyādito brahmā darbhamadhye tu keśavaḥ |
darbhāgre śaṅkaraṃ vidyāttrayo devāḥ kuśe sthitāḥ

विप्रा मन्त्राः कुशा वह्निस्तुलसी च खगेश्वर ।
नैते निर्माल्यतां यान्ति क्रियमाणाः पुनः पुनः

viprā mantrāḥ kuśā vahnistulasī ca khageśvara |
naite nirmālyatāṃ yānti kriyamāṇāḥ punaḥ punaḥ

कुशाः पिण्डेषु निर्माल्याः ब्राह्मणाः प्रेतभोजने ।
मन्त्राः शूद्रेषु पतिताश्चितायाश्च हुताशनः

kuśāḥ piṇḍeṣu nirmālyāḥ brāhmaṇāḥ pretabhojane |
mantrāḥ śūdreṣu patitāścitāyāśca hutāśanaḥ

तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग ।
पञ्च प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां सताम्

tulasī brāhmaṇā gāvo viṣṇurekādaśī khaga |
pañca pravahaṇānyeva bhavābdhau majjatāṃ satām

विष्णुरेकादशी गीता तुलसीविप्रधेनवः ।
अपारे दुर्गसंकारे षट्पदी मुक्तिदायिनी $

viṣṇurekādaśī gītā tulasīvipradhenavaḥ |
apāre durgasaṃkāre ṣaṭpadī muktidāyinī $

तिलाः पवित्रास्त्रिविधा दर्भाश्च तुलसीदालम् ।
निवारयन्ति चैतानि दुर्गतिं यान्तमातुरम्

tilāḥ pavitrāstrividhā darbhāśca tulasīdālam |
nivārayanti caitāni durgatiṃ yāntamāturam

हस्ताभ्यामुद्धृतैर्दर्भैस्तोयेन प्रोक्षयेद्भुवम् ।
मृत्युकाले क्षिपेद्दर्भानातुरस्य करद्वये

hastābhyāmuddhṛtairdarbhaistoyena prokṣayedbhuvam |
mṛtyukāle kṣipeddarbhānāturasya karadvaye

दर्भेषु क्षिप्यते योऽसौ दभस्तु परिवेष्टितः ।
विष्णुलोकं स वै याति मन्त्रहीनोऽपि मानवः

darbheṣu kṣipyate yo'sau dabhastu pariveṣṭitaḥ |
viṣṇulokaṃ sa vai yāti mantrahīno'pi mānavaḥ

दर्भमूलीगतो भूमौ दर्भपाणिस्तु यो मृतः ।
प्रायश्चित्तविशुद्धोऽसौ संसारेपारसागरे

darbhamūlīgato bhūmau darbhapāṇistu yo mṛtaḥ |
prāyaścittaviśuddho'sau saṃsārepārasāgare

गोमयेनोपलिप्ते तु दर्भस्यास्तरणे स्थितः ।
तत्र दत्तेन दानेन सर्वं पापं व्यपोहति

gomayenopalipte tu darbhasyāstaraṇe sthitaḥ |
tatra dattena dānena sarvaṃ pāpaṃ vyapohati

लवणं तद्रसं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् ।
यस्मादन्नरसाः सर्वे नोत्कटा लवणं विना

lavaṇaṃ tadrasaṃ divyaṃ sarvakāmapradaṃ nṛṇām |
yasmādannarasāḥ sarve notkaṭā lavaṇaṃ vinā

पितॄणां च प्रियं भव्यं तस्मात्स्वर्गप्रदं भवेत् ।
विष्णुदेहसमुद्भूतो यतोऽयं लवणो रसः

pitṝṇāṃ ca priyaṃ bhavyaṃ tasmātsvargapradaṃ bhavet |
viṣṇudehasamudbhūto yato'yaṃ lavaṇo rasaḥ

विशेषाल्लवणं दानं तेन शंसन्ति योगिनः ।
ब्राह्मण क्षत्त्रियविशां स्त्रीणां शूद्रजनस्य च

viśeṣāllavaṇaṃ dānaṃ tena śaṃsanti yoginaḥ |
brāhmaṇa kṣattriyaviśāṃ strīṇāṃ śūdrajanasya ca

आतुराणां यदा प्राणाः प्रयान्ति वसुधातले ।
लवणं तु तदा देयं द्बारस्योद्धाटनं दिवः

āturāṇāṃ yadā prāṇāḥ prayānti vasudhātale |
lavaṇaṃ tu tadā deyaṃ dbārasyoddhāṭanaṃ divaḥ