अध्याय 25: बालकों की क्रिया और पुत्रों के प्रकार

अतः परं प्रवक्ष्यामि पुरुषस्त्री विनिर्णयम् ।
जीवन्वापि मृतो वापि पञ्चवर्षाधिकोऽपि वा

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi puruṣastrī vinirṇayam |
jīvanvāpi mṛto vāpi pañcavarṣādhiko'pi vā

पूर्णे तु पञ्चमे वर्षे पुमांश्चैव प्रतिष्ठितः ।
सर्वैन्द्रियाणि जानाति रूपारूपविपर्ययौ

pūrṇe tu pañcame varṣe pumāṃścaiva pratiṣṭhitaḥ |
sarvaindriyāṇi jānāti rūpārūpaviparyayau

पूर्वकर्मविपाकेन प्राणिनां वधबन्धनम् ।
विप्रादीनन्त्यजान्सर्वान्पापं मारयति ध्रुवम्

pūrvakarmavipākena prāṇināṃ vadhabandhanam |
viprādīnantyajānsarvānpāpaṃ mārayati dhruvam

गर्भे नष्टे क्रिया नास्ति दुग्धं देयं मृते शिशौ ।
परं च पायसं क्षीरं दद्याद्वलविपत्तितः

garbhe naṣṭe kriyā nāsti dugdhaṃ deyaṃ mṛte śiśau |
paraṃ ca pāyasaṃ kṣīraṃ dadyādvalavipattitaḥ

एकादशाहं द्वादशाहं वृषं वृषविधिं विना ।
महादानविहीनं च कुमारे कृत्यमादिशेत्

ekādaśāhaṃ dvādaśāhaṃ vṛṣaṃ vṛṣavidhiṃ vinā |
mahādānavihīnaṃ ca kumāre kṛtyamādiśet

कुमाराणां चैव बालानां भोजनं वस्त्रवेष्टनम् ।
बाले वा तरुणे वृद्धे घटो भवति वै मृते

kumārāṇāṃ caiva bālānāṃ bhojanaṃ vastraveṣṭanam |
bāle vā taruṇe vṛddhe ghaṭo bhavati vai mṛte

भूमौ विनिः क्षिपेद्बालं द्विमासोनं द्विवार्षिकम् ।
ततः परं खगश्रेष्ठ देहदाहो विधोयते

bhūmau viniḥ kṣipedbālaṃ dvimāsonaṃ dvivārṣikam |
tataḥ paraṃ khagaśreṣṭha dehadāho vidhoyate

शिशुरा दन्तजननाद्बालः स्याद्यावदाशिखम् ।
कथ्यते सर्वशास्त्रेषु कुमारो मौञ्जिबन्धनात्

śiśurā dantajananādbālaḥ syādyāvadāśikham |
kathyate sarvaśāstreṣu kumāro mauñjibandhanāt

शूद्रादीनां कथं कुर्यात्संशयो मौञ्जिवर्जनात् ।
गर्भाच्च नवमं हित्वा शिशुरामासषोडशम्

śūdrādīnāṃ kathaṃ kuryātsaṃśayo mauñjivarjanāt |
garbhācca navamaṃ hitvā śiśurāmāsaṣoḍaśam

बालश्चाथ परञ्ज्ञेय आमाससप्तविंशति ।
आ पञ्च वर्षात्कौमारः पौगण्डो नवहांयनः

bālaścātha parañjñeya āmāsasaptaviṃśati |
ā pañca varṣātkaumāraḥ paugaṇḍo navahāṃyanaḥ

किशोरः षोडशाब्दः स्यात्ततो यौवनमादिशेत् ।
मृतोऽपि पञ्चमे वर्षे अवृतः सवृतोऽपि वा

kiśoraḥ ṣoḍaśābdaḥ syāttato yauvanamādiśet |
mṛto'pi pañcame varṣe avṛtaḥ savṛto'pi vā

पूर्वोक्तमेव कर्तव्यमीहते दशपिण्डकम् ।
स्वल्पकर्मप्रसङ्गाच्च स्वल्पाद्विषयबन्धनात्

pūrvoktameva kartavyamīhate daśapiṇḍakam |
svalpakarmaprasaṅgācca svalpādviṣayabandhanāt

स्वल्षाद्वपुषि वस्त्राच्च क्रियां स्वल्पामपीच्छति ।
यावदुपचयो जन्तुर्यावद्विषयवेष्टितः

svalṣādvapuṣi vastrācca kriyāṃ svalpāmapīcchati |
yāvadupacayo janturyāvadviṣayaveṣṭitaḥ

यद्यद्यस्योपजीव्यं स्यात्तत्तद्देयमिहेच्छति ।
ब्रह्मबीजोद्भवाः पुत्रा देवर्षोणां च वल्लभाः

yadyadyasyopajīvyaṃ syāttattaddeyamihecchati |
brahmabījodbhavāḥ putrā devarṣoṇāṃ ca vallabhāḥ

यमेन यमदूतैश्च शास्यन्ते निश्चितं खग ।
बालो वृद्धो युबा वापि घटमिच्छन्ति देहिनः

yamena yamadūtaiśca śāsyante niścitaṃ khaga |
bālo vṛddho yubā vāpi ghaṭamicchanti dehinaḥ

सुखं दुः खं सदा वेत्ति देही वै सर्वगस्त्विह ।
परित्यज्य तदात्मानं जीर्णां त्वचमिवोरगः

sukhaṃ duḥ khaṃ sadā vetti dehī vai sarvagastviha |
parityajya tadātmānaṃ jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो वायुभृतः क्षुधान्वितः ।
तस्माद्देयानि दानानि मृते बाले सुनिश्चितम्

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo vāyubhṛtaḥ kṣudhānvitaḥ |
tasmāddeyāni dānāni mṛte bāle suniścitam

जन्मतः पञ्च वर्षाणि भुङ्क्ते दत्तमसंस्कृतम् ।
पञ्चवर्षाधिके बाले विपत्तिर्यदि जायते

janmataḥ pañca varṣāṇi bhuṅkte dattamasaṃskṛtam |
pañcavarṣādhike bāle vipattiryadi jāyate

वृषोत्सर्गादिकं कर्म सपिण्डीकरणं विना ।
द्वादशे हनि सम्प्राप्ते कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश

vṛṣotsargādikaṃ karma sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā |
dvādaśe hani samprāpte kuryācchrāddhāni ṣoḍaśa

पायसेन गुडेनापि पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् ।
उदकुम्भप्रदानं च पद
दानानि यानि च

pāyasena guḍenāpi piṇḍāndadyādyathākramam |
udakumbhapradānaṃ ca pada
dānāni yāni ca

भोजनानि द्विजे दद्यान्महादानादि शक्तितः ।
दीपदानादि यत्किञ्चित्पञ्चवर्षाधिके सदा

bhojanāni dvije dadyānmahādānādi śaktitaḥ |
dīpadānādi yatkiñcitpañcavarṣādhike sadā

कर्तव्यं च खगश्रेष्ठ व्रतात्प्राक्प्रेततृप्तये ।
यदा नक्रियते सर्वं मुद्गलत्वं स गच्छति

kartavyaṃ ca khagaśreṣṭha vratātprākpretatṛptaye |
yadā nakriyate sarvaṃ mudgalatvaṃ sa gacchati

व्रतात्प्राङ्गेव देयं तु ततः पितृगणस्य च ।
स्वाहाकारेण वै कुर्यादेकोद्दिष्टानि षोडश

vratātprāṅgeva deyaṃ tu tataḥ pitṛgaṇasya ca |
svāhākāreṇa vai kuryādekoddiṣṭāni ṣoḍaśa

ऋजुदर्भैस्तिलैः शुक्लैः प्राचीनावीति निश्चितम् ।
अपसव्यं च कर्तव्यं कृते यान्ति परां गतिम्

ṛjudarbhaistilaiḥ śuklaiḥ prācīnāvīti niścitam |
apasavyaṃ ca kartavyaṃ kṛte yānti parāṃ gatim

पुनश्चिरायुषो भूत्वा जायन्ते स्वकुले ध्रुवम् ।
सर्वसौख्यप्रदः पुत्रः पित्रोः प्रीतिविवर्धनः

punaścirāyuṣo bhūtvā jāyante svakule dhruvam |
sarvasaukhyapradaḥ putraḥ pitroḥ prītivivardhanaḥ

आकाशमेकं हि यथा चन्द्रादित्यौ यथैकतः ।
घटादिषु पृथक्सर्वं पश्य रूपं च तत्समम्

ākāśamekaṃ hi yathā candrādityau yathaikataḥ |
ghaṭādiṣu pṛthaksarvaṃ paśya rūpaṃ ca tatsamam

आत्मा तथैव सर्वेषु पुत्त्रेषु विचरेत्सदा ।
या यस्य प्रकृतिः पूर्वं शुक्रशोणितसङ्गमे

ātmā tathaiva sarveṣu puttreṣu vicaretsadā |
yā yasya prakṛtiḥ pūrvaṃ śukraśoṇitasaṅgame

सा
तेन भावयोगेन पुत्त्रास्तत्कर्मकारिणः ।
पितृरूपं समादाय कस्यचिज्जायते सुतः

sā
tena bhāvayogena puttrāstatkarmakāriṇaḥ |
pitṛrūpaṃ samādāya kasyacijjāyate sutaḥ

पितृतः कोऽपि रूपाढ्यो गुणज्ञो दानतत्परः ।
सदृशः कोऽपि लोकेऽस्मिन्न भूतो न भविष्यति

pitṛtaḥ ko'pi rūpāḍhyo guṇajño dānatatparaḥ |
sadṛśaḥ ko'pi loke'sminna bhūto na bhaviṣyati

अन्धादन्धो न भवति मूकान्मूको न जायते ।
बधिराद्बधिरो नैव विद्यावान्विदुषो न हि ।
अनुरूपा न दृश्यन्ते मदीयं वचनं शृणु

andhādandho na bhavati mūkānmūko na jāyate |
badhirādbadhiro naiva vidyāvānviduṣo na hi |
anurūpā na dṛśyante madīyaṃ vacanaṃ śṛṇu

औरसक्षेत्रजाद्याश्च पुत्त्रा दशविधाः स्मृताः ।
संगृहीतः सुतो यस्तु दासीपुत्त्रश्च तेन किम्

aurasakṣetrajādyāśca puttrā daśavidhāḥ smṛtāḥ |
saṃgṛhītaḥ suto yastu dāsīputtraśca tena kim

काङ्कां गतिमवाप्नोति जायो मृत्युवशं गतः ।
भवेन्न दुहिता यस्य न दौहित्रो न वा सुतः

kāṅkāṃ gatimavāpnoti jāyo mṛtyuvaśaṃ gataḥ |
bhavenna duhitā yasya na dauhitro na vā sutaḥ

श्राद्धं तस्य कथं कार्यं विधिना केन तद्भवेत् ।
(श्रीभगवानुवाच)
मुखं दृष्ट्वा तु पुत्रस्य मुच्यते पैतृकादृणात्

śrāddhaṃ tasya kathaṃ kāryaṃ vidhinā kena tadbhavet |
(śrībhagavānuvāca)
mukhaṃ dṛṣṭvā tu putrasya mucyate paitṛkādṛṇāt

पौत्त्रस्य दर्शनाज्जन्तुर्मुच्यते चः ऋणत्रयात् ।
लोकानन्त्यं दिवः प्राप्तिः पुत्त्रपौत्त्र प्रपौत्त्रकैः

pauttrasya darśanājjanturmucyate caḥ ṛṇatrayāt |
lokānantyaṃ divaḥ prāptiḥ puttrapauttra prapauttrakaiḥ

अन्यक्षेत्रोद्भवाद्या ये भुक्तिमात्रप्रदाः सुताः ।
कुर्वीत पार्वणं श्राद्धमारैसो विधिवत्सुतः

anyakṣetrodbhavādyā ye bhuktimātrapradāḥ sutāḥ |
kurvīta pārvaṇaṃ śrāddhamāraiso vidhivatsutaḥ

कुर्वन्त्यन्ये सुताः श्राद्धमे कोद्दिष्टं न पार्वणम् ।
ब्राह्मोढाजस्तून्नयति संगृहीतस्त्वधो नयेत् ।
श्राद्धं सांवत्सरं कुर्वञ्जायते नरकाय वै

kurvantyanye sutāḥ śrāddhame koddiṣṭaṃ na pārvaṇam |
brāhmoḍhājastūnnayati saṃgṛhītastvadho nayet |
śrāddhaṃ sāṃvatsaraṃ kurvañjāyate narakāya vai

सर्वदानानि देयानि ह्यन्न दानादृते खग ।
संगृहीतः सुतः कुर्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम्

sarvadānāni deyāni hyanna dānādṛte khaga |
saṃgṛhītaḥ sutaḥ kuryādekoddiṣṭaṃ na pārvaṇam

प्रत्यब्दं पितृमातृभ्यां श्राद्धं दत्त्वा न लिप्यते ।
एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं कुरुते यदि

pratyabdaṃ pitṛmātṛbhyāṃ śrāddhaṃ dattvā na lipyate |
ekoddiṣṭaṃ parityajya pārvaṇaṃ kurute yadi

आत्मानं च पितॄंश्चैव स नयेद्यममन्दिरम् ।
संगृहीतस्तु यः केचिद्दासीपुत्त्रादयश्च ये

ātmānaṃ ca pitṝṃścaiva sa nayedyamamandiram |
saṃgṛhītastu yaḥ keciddāsīputtrādayaśca ye

तीर्थे कुर्युः पितृश्राद्धं दानं
दद्युर्द्विजन्मने ।
संगृहीतसुतो भूत्वा पाकं वा यः प्रयच्छति

tīrthe kuryuḥ pitṛśrāddhaṃ dānaṃ
dadyurdvijanmane |
saṃgṛhītasuto bhūtvā pākaṃ vā yaḥ prayacchati

वृथा श्राद्धं विजानीयाच्छूद्रान्नेन यथा द्विजः ।
न प्रीणयति तच्छ्राद्धं पितामहमुखान्पितॄन् ।
एवं ज्ञात्वा स्वगश्रेष्ठ हीनजातीन्सुतांस्त्यजेत्

vṛthā śrāddhaṃ vijānīyācchūdrānnena yathā dvijaḥ |
na prīṇayati tacchrāddhaṃ pitāmahamukhānpitṝn |
evaṃ jñātvā svagaśreṣṭha hīnajātīnsutāṃstyajet

यस्तु प्रव्रजिताज्जातो ब्राह्मण्यां शूद्रतश्च यः

yastu pravrajitājjāto brāhmaṇyāṃ śūdrataśca yaḥ

द्वावेतौ विद्धि चाण्डालौ सगोत्राद्यस्तु जायते ।
स्वर्यातिविहितान्पुत्रः समुत्पाद्य खगेश्वर

dvāvetau viddhi cāṇḍālau sagotrādyastu jāyate |
svaryātivihitānputraḥ samutpādya khageśvara

तैः सुवृत्तैः सुखं प्राप्यं कुवृत्तैर्नरकं व्रजेत् ।
हीनजातिसमुद्भूतैः सुवृत्तैः सुखमेधते

taiḥ suvṛttaiḥ sukhaṃ prāpyaṃ kuvṛttairnarakaṃ vrajet |
hīnajātisamudbhūtaiḥ suvṛttaiḥ sukhamedhate

कलिकलुषविमुक्तः पूजितः सिद्धसङ्घैरमरचमरमालावीज्यमानोऽप्सरोभिः ।
पितृशतमपि बन्धून्पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्रानपि नरकनिमग्नानुद्धरेदेक एव

kalikaluṣavimuktaḥ pūjitaḥ siddhasaṅghairamaracamaramālāvījyamāno'psarobhiḥ |
pitṛśatamapi bandhūnputtrapauttraprapauttrānapi narakanimagnānuddharedeka eva