अध्याय 14: दान का फल और वृषोत्सर्ग की विधि

आर्तेन म्रियमाणेन यद्दत्तं तत्फलं वद ।
स्वस्थावस्थेन दत्तेन विधिहीनेन वा विभो

ārtena mriyamāṇena yaddattaṃ tatphalaṃ vada |
svasthāvasthena dattena vidhihīnena vā vibho

एका गौः स्वस्थचित्तस्य ह्यातुरस्य च गोशतम् ।
सहस्रं म्रियमाणस्य दत्तं वित्तविवर्जितम्

ekā gauḥ svasthacittasya hyāturasya ca gośatam |
sahasraṃ mriyamāṇasya dattaṃ vittavivarjitam

मृतस्यैव पुनर्लक्षं विधिपूतं च तत्समम् ।
तीर्थपात्रसमायोगादेका गौर्लक्षपुण्यदा

mṛtasyaiva punarlakṣaṃ vidhipūtaṃ ca tatsamam |
tīrthapātrasamāyogādekā gaurlakṣapuṇyadā

पात्रे दत्ते खगश्रेष्ठ अहन्यहनि वर्धते ।
दातुर्दानमपापाय ज्ञानिनां च प्रतिग्रहः

pātre datte khagaśreṣṭha ahanyahani vardhate |
dāturdānamapāpāya jñānināṃ ca pratigrahaḥ

विषशीतापहो मन्त्रवह्निः किं दोषभाजनम् ।
दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः

viṣaśītāpaho mantravahniḥ kiṃ doṣabhājanam |
dātavyaṃ pratyahaṃ pātre nimitteṣu viśeṣataḥ

नापात्रे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता ।
अपात्रे जातु गौर्दत्ता दातारं नरकं नयेत्

nāpātre viduṣā kiñcidātmanaḥ śreya icchatā |
apātre jātu gaurdattā dātāraṃ narakaṃ nayet

कुलैकविंशतियुतं ग्रहीतारं च पातयेत् ।
देहान्तरं परिप्राप्य स्वहस्तेन कृतं च यत्

kulaikaviṃśatiyutaṃ grahītāraṃ ca pātayet |
dehāntaraṃ pariprāpya svahastena kṛtaṃ ca yat

धनं भूमिगतं यद्वत्स्वहस्तेन निवेशितम् ।
तद्वत्फलमवाप्नोति ह्यहं वच्मि खगेश्वर

dhanaṃ bhūmigataṃ yadvatsvahastena niveśitam |
tadvatphalamavāpnoti hyahaṃ vacmi khageśvara

अपुत्रोऽपि विशेषेण क्रियां चैवान्ध्वदौहिकीम् ।
प्रकुर्यान्मोक्षकामश्च निर्धनश्च विशेषतः

aputro'pi viśeṣeṇa kriyāṃ caivāndhvadauhikīm |
prakuryānmokṣakāmaśca nirdhanaśca viśeṣataḥ

स्वल्पेनापि हि वित्तेन स्वयं हस्तेन यत्कृतम् ।
अक्षयं याति तत्सर्वं यथाज्यं च हुताशने

svalpenāpi hi vittena svayaṃ hastena yatkṛtam |
akṣayaṃ yāti tatsarvaṃ yathājyaṃ ca hutāśane

एका चैकस्य दातव्या शय्या कन्या पयस्विनी ।
सा विक्रीता वा दहत्यासप्तमं कुलम्

ekā caikasya dātavyā śayyā kanyā payasvinī |
sā vikrītā vā dahatyāsaptamaṃ kulam

तस्मात्सर्वं प्रकुर्वीत चञ्चले जीविते सति ।
गृहीतदानपाथेयः सुखं याति महाध्वनि

tasmātsarvaṃ prakurvīta cañcale jīvite sati |
gṛhītadānapātheyaḥ sukhaṃ yāti mahādhvani

अन्यथा क्लिश्यते जन्तुः पाथेयरहितः पथि ।
एवं ज्ञात्वा खगश्रेष्ठ वृषयज्ञं समाचरेत्

anyathā kliśyate jantuḥ pātheyarahitaḥ pathi |
evaṃ jñātvā khagaśreṣṭha vṛṣayajñaṃ samācaret

अकृत्वा म्रियते यस्तु अपुत्रो नैव मुक्तिभाक् ।
अपुत्रोऽपि हि यः कुर्यात्सुखं याति महापथे

akṛtvā mriyate yastu aputro naiva muktibhāk |
aputro'pi hi yaḥ kuryātsukhaṃ yāti mahāpathe

अग्निहोत्राधिभिर्यज्ञैर्दानैश्च विविधैरपि ।
न तां गतिमवाप्नोति वृषोत्सर्गेण या गतिः

agnihotrādhibhiryajñairdānaiśca vividhairapi |
na tāṃ gatimavāpnoti vṛṣotsargeṇa yā gatiḥ

यज्ञानां चैव सर्वेषां वृषयज्ञस्तथोत्तमः ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वृषयज्ञं समाचरेत्

yajñānāṃ caiva sarveṣāṃ vṛṣayajñastathottamaḥ |
tasmātsarvaprayatnena vṛṣayajñaṃ samācaret

कथयस्व प्रसादेन क्षयाहं चौर्ध्वदैहिकम् ।
कस्मिन्काले तिथौ कस्यां विधिना केन तद्भवेत्

kathayasva prasādena kṣayāhaṃ caurdhvadaihikam |
kasminkāle tithau kasyāṃ vidhinā kena tadbhavet

कृत्वा किं फलमाप्नोति एतन्मे वद साम्प्रतम् ।
त्वत्प्रसादेन गोविन्द मुक्ते भवति मानवः

kṛtvā kiṃ phalamāpnoti etanme vada sāmpratam |
tvatprasādena govinda mukte bhavati mānavaḥ

कार्तिकादिषु मासेषु याम्यायतगते रवौ ।
शुक्लपक्षे तथा पक्षिन्द्वादश्यादितिथौ शुभे

kārtikādiṣu māseṣu yāmyāyatagate ravau |
śuklapakṣe tathā pakṣindvādaśyāditithau śubhe

शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः ।
ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम्

śubhe lagne muhūrte vā śucau deśe samāhitaḥ |
brāhmaṇaṃ tu samāhūya vidhijñaṃ śubhalakṣaṇam

जपहोमैस्तथा दानैः कुर्याद्दहेस्य शोधनम् ।
पुण्येऽभिजित्सुनक्षत्रे ग्रहान्देवान्समर्चयेत्

japahomaistathā dānaiḥ kuryāddahesya śodhanam |
puṇye'bhijitsunakṣatre grahāndevānsamarcayet

होमं कुर्याद्यथाशक्ति मन्त्रैश्च विविधैरपि ।
ग्रहाणां स्थापनं कुर्यात्पूर्वं चैव खगेश्वर

homaṃ kuryādyathāśakti mantraiśca vividhairapi |
grahāṇāṃ sthāpanaṃ kuryātpūrvaṃ caiva khageśvara

मातॄणां पूजनं कार्यं वसोर्धारां च पातयेत् ।
वह्निं संस्थाप्य तत्रैव पूर्णं होमं तु कारयेत्

mātṝṇāṃ pūjanaṃ kāryaṃ vasordhārāṃ ca pātayet |
vahniṃ saṃsthāpya tatraiva pūrṇaṃ homaṃ tu kārayet

शालग्रामं च संस्थाप्य वैष्णवं श्राद्धमाचरेत् ।
वृषं सम्पूज्य तत्रैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः

śālagrāmaṃ ca saṃsthāpya vaiṣṇavaṃ śrāddhamācaret |
vṛṣaṃ sampūjya tatraiva vastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ

चतस्रो वत्सतर्यश्च पूर्वं समधिवासयेत् ।
प्रदक्षिणं ततः कुर्याद्धोमान्ते च विसर्जनम्

catasro vatsataryaśca pūrvaṃ samadhivāsayet |
pradakṣiṇaṃ tataḥ kuryāddhomānte ca visarjanam

इमं मन्त्रं समुच्चार्य उत्तराभिमुखः स्थितः ।
धर्म त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा

imaṃ mantraṃ samuccārya uttarābhimukhaḥ sthitaḥ |
dharma tvaṃ vṛṣarūpeṇa brahmaṇā nirmitaḥ purā

तवोत्सर्गप्रभावान्मामुद्धरस्वभवार्णावात् ।
अबिषिच्य शुभैर्मन्त्रैः पावनैर्विधिपूर्वकम्

tavotsargaprabhāvānmāmuddharasvabhavārṇāvāt |
abiṣicya śubhairmantraiḥ pāvanairvidhipūrvakam

तनक्रीडन्तिमन्त्रेण वृषोत्सर्गं तु कारयेत् ।
अभिषिञ्चेत्ततो नीलं रुद्रकुम्भो दकेन तु

tanakrīḍantimantreṇa vṛṣotsargaṃ tu kārayet |
abhiṣiñcettato nīlaṃ rudrakumbho dakena tu

नाभिमूले समास्थाय तदम्बु मूर्धनि न्यसेत् ।
अन्न
श्राद्धं ततः कुर्याद्दद्याद्दानं द्विजोत्तमे

nābhimūle samāsthāya tadambu mūrdhani nyaset |
anna
śrāddhaṃ tataḥ kuryāddadyāddānaṃ dvijottame

उदकेचैव गन्तव्यं जलं तत्र प्रदापयेत् ।
यदिष्टं जीवतस्त्वासीत्तच्च दद्यात्स्वशक्तितः

udakecaiva gantavyaṃ jalaṃ tatra pradāpayet |
yadiṣṭaṃ jīvatastvāsīttacca dadyātsvaśaktitaḥ

न्यूनं संपूर्णतां याति वृषोत्सर्गे कृते सति ।
सुतृप्तो दुस्तरे मार्गे मृतो याति न संशयः

nyūnaṃ saṃpūrṇatāṃ yāti vṛṣotsarge kṛte sati |
sutṛpto dustare mārge mṛto yāti na saṃśayaḥ

यमलोकं न पश्यन्ति सदा दानरता नराः ।
यावन्न दीयते जन्तोः श्राद्धं चैकादशाहिकम्

yamalokaṃ na paśyanti sadā dānaratā narāḥ |
yāvanna dīyate jantoḥ śrāddhaṃ caikādaśāhikam

स्वदत्तं परदत्तं वा नेहामुत्रोपतिष्ठति ।
त्रयोदशा तथा सप्त पञ्च त्रीणी क्रमेण तु

svadattaṃ paradattaṃ vā nehāmutropatiṣṭhati |
trayodaśā tathā sapta pañca trīṇī krameṇa tu

पददानानि कुर्वीत श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।
तिलपात्राणि कुर्वीत सप्त पञ्च यथाक्रमम्

padadānāni kurvīta śraddhābhaktisamanvitaḥ |
tilapātrāṇi kurvīta sapta pañca yathākramam

ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादेकां गां च प्रदापयेत् ।
वृषं हि शन्नोदेवीति वेदोक्तविधिना ततः

brāhmaṇān bhojayetpaścādekāṃ gāṃ ca pradāpayet |
vṛṣaṃ hi śannodevīti vedoktavidhinā tataḥ

चतसृभिर्वत्सतरीभिः परिणयनमाचरेत् ।
वामे चक्रं प्रदातव्यं त्रिशूलं दक्षिणे तथा

catasṛbhirvatsatarībhiḥ pariṇayanamācaret |
vāme cakraṃ pradātavyaṃ triśūlaṃ dakṣiṇe tathā

मूल्यं दद्याद्वृषस्यापि तं वृषं च विसर्जयेत् ।
एकोद्दिष्टविधानेन स्वाहाकारेण वुद्धिमान्

mūlyaṃ dadyādvṛṣasyāpi taṃ vṛṣaṃ ca visarjayet |
ekoddiṣṭavidhānena svāhākāreṇa vuddhimān

कुर्यादेकादशाहं च द्वादशाहं च यत्नतः ।
सपिण्डीकरणादर्वाक्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश

kuryādekādaśāhaṃ ca dvādaśāhaṃ ca yatnataḥ |
sapiṇḍīkaraṇādarvākkuryācchrāddhāni ṣoḍaśa

ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पददानानि दापयेत् ।
कापोसोपरि संस्थाप्य ताम्रपात्रे तथाच्युतम्

brāhmaṇān bhojayitvā tu padadānāni dāpayet |
kāposopari saṃsthāpya tāmrapātre tathācyutam

वस्त्रेणाच्छाद्य तत्रस्थमर्घं दद्याच्छुभैः फलैः ।
नावमिक्षुमयीं कृत्वा पट्टसूत्रेण वेष्टयेत्

vastreṇācchādya tatrasthamarghaṃ dadyācchubhaiḥ phalaiḥ |
nāvamikṣumayīṃ kṛtvā paṭṭasūtreṇa veṣṭayet

कांस्यपात्रे घृतं स्थाप्य वैतरण्या निमित्ततः ।
नावारोहणं कुर्यात्पूजयेद्गरुडध्वजम्

kāṃsyapātre ghṛtaṃ sthāpya vaitaraṇyā nimittataḥ |
nāvārohaṇaṃ kuryātpūjayedgaruḍadhvajam

आत्मवित्तानुसारेण तच्च दानमनन्तकम् ।
भवसागरमग्नानां शोकतापार्तिदुः खिनाम्

ātmavittānusāreṇa tacca dānamanantakam |
bhavasāgaramagnānāṃ śokatāpārtiduḥ khinām

धर्मप्लवविहीनानां तारको हि जनार्दनः ।
तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा

dharmaplavavihīnānāṃ tārako hi janārdanaḥ |
tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā

सप्तधान्यं क्षितिर्गावो ह्येकैकं पावनं स्मृतम् ।
तिलपात्राणि कुर्वीत शय्यादानं च दापयेत्

saptadhānyaṃ kṣitirgāvo hyekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam |
tilapātrāṇi kurvīta śayyādānaṃ ca dāpayet

दीनानाथविशिष्टेभ्यो दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् ।
एवं यः कुरुते तार्क्ष्य पुत्रवानप्यपुत्रवान्

dīnānāthaviśiṣṭebhyo dadyācchaktyā ca dakṣiṇām |
evaṃ yaḥ kurute tārkṣya putravānapyaputravān

स सिद्धिं समवाप्नोति यथा ते ब्रह्मचारिणः ।
नित्यं नैमित्तिकं कुर्याद्यावज्जीवति मानवः

sa siddhiṃ samavāpnoti yathā te brahmacāriṇaḥ |
nityaṃ naimittikaṃ kuryādyāvajjīvati mānavaḥ

यः कश्चित्क्रियते धर्मस्तत्फलं चाक्षयं भवेत् ।
तीर्थयात्राव्रतादीनां श्राद्धं संवत्सरस्य हि

yaḥ kaścitkriyate dharmastatphalaṃ cākṣayaṃ bhavet |
tīrthayātrāvratādīnāṃ śrāddhaṃ saṃvatsarasya hi

देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस्तथैव च ।
पुण्यं देयं प्रयत्नेन प्रत्यहं वर्धते खग

devatānāṃ gurūṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca |
puṇyaṃ deyaṃ prayatnena pratyahaṃ vardhate khaga

अस्मिन्यज्ञेः हियः कश्चिद्भूरिदानं प्रयच्छति ।
तत्तस्य चाक्षयं सर्वं वेदिकायां यथा किल

asminyajñeḥ hiyaḥ kaścidbhūridānaṃ prayacchati |
tattasya cākṣayaṃ sarvaṃ vedikāyāṃ yathā kila

यथा पूज्यतमा लोके यतयो ब्रह्मचारिणः ।
तथैव प्रतिपूज्यन्ते लोके सर्वे च नित्यशः

yathā pūjyatamā loke yatayo brahmacāriṇaḥ |
tathaiva pratipūjyante loke sarve ca nityaśaḥ

वरदोऽहं सदा तस्य चतुर्वक्त्रस्तथा हरः ।
ते यान्ति परमांल्लोकानिति सत्यं वचो मम

varado'haṃ sadā tasya caturvaktrastathā haraḥ |
te yānti paramāṃllokāniti satyaṃ vaco mama

उत्सृष्टो वृषभो यत्र पिबत्यपो जलाशये ।
शृङ्गेणालिखते वापि भूमिं नित्यं प्रहर्षितः

utsṛṣṭo vṛṣabho yatra pibatyapo jalāśaye |
śṛṅgeṇālikhate vāpi bhūmiṃ nityaṃ praharṣitaḥ

पितॄणामन्नपानं च प्रभूतमुपतिष्ठति ।
पौर्णमास्याममायां वा तिलपात्राणि दापयेत्

pitṝṇāmannapānaṃ ca prabhūtamupatiṣṭhati |
paurṇamāsyāmamāyāṃ vā tilapātrāṇi dāpayet

संक्रान्तीनां सहस्राणि सूर्यपर्वशतानि च ।
दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तद्वै नीलविसर्जने

saṃkrāntīnāṃ sahasrāṇi sūryaparvaśatāni ca |
dattvā yatphalamāpnoti tadvai nīlavisarjane

वत्सतर्यः प्रदातव्या ब्राह्मणेभ्यः पदानि च ।
तिलपात्राणि देयानि शिवभक्तद्विजेषु च

vatsataryaḥ pradātavyā brāhmaṇebhyaḥ padāni ca |
tilapātrāṇi deyāni śivabhaktadvijeṣu ca

उमामहेश्वरं चैकं परिधाप्य प्रिदापयेत् ।
अतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम्

umāmaheśvaraṃ caikaṃ paridhāpya pridāpayet |
atasīpuṣpasaṅkāśaṃ pītavāsasamacyutam

ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् ।
प्रेतत्वान्मोक्षमिच्छन्तो ये करिष्यन्ति सत्क्रियाम्

ye namasyanti govindaṃ na teṣāṃ vidyate bhayam |
pretatvānmokṣamicchanto ye kariṣyanti satkriyām

यास्यन्ति ते परांल्लोकानिति सत्यं वचो मम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया चैवोर्ध्वदैहिकम्

yāsyanti te parāṃllokāniti satyaṃ vaco mama |
etatte sarvamākhyātaṃ mayā caivordhvadaihikam

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।
श्रुत्वा महात्म्यमतुलं गरुडो हर्षमागतः ।
मानुषाणां हितार्थाय पुनः प्रपच्छकेशवम्

yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ |
śrutvā mahātmyamatulaṃ garuḍo harṣamāgataḥ |
mānuṣāṇāṃ hitārthāya punaḥ prapacchakeśavam