अध्याय 18: पद-दान और इक्कीस प्रमुख नरक

श्रवणानां वचः श्रुत्वा क्षणं ध्यात्वा पुनस्ततः ।
यत्कृतं तु मनुष्यैश्चपुण्यं पापमहर्निशम्

śravaṇānāṃ vacaḥ śrutvā kṣaṇaṃ dhyātvā punastataḥ |
yatkṛtaṃ tu manuṣyaiścapuṇyaṃ pāpamaharniśam

तत्सर्वं च परिज्ञाय चित्रगुप्तो निवेदयेत् ।
चित्रगुप्तस्ततः सर्वं कर्म तस्मै वदत्यथ

tatsarvaṃ ca parijñāya citragupto nivedayet |
citraguptastataḥ sarvaṃ karma tasmai vadatyatha

वाचैव यत्कृतं कर्म कृतं चैव तु कायिकम् ।
मानसं च तथा कर्म कृतं भुङ्क्ते शुभाशुभम्

vācaiva yatkṛtaṃ karma kṛtaṃ caiva tu kāyikam |
mānasaṃ ca tathā karma kṛtaṃ bhuṅkte śubhāśubham

एवं ते कथितस्तार्क्ष्य प्रेतमार्गस्य निर्णयः ।
विश्रान्ति दानि सर्वाणि स्थानानि कथितानि ते

evaṃ te kathitastārkṣya pretamārgasya nirṇayaḥ |
viśrānti dāni sarvāṇi sthānāni kathitāni te

तमुद्दिश्य ददात्यन्नं सुखं याति महाध्वनि ।
दिवा रात्रौ तमुद्दिश्य स्थाने दीपप्रदो भवेत्

tamuddiśya dadātyannaṃ sukhaṃ yāti mahādhvani |
divā rātrau tamuddiśya sthāne dīpaprado bhavet

अन्धकारे महाघोरे श्वपूर्णे लक्ष्यवर्जिते ।
दीप्तेऽध्वनि च ते यान्ति दीपो दत्तश्च यैर्नरैः

andhakāre mahāghore śvapūrṇe lakṣyavarjite |
dīpte'dhvani ca te yānti dīpo dattaśca yairnaraiḥ

कार्तिके च चतुर्दश्यां दीपदानं सुखाय वै ।
अथ वक्ष्यामि संक्षेपाद्यममार्गस्य निष्कृतिम्

kārtike ca caturdaśyāṃ dīpadānaṃ sukhāya vai |
atha vakṣyāmi saṃkṣepādyamamārgasya niṣkṛtim

वृषोत्सर्गस्य पुण्येन पितृलोकं स गच्छति ।
एकादशाहपिण्डेन शुद्धदेहो भवेत्ततः

vṛṣotsargasya puṇyena pitṛlokaṃ sa gacchati |
ekādaśāhapiṇḍena śuddhadeho bhavettataḥ

उदकुम्भप्रदानेन किङ्करास्तृप्तिमाप्नुयुः

udakumbhapradānena kiṅkarāstṛptimāpnuyuḥ

शय्यादानाद्बिमानस्थो याति स्वर्गेषु मानवः ।
तदह्नि दीयते सर्वं द्वादशाहे विशेषतः

śayyādānādbimānastho yāti svargeṣu mānavaḥ |
tadahni dīyate sarvaṃ dvādaśāhe viśeṣataḥ

पदानि सर्ववस्तूनि वरिष्ठानि त्रयोदशे ।
यो ददाति मृतस्येह जीवन्नप्यात्महेतवे

padāni sarvavastūni variṣṭhāni trayodaśe |
yo dadāti mṛtasyeha jīvannapyātmahetave

तदाश्रितो महामार्गे वैनतेय स गच्छति ।
एक एवास्ति सर्वत्रे व्यवहारः खगाधिप

tadāśrito mahāmārge vainateya sa gacchati |
eka evāsti sarvatre vyavahāraḥ khagādhipa

उत्तमाधममध्यानां तत्तदावर्जनं भवेत् ।
यावद्भाग्यं भवेद्यस्य तावन्मार्गेऽतिरिच्यते

uttamādhamamadhyānāṃ tattadāvarjanaṃ bhavet |
yāvadbhāgyaṃ bhavedyasya tāvanmārge'tiricyate

स्वयं स्वस्येन यद्दत्तं तत्तत्राधिकरोति तम् ।
मृते यद्बान्धवैर्दत्तं तदाश्रित्य सुखी भवेत्

svayaṃ svasyena yaddattaṃ tattatrādhikaroti tam |
mṛte yadbāndhavairdattaṃ tadāśritya sukhī bhavet

कस्मात्पदानि देयानि किंविधानि त्रयोदश ।
दीयते कस्य देवेश तद्वदस्व यथातथम्

kasmātpadāni deyāni kiṃvidhāni trayodaśa |
dīyate kasya deveśa tadvadasva yathātatham

छत्त्रोपानहवस्त्राणि मुद्रिका च कमण्डलुः ।
आसनं भाजनं चैव पदं सप्तविधं स्मृतम्

chattropānahavastrāṇi mudrikā ca kamaṇḍaluḥ |
āsanaṃ bhājanaṃ caiva padaṃ saptavidhaṃ smṛtam

आतपस्तत्र यो रौद्रो दह्यते येन मानवः ।
छत्रदानेन सुच्छाया जायते प्रेततुष्टिदा

ātapastatra yo raudro dahyate yena mānavaḥ |
chatradānena succhāyā jāyate pretatuṣṭidā

असिपत्रवनं घोरं सोऽतिक्रामति वै ध्रुवम् ।
अश्वारूढाश्च गच्छन्ति ददते य उपानहौ

asipatravanaṃ ghoraṃ so'tikrāmati vai dhruvam |
aśvārūḍhāśca gacchanti dadate ya upānahau

आसने स्वागते
चैव दत्तं तस्मै द्विजायते ।
सुखेन भुङ्क्ते स प्रेतः पथि गच्छञ्छनैः शनैः

āsane svāgate
caiva dattaṃ tasmai dvijāyate |
sukhena bhuṅkte sa pretaḥ pathi gacchañchanaiḥ śanaiḥ

बहुधर्मसमाकीर्णे निर्वाते तोयवर्जिते ।
कमण्डलुप्रदानेन सुखी भवति निश्चितम्

bahudharmasamākīrṇe nirvāte toyavarjite |
kamaṇḍalupradānena sukhī bhavati niścitam

मृतोद्देशेन यो दद्यादुदपात्रं तु ताम्रजम् ।
प्रपादानसहस्रस्य तत्फलं सोऽश्नुते ध्रुवम्

mṛtoddeśena yo dadyādudapātraṃ tu tāmrajam |
prapādānasahasrasya tatphalaṃ so'śnute dhruvam

यमदूता महारौद्राः करालाः कृष्णपिङ्गलाः ।
न पीडयन्ति दाक्षिण्याद्वस्त्राभरणदानतः

yamadūtā mahāraudrāḥ karālāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ |
na pīḍayanti dākṣiṇyādvastrābharaṇadānataḥ

सायुधा धावमानाश्च न मार्गे दृष्टिगोचराः ।
प्रयान्ति यमदूतास्ते मुद्रिकायाः प्रदानतः

sāyudhā dhāvamānāśca na mārge dṛṣṭigocarāḥ |
prayānti yamadūtāste mudrikāyāḥ pradānataḥ

भाजनासनदानेन आमान्नभोजनेन च ।
आज्ययज्ञोपवीताभ्यां पदं सम्पूर्णतां व्रजेत्

bhājanāsanadānena āmānnabhojanena ca |
ājyayajñopavītābhyāṃ padaṃ sampūrṇatāṃ vrajet

एवं मार्गे गच्छमानस्तृषार्तः श्रमपीडितः ।
महिषीरथ
दानाच्च सुखी भवति निश्चितम्

evaṃ mārge gacchamānastṛṣārtaḥ śramapīḍitaḥ |
mahiṣīratha
dānācca sukhī bhavati niścitam

मृतोद्देशेन यत्किञ्चिद्दीयते स्वगृहे विभो ।
स गच्छति महामार्गे तद्दत्तं केन गृह्यते

mṛtoddeśena yatkiñciddīyate svagṛhe vibho |
sa gacchati mahāmārge taddattaṃ kena gṛhyate

गृह्णाति वरुणो दानं मम हस्ते प्रयच्छति ।
अहं च भास्करे देवे भास्करात्सोऽश्नुते सुखम्

gṛhṇāti varuṇo dānaṃ mama haste prayacchati |
ahaṃ ca bhāskare deve bhāskarātso'śnute sukham

विकर्मणः प्रभावेण वंशच्छेदे क्षिताविह ।
सर्वे ते नरकं यान्ति यावत्पापस्य संक्षयः

vikarmaṇaḥ prabhāveṇa vaṃśacchede kṣitāviha |
sarve te narakaṃ yānti yāvatpāpasya saṃkṣayaḥ

कस्मिंश्चित्समये पूर्णे महिषासनसंस्थितः ।
नरकान्वीक्ष्य धर्मात्मा नानाक्रन्दसमाकुलान्

kasmiṃścitsamaye pūrṇe mahiṣāsanasaṃsthitaḥ |
narakānvīkṣya dharmātmā nānākrandasamākulān

चतुरशीतिलक्षाणां नरकाणां स ईश्वरः ।
तेषां मध्ये श्रेष्ठतमा घोरा या एकविंशतिः

caturaśītilakṣāṇāṃ narakāṇāṃ sa īśvaraḥ |
teṣāṃ madhye śreṣṭhatamā ghorā yā ekaviṃśatiḥ

तामिस्त्रं लोहशङ्कुश्च महारौरवशाल्मली ।
रौरवं कुड्वलं कालसूत्रकं पूतिमृतिका

tāmistraṃ lohaśaṅkuśca mahārauravaśālmalī |
rauravaṃ kuḍvalaṃ kālasūtrakaṃ pūtimṛtikā

सङ्घातं लोहतोदं च सविषं सम्प्रतापनम् ।
महानरककालोलः सजीवनमहापथः

saṅghātaṃ lohatodaṃ ca saviṣaṃ sampratāpanam |
mahānarakakālolaḥ sajīvanamahāpathaḥ

अवीचिरन्धता मिस्त्रः कुम्भोपाकस्तथैव च ।
असिपत्रवनं चैव पतनश्चैकविंशतिः

avīcirandhatā mistraḥ kumbhopākastathaiva ca |
asipatravanaṃ caiva patanaścaikaviṃśatiḥ

येषां तु नरके घोरे बह्वब्दानि गतानि वै ।
सन्तातर्नैव विद्यते दूतत्वं ते तु
यान्ति हि

yeṣāṃ tu narake ghore bahvabdāni gatāni vai |
santātarnaiva vidyate dūtatvaṃ te tu
yānti hi

यमेन प्रेषितास्ते वै मानुषस्य मृतस्य तु ।
दिनेदिने प्रगृह्णन्ति दत्तमन्नाद्यपानकम्

yamena preṣitāste vai mānuṣasya mṛtasya tu |
dinedine pragṛhṇanti dattamannādyapānakam

प्रेतस्यैव विलुण्ठन्ति मध्ये मार्गे बुभुक्षिताः ।
मासान्ते भोजनं पिण्डमेके यच्छन्ति तत्र वै

pretasyaiva viluṇṭhanti madhye mārge bubhukṣitāḥ |
māsānte bhojanaṃ piṇḍameke yacchanti tatra vai

तृप्तिं प्रयान्ति ते सर्वे प्रत्यहं चैव वत्सरम् ।
एवमादिकृतैः पुण्यैः क्रमात्सौरिपुरं व्रजेत्

tṛptiṃ prayānti te sarve pratyahaṃ caiva vatsaram |
evamādikṛtaiḥ puṇyaiḥ kramātsauripuraṃ vrajet

ततः संवत्सरस्यान्ते प्रत्यासन्ने यमालये ।
बहुभीतकरे प्रेतो हस्तमात्रं समुत्सृजेत्

tataḥ saṃvatsarasyānte pratyāsanne yamālaye |
bahubhītakare preto hastamātraṃ samutsṛjet

दिवसैर्दशभिर्जातं तं देहं दशपिण्डजम् ।
जामदग्न्यस्येव रामं दृष्ट्वा तेजः प्रसर्पति

divasairdaśabhirjātaṃ taṃ dehaṃ daśapiṇḍajam |
jāmadagnyasyeva rāmaṃ dṛṣṭvā tejaḥ prasarpati

कर्मजं देहमाश्रित्य पूर्वदेहं समुत्सजेत् ।
अङ्गुष्ठमात्रो वायुश्च शमीपत्रंसमारुहेत्

karmajaṃ dehamāśritya pūrvadehaṃ samutsajet |
aṅguṣṭhamātro vāyuśca śamīpatraṃsamāruhet

व्रजंस्तिष्ठन्पदैकेन यथैवैकेन गच्छति ।
यथा तृणजलौकेव देही कर्मानुगोऽवशः

vrajaṃstiṣṭhanpadaikena yathaivaikena gacchati |
yathā tṛṇajalaukeva dehī karmānugo'vaśaḥ

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही

vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī