अध्याय 24: अल्पायु मृत्यु का कारण और बालकों की क्रिया

नाकाले म्रियते कश्चिदिति वेदानुशासनम् ।
कस्मान्मृत्युमवाप्नोति राजा वा श्रोत्रियोपि वा

nākāle mriyate kaściditi vedānuśāsanam |
kasmānmṛtyumavāpnoti rājā vā śrotriyopi vā

यदुक्तं ब्राह्मणा पूर्वमनृतं तद्धि दृश्यते ।
वेदैरुक्तं तु यद्वाक्यं शतं जीवति मानुषे

yaduktaṃ brāhmaṇā pūrvamanṛtaṃ taddhi dṛśyate |
vedairuktaṃ tu yadvākyaṃ śataṃ jīvati mānuṣe

जीवन्ति मानुषे लोके सर्वे वर्णा द्विजातयः ।
अन्त्यजाम्लेच्छजाश्चैव खण्डे भारतसंज्ञके

jīvanti mānuṣe loke sarve varṇā dvijātayaḥ |
antyajāmlecchajāścaiva khaṇḍe bhāratasaṃjñake

न दृश्यते कलौ तच्च कस्माद्देव समादिश ।
सर्वमेतदशषेण जायते वसुधातले ।
कस्मान्मृत्युमवाप्नोति राजा वा श्रोत्रियोऽपि वा

na dṛśyate kalau tacca kasmāddeva samādiśa |
sarvametadaśaṣeṇa jāyate vasudhātale |
kasmānmṛtyumavāpnoti rājā vā śrotriyo'pi vā

साधुसाधु महाप्राज्ञ यस्त्वं भक्तोऽसि मे प्रियः ।
श्रूयतां वचनं गुह्यं नानादेशविनाशनम्

sādhusādhu mahāprājña yastvaṃ bhakto'si me priyaḥ |
śrūyatāṃ vacanaṃ guhyaṃ nānādeśavināśanam

विधातृविहितो मृत्युः शीघ्रमादाय गच्छति ।
ततो वक्ष्यामि पक्षीन्द्र काश्यपेय महाद्युते

vidhātṛvihito mṛtyuḥ śīghramādāya gacchati |
tato vakṣyāmi pakṣīndra kāśyapeya mahādyute

मानुषः शतजीवीति पुरा वेदेन भाषितम् ।
विकर्मणः प्रभावेण शीघ्रं चापि विनश्यति

mānuṣaḥ śatajīvīti purā vedena bhāṣitam |
vikarmaṇaḥ prabhāveṇa śīghraṃ cāpi vinaśyati

वेदानभ्यसनेनैव कुलाचारं न सेवते ।
आलस्यात्कर्मणां त्यागो निषिद्धेऽप्यादरः सदा

vedānabhyasanenaiva kulācāraṃ na sevate |
ālasyātkarmaṇāṃ tyāgo niṣiddhe'pyādaraḥ sadā

यत्र तत्र गृहेऽश्राति परक्षेत्ररतस्तथा ।
एतैरन्यैर्महादोषैर्जायते चायुषः क्षयः

yatra tatra gṛhe'śrāti parakṣetraratastathā |
etairanyairmahādoṣairjāyate cāyuṣaḥ kṣayaḥ

अश्रद्दधानमशुचिं नास्तिकं त्यक्तमङ्गलम् ।
परद्रोहानृतरं ब्राह्मणं यत
मन्दिरम्

aśraddadhānamaśuciṃ nāstikaṃ tyaktamaṅgalam |
paradrohānṛtaraṃ brāhmaṇaṃ yata
mandiram

अरक्षितारं राजानं नित्यं धर्मविवर्जितम् ।
क्रूरं व्यसनिनं मूर्खं वेदवादबहिष्कृतम् ।
प्रजापीडनकर्तारं राजानं यमशासनम्

arakṣitāraṃ rājānaṃ nityaṃ dharmavivarjitam |
krūraṃ vyasaninaṃ mūrkhaṃ vedavādabahiṣkṛtam |
prajāpīḍanakartāraṃ rājānaṃ yamaśāsanam

प्रापयन्ति वशं मृत्योस्ततो याति च यातनाम् ।
स्वकर्माणि परित्यज्य मुख्यवृत्तानि यानि च

prāpayanti vaśaṃ mṛtyostato yāti ca yātanām |
svakarmāṇi parityajya mukhyavṛttāni yāni ca

परकर्मरतो नित्यं यमलोकं स गच्छति ।
शूद्रः करोतिः यत्किञ्चिद्विजशुश्रूषणं विना

parakarmarato nityaṃ yamalokaṃ sa gacchati |
śūdraḥ karotiḥ yatkiñcidvijaśuśrūṣaṇaṃ vinā

उत्तमाधममध्ये वा यमलोके स पच्यते ।
स्नानं दानं जपो होमो स्वाध्यायो दवर्ताच्चनम्

uttamādhamamadhye vā yamaloke sa pacyate |
snānaṃ dānaṃ japo homo svādhyāyo davartāccanam

यस्मिन्दिने न सेव्यन्ते स वृथा दिवसो नृणाम् ।
अनित्यमध्रुवं देहमनाधारं रसोद्भवम्

yasmindine na sevyante sa vṛthā divaso nṛṇām |
anityamadhruvaṃ dehamanādhāraṃ rasodbhavam

अन्नोदकमये देहे गुणानेतान्वदाम्यहम् ।
यत्प्रातः संस्कृतं सायं नूनमन्नं विनश्यति

annodakamaye dehe guṇānetānvadāmyaham |
yatprātaḥ saṃskṛtaṃ sāyaṃ nūnamannaṃ vinaśyati

तदीयरससम्पुष्टकाये का बत नित्यता ।
गतं ज्ञात्वा तु पक्षीन्द्र वपुरर्धं स्वकर्मभिः

tadīyarasasampuṣṭakāye kā bata nityatā |
gataṃ jñātvā tu pakṣīndra vapurardhaṃ svakarmabhiḥ

नरः पापविनाशाय कुर्वीत परमौषधम् ।
देहः किमन्नदातुः स्विन्निषेक्तुर्मातुरेव वा

naraḥ pāpavināśāya kurvīta paramauṣadham |
dehaḥ kimannadātuḥ svinniṣekturmātureva vā

उभयोर्वा प्रभोर्वापि बालनोग्नेः शुनोऽपि वा ।
कस्तत्र परमो यज्ञः कृमिविड्भस्मसंज्ञके

ubhayorvā prabhorvāpi bālanogneḥ śuno'pi vā |
kastatra paramo yajñaḥ kṛmiviḍbhasmasaṃjñake

कर्तव्यः परमो यत्नः पातकस्य विनाशने ।
अनेकभवसम्भूतं पातकं तु त्रिधा कृतम्

kartavyaḥ paramo yatnaḥ pātakasya vināśane |
anekabhavasambhūtaṃ pātakaṃ tu tridhā kṛtam

यदा प्राप्नोति मानुष्यं तदा सर्वं तपत्यपि ।
सर्वजन्मानि संस्मृत्य विषादी कृतचेतनः

yadā prāpnoti mānuṣyaṃ tadā sarvaṃ tapatyapi |
sarvajanmāni saṃsmṛtya viṣādī kṛtacetanaḥ

अवेक्ष्य गर्भवासांश्च कर्मजा गतयस्तथा ।
मानुषोदरवासी चेत्तदा भवति पातकी

avekṣya garbhavāsāṃśca karmajā gatayastathā |
mānuṣodaravāsī cettadā bhavati pātakī

अण्डजादिषु भूतेषु यत्रयत्र प्रसर्पति ।
आधयो व्याधयः क्लेशा जरारूपविपर्ययः

aṇḍajādiṣu bhūteṣu yatrayatra prasarpati |
ādhayo vyādhayaḥ kleśā jarārūpaviparyayaḥ

गर्भवासाद्विनिर्मुक्तस्त्वज्ञानतिमिरावृतः ।
न जानातिः खगश्रेष्ठ बालभावं समाश्रितः

garbhavāsādvinirmuktastvajñānatimirāvṛtaḥ |
na jānātiḥ khagaśreṣṭha bālabhāvaṃ samāśritaḥ

यौवने तिमिरान्धश्च यः पश्यति स मुक्तिभाक् ।
आधानान्मृत्युमाप्नोति बालो वा स्थविरो युवा

yauvane timirāndhaśca yaḥ paśyati sa muktibhāk |
ādhānānmṛtyumāpnoti bālo vā sthaviro yuvā

सधनो निर्धनश्चैव सुकुमारः कुरूपवान् ।
अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणास्त्वितरो जनः

sadhano nirdhanaścaiva sukumāraḥ kurūpavān |
avidvāṃścaiva vidvāṃśca brāhmaṇāstvitaro janaḥ

तपोरतो योगशीलो महाज्ञानी च यो नरः ।
महादानरतः श्रीमान्धर्मात्मातुलविक्रमः ।
विना मानुपदेहं तु सुखं दुः खं न विन्दति

taporato yogaśīlo mahājñānī ca yo naraḥ |
mahādānarataḥ śrīmāndharmātmātulavikramaḥ |
vinā mānupadehaṃ tu sukhaṃ duḥ khaṃ na vindati

प्राकृतैः कर्मपाशैस्तु मृत्युमाप्नोति मानवः ।
आधानात्पञ्च वर्षाणि स्वल्पपापैर्विपच्यते

prākṛtaiḥ karmapāśaistu mṛtyumāpnoti mānavaḥ |
ādhānātpañca varṣāṇi svalpapāpairvipacyate

पञ्चवर्षाधिको भूत्वा महापापैर्विपच्यते ।
योनिं पूरयते यस्मान्मृतोऽप्यायाति याति च

pañcavarṣādhiko bhūtvā mahāpāpairvipacyate |
yoniṃ pūrayate yasmānmṛto'pyāyāti yāti ca

मृतो दानप्रभावेण जीवन्मर्त्यश्चिरं भुवि ।
(सूत उवाच)
इति कृष्णवचः श्रुत्वा गरुडो वाक्यमब्रवीत्

mṛto dānaprabhāveṇa jīvanmartyaściraṃ bhuvi |
(sūta uvāca)
iti kṛṣṇavacaḥ śrutvā garuḍo vākyamabravīt

मृते बाले कथं कुर्यात्पिण्डदानादिकाः क्रियाः ।
गर्भेषु च विपन्नानामाचूडाकरणाच्छिशोः

mṛte bāle kathaṃ kuryātpiṇḍadānādikāḥ kriyāḥ |
garbheṣu ca vipannānāmācūḍākaraṇācchiśoḥ

कथं किं केन दातव्यं मृतान्ते को विधिः स्मृतः ।
गरुडोक्तमिति श्रुत्वा विष्णुर्वाक्यमथाब्रवीत्

kathaṃ kiṃ kena dātavyaṃ mṛtānte ko vidhiḥ smṛtaḥ |
garuḍoktamiti śrutvā viṣṇurvākyamathābravīt

यदि गर्भो विपद्यते स्त्रवते वापि योषितः ।
यावन्मासं स्थितो गर्भस्तावद्दिनमशौचकम्

yadi garbho vipadyate stravate vāpi yoṣitaḥ |
yāvanmāsaṃ sthito garbhastāvaddinamaśaucakam

तस्य किञ्चिन्न कर्तव्यमात्मनः श्रेय इच्छता ।
ततो जाते विपन्ने तु आ चूडाकरणाच्छिशोः

tasya kiñcinna kartavyamātmanaḥ śreya icchatā |
tato jāte vipanne tu ā cūḍākaraṇācchiśoḥ

दुग्धं भोज्यं ताशक्ति बालानां च प्रदीयते ।
आ चूडात्पञ्चवर्षे तु देहदाहो विधीयते

dugdhaṃ bhojyaṃ tāśakti bālānāṃ ca pradīyate |
ā cūḍātpañcavarṣe tu dehadāho vidhīyate

दुग्धं तस्य प्रदेयं स्याद्बालानां भोजनं शुभम् ।
पञ्चवर्षाधिके प्रेते स्वजातिविहितानि च

dugdhaṃ tasya pradeyaṃ syādbālānāṃ bhojanaṃ śubham |
pañcavarṣādhike prete svajātivihitāni ca

कुर्यात्कर्माणि सर्वाणि चोदकुम्भादि पायसम् ।
दातव्यं तु खगश्रेष्ठ ऋणसम्बन्धकस्तु सः

kuryātkarmāṇi sarvāṇi codakumbhādi pāyasam |
dātavyaṃ tu khagaśreṣṭha ṛṇasambandhakastu saḥ

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
कर्तव्यं पक्षिशार्दूल पुनर्देहक्षयाय वै

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
kartavyaṃ pakṣiśārdūla punardehakṣayāya vai

तस्मै यद्रोचते देयमदत्त्वा निर्धने कुले ।
स्वल्पायुर्निर्धनो भूत्वा रतिभक्तिविवर्जितः

tasmai yadrocate deyamadattvā nirdhane kule |
svalpāyurnirdhano bhūtvā ratibhaktivivarjitaḥ

पुनर्जन्माप्नुयान्मर्त्यस्तस्माद्देयमृते शिशोः ।
पुराणे गीयते गाथा सर्वथा प्रतिभाति मे

punarjanmāpnuyānmartyastasmāddeyamṛte śiśoḥ |
purāṇe gīyate gāthā sarvathā pratibhāti me

मिष्टान्नं भोजनं देयं दाने शक्तिस्तु दुर्लभा ।
भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः

miṣṭānnaṃ bhojanaṃ deyaṃ dāne śaktistu durlabhā |
bhojye bhojanaśaktiśca ratiśaktirvarastriyaḥ

विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम् ।
दानाद्भोगानवाप्नोति सौख्यं तीर्थस्य सेवनात् ।
सुभाषणान्मृतो यस्तु स विद्वान्धर्मवित्तमः

vibhave dānaśaktiśca nālpasya tapasaḥ phalam |
dānādbhogānavāpnoti saukhyaṃ tīrthasya sevanāt |
subhāṣaṇānmṛto yastu sa vidvāndharmavittamaḥ

अदत्तदानाच्च भवेद्दरिद्रो दरिद्रभावाच्च करोतिपापम् ।
पापप्रभावान्नरकं प्रयाति पुनर्दरिद्रः पुनरेव पापी

adattadānācca bhaveddaridro daridrabhāvācca karotipāpam |
pāpaprabhāvānnarakaṃ prayāti punardaridraḥ punareva pāpī