अध्याय 13: वृषोत्सर्ग, दान और स्वस्थ रहते धर्म

कर्मणा केन देवेश प्रेतत्वं नैव जायते ।
पृथिव्यां सर्वजन्तूनां तद्ब्रूहि परमेश्वर

karmaṇā kena deveśa pretatvaṃ naiva jāyate |
pṛthivyāṃ sarvajantūnāṃ tadbrūhi parameśvara

अथ वक्ष्यामि संक्षेपात्क्षयाहादौर्ध्वदैहिकम् ।
स्वहस्तेनैव कर्तव्यं मोक्षकामैस्तु मानवैः

atha vakṣyāmi saṃkṣepātkṣayāhādaurdhvadaihikam |
svahastenaiva kartavyaṃ mokṣakāmaistu mānavaiḥ

स्त्रीणामपि विशेषेण पञ्चवर्षाधिके शिशौ ।
वृषोत्सर्गादिकं कर्म प्रेतत्वविनिवृत्तये ।
वृषोत्सर्गादृते नान्यत्किञ्चिदस्ति महीतले

strīṇāmapi viśeṣeṇa pañcavarṣādhike śiśau |
vṛṣotsargādikaṃ karma pretatvavinivṛttaye |
vṛṣotsargādṛte nānyatkiñcidasti mahītale

जीवन्वापि मृतो वापि वृषोत्सर्गं करोति यः ।
प्रेतत्वं न भवेत्तस्य विना दानमखव्रतैः

jīvanvāpi mṛto vāpi vṛṣotsargaṃ karoti yaḥ |
pretatvaṃ na bhavettasya vinā dānamakhavrataiḥ

कस्मिन्काले वृषोत्सर्गं जीवन्वापि मृतोऽपि वा ।
कुर्यात्सुरवरश्रेष्ठ ब्रूहि मे मधुसूदन

kasminkāle vṛṣotsargaṃ jīvanvāpi mṛto'pi vā |
kuryātsuravaraśreṣṭha brūhi me madhusūdana

किं फलं तु भवेदन्ते कृतैः श्राद्धैस्तु षोडशैः

kiṃ phalaṃ tu bhavedante kṛtaiḥ śrāddhaistu ṣoḍaśaiḥ

अकृत्वा तु वृषोत्सर्गं कुरुते पिण्डपातनम् ।
नोपतिष्ठति तच्छ्रेयो दातुः प्रेतस्य निष्फलम्

akṛtvā tu vṛṣotsargaṃ kurute piṇḍapātanam |
nopatiṣṭhati tacchreyo dātuḥ pretasya niṣphalam

एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः ।
प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि

ekādaśāhe pretasya yasya notsṛjyate vṛṣaḥ |
pretatvaṃ susthiraṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi

सर्पाद्धि प्राप्तमृत्यूनामग्निदाहादि न क्रिया ।
जलेन शृङ्गिणा वापि शस्त्राद्यैर्म्रियते यदि

sarpāddhi prāptamṛtyūnāmagnidāhādi na kriyā |
jalena śṛṅgiṇā vāpi śastrādyairmriyate yadi

असन्मृत्युमृतानां च कथं शुद्धिर्भवत्प्रभो ।
एतन्मे संशयं देव च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः

asanmṛtyumṛtānāṃ ca kathaṃ śuddhirbhavatprabho |
etanme saṃśayaṃ deva cchettumarhasyaśeṣataḥ

षण्मासैर्ब्राह्मणः शुध्येद्युग्मे सार्धे तु बाहुजः ।
सार्धमासेन वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति

ṣaṇmāsairbrāhmaṇaḥ śudhyedyugme sārdhe tu bāhujaḥ |
sārdhamāsena vaiśyastu śūdro māsena śudhyati

दत्त्वा दानान्यशेषाणि सुतीर्थे म्रियते यदि ।
ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा न स यातीह दुर्गतिम्

dattvā dānānyaśeṣāṇi sutīrthe mriyate yadi |
brahmacārī śucirbhūtvā na sa yātīha durgatim

वृषोत्सर्गादिकं कृत्वा यतिधर्मं समाचरेत् ।
यतित्वे मृत्युमाप्नोति स गच्छेद्ब्रह्मशाख्वतम्

vṛṣotsargādikaṃ kṛtvā yatidharmaṃ samācaret |
yatitve mṛtyumāpnoti sa gacchedbrahmaśākhvatam

विकर्म कुरुते यस्तु शिष्टाचारविवर्जितः ।
वृषोत्सर्गादिकं कृत्वा न गच्छेद्यमशासनम्

vikarma kurute yastu śiṣṭācāravivarjitaḥ |
vṛṣotsargādikaṃ kṛtvā na gacchedyamaśāsanam

पुत्त्रो वा सोदरो वापि पौत्रो बन्धुजनस्तथा ।
गोत्रिणश्चार्थभागी च मृते कुर्याद्वृषोत्सवम्

puttro vā sodaro vāpi pautro bandhujanastathā |
gotriṇaścārthabhāgī ca mṛte kuryādvṛṣotsavam

पुत्राभावे तु पत्नी स्याद्दौहित्त्रो दुहीतापि वा ।
पुत्त्रेषु विद्यमानेषु वृषं नान्येन कारयेत्

putrābhāve tu patnī syāddauhittro duhītāpi vā |
puttreṣu vidyamāneṣu vṛṣaṃ nānyena kārayet

पुत्त्रा यस्य न विद्यन्ते नरा नार्यः सुरेश्वर ।
एतन्मे संशयं देव च्छेतुमर्हस्यशेषतः

puttrā yasya na vidyante narā nāryaḥ sureśvara |
etanme saṃśayaṃ deva cchetumarhasyaśeṣataḥ

अपुत्त्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।
तस्मात्केनाप्युपायेन पुत्त्रस्य जननं चरेत्

aputtrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca |
tasmātkenāpyupāyena puttrasya jananaṃ caret

यानि कानि च दानानि स्वयं दत्तानि मानवैः ।
तानितानि च सर्वाणि तूपतिष्ठन्ति चाग्रतः

yāni kāni ca dānāni svayaṃ dattāni mānavaiḥ |
tānitāni ca sarvāṇi tūpatiṣṭhanti cāgrataḥ

व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च ।
स्वहस्तेन प्रदत्तानि देहान्ते चाक्षयं फलम्

vyañjanāni vicitrāṇi bhakṣyabhojyāni yāni ca |
svahastena pradattāni dehānte cākṣayaṃ phalam

गोभूहिरण्यवासांसि भोजनानि पादनि च ।
यत्रयत्र वसेज्जन्तुस्तत्रतत्रोपतिष्ठति

gobhūhiraṇyavāsāṃsi bhojanāni pādani ca |
yatrayatra vasejjantustatratatropatiṣṭhati

यावत्स्वस्थं शरीरं हि तावद्धर्मं समाचरेत् ।
अस्वस्थः प्रेरितश्चान्यैर्नाकिञ्चित्कर्तुमर्हति

yāvatsvasthaṃ śarīraṃ hi tāvaddharmaṃ samācaret |
asvasthaḥ preritaścānyairnākiñcitkartumarhati

जीवतोऽपि मृतस्येह न भूतं चौर्ध्वदैहिकम् ।
वायुभूतः क्षुधाविष्टो भ्रमते च दिवानिशम्

jīvato'pi mṛtasyeha na bhūtaṃ caurdhvadaihikam |
vāyubhūtaḥ kṣudhāviṣṭo bhramate ca divāniśam

कृमिः कीटः पतङ्गो वा जायते म्रियते पुनः ।
असद्गर्भे भवेत्सोऽपि जातः सद्यो विनश्यति

kṛmiḥ kīṭaḥ pataṅgo vā jāyate mriyate punaḥ |
asadgarbhe bhavetso'pi jātaḥ sadyo vinaśyati

यावत्स्वस्थमिदं शरीरमरुजं यावज्जरा दूरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः ।
आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्सन्दीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः

yāvatsvasthamidaṃ śarīramarujaṃ yāvajjarā dūrato yāvaccendriyaśaktirapratihatā yāvatkṣayo nāyuṣaḥ |
ātmaśreyasi tāvadeva viduṣā kāryaḥ prayatno mahānsandīpte bhavane tu kūpakhananaṃ pratyudyamaḥ kīdṛśaḥ