अध्याय 15: मृत्यु-शय्या से यममार्ग तक

बगवन्ब्रूहि मे सर्वं यमलोकस्य निर्णयम् ।
जन्तोः प्रयाणमारभ्य माहात्म्यं वर्त्मविस्तरम्

bagavanbrūhi me sarvaṃ yamalokasya nirṇayam |
jantoḥ prayāṇamārabhya māhātmyaṃ vartmavistaram

शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यममार्गस्य निर्णयम् ।
प्रयाणकानि सर्वाणि नगराणि च षोडश

śṛṇu tārkṣya pravakṣyāmi yamamārgasya nirṇayam |
prayāṇakāni sarvāṇi nagarāṇi ca ṣoḍaśa

षाडशीतिसहस्राणि योजनानां प्रमाणतः ।
यमलोकस्य चोर्ध्वं वै अन्तरा मानुषस्य च

ṣāḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ |
yamalokasya cordhvaṃ vai antarā mānuṣasya ca

कुकृतं दुष्कृतं वापि भुक्त्वा लोके यथार्जितम् ।
कर्मयोगाद्यदा कश्चिद्व्याधिरुत्पद्यते खग

kukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vāpi bhuktvā loke yathārjitam |
karmayogādyadā kaścidvyādhirutpadyate khaga

निमित्तमात्रं सर्वेषां कृतकर्मानुसारतः ।
यस्य यो विहितो मृत्युः स तं ध्रुवमवाप्नुयात्

nimittamātraṃ sarveṣāṃ kṛtakarmānusārataḥ |
yasya yo vihito mṛtyuḥ sa taṃ dhruvamavāpnuyāt

कर्मयोगाद्यदा देही मुञ्चत्यत्र निजं वपुः ।
तदा भूमिगतं कुर्याद्गोमयेनोपलिप्य च

karmayogādyadā dehī muñcatyatra nijaṃ vapuḥ |
tadā bhūmigataṃ kuryādgomayenopalipya ca

तिलान्दर्भान्विकीर्याथ मुखे स्वर्णं विनिः क्षिपेत् ।
तुलसींसन्निधौ कृत्वा शालग्रामशिलां तथा

tilāndarbhānvikīryātha mukhe svarṇaṃ viniḥ kṣipet |
tulasīṃsannidhau kṛtvā śālagrāmaśilāṃ tathā

सेतु
सामादिसूक्तैस्तु मरणं मुक्तिदायकम् ।
शलाकास्वर्णविक्षपैः प्रतप्राणिगृहेषुच

setu
sāmādisūktaistu maraṇaṃ muktidāyakam |
śalākāsvarṇavikṣapaiḥ prataprāṇigṛheṣuca

एका वक्त्रे तु दातव्या घ्राणयुग्मे तथा पुनः ।
अक्ष्णोश्च कर्णयोश्चैव द्वेद्वे देये यथाक्रमम्

ekā vaktre tu dātavyā ghrāṇayugme tathā punaḥ |
akṣṇośca karṇayoścaiva dvedve deye yathākramam

अथ लिङ्गे तथा चैका त्वेकां ब्रह्माण्डकेक्षिपेत् ।
करयुग्मे च कण्ठे च तुलसीं च प्रदापयेत्

atha liṅge tathā caikā tvekāṃ brahmāṇḍakekṣipet |
karayugme ca kaṇṭhe ca tulasīṃ ca pradāpayet

वस्त्रयुग्मं च दातव्यं कङ्कुमैश्चाक्षतैर्यजेत् ।
पुष्पमालायुतं कुर्यादन्यद्वारेण सन्नयेत्

vastrayugmaṃ ca dātavyaṃ kaṅkumaiścākṣatairyajet |
puṣpamālāyutaṃ kuryādanyadvāreṇa sannayet

पुत्रस्तु बान्धवैः सार्धं विप्रस्तु पुरवासिभिः ।
पितुः प्रेतं स्वयं पुत्रः स्कन्धमारोप्य बान्धवैः

putrastu bāndhavaiḥ sārdhaṃ viprastu puravāsibhiḥ |
pituḥ pretaṃ svayaṃ putraḥ skandhamāropya bāndhavaiḥ

गत्वा श्मशानदेशे तु प्राड्मुखश्चोत्तरामुखम् ।
अदग्धपूर्वा या भूमिश्चितां तत्रैव कारयेत्

gatvā śmaśānadeśe tu prāḍmukhaścottarāmukham |
adagdhapūrvā yā bhūmiścitāṃ tatraiva kārayet

श्रीखण्डतुलसीकाष्ठसमित्पालाशसंभृताम् ।
विकलेन्द्रियसङ्घाते चैतन्ये जडतां गते

śrīkhaṇḍatulasīkāṣṭhasamitpālāśasaṃbhṛtām |
vikalendriyasaṅghāte caitanye jaḍatāṃ gate

प्रचलन्ति ततः प्राणा याम्यैर्निकटवर्तिभिः ।
एकीभूतं जगत्पश्येद्दैवी दृष्टिः प्रजायते

pracalanti tataḥ prāṇā yāmyairnikaṭavartibhiḥ |
ekībhūtaṃ jagatpaśyeddaivī dṛṣṭiḥ prajāyate

बीभत्सं दारुणं रूपं प्रणैः कण्ठं समाश्रितैः ।
फेनमुद्गिरते कोपि मुखं लालाकुलं भवेत्

bībhatsaṃ dāruṇaṃ rūpaṃ praṇaiḥ kaṇṭhaṃ samāśritaiḥ |
phenamudgirate kopi mukhaṃ lālākulaṃ bhavet

दुरात्मानश्च ताड्यन्ते किङ्करैः पाशबन्धनैः ।
सुखेन कृतिनस्तत्र नीयन्ते नाकनायकैः

durātmānaśca tāḍyante kiṅkaraiḥ pāśabandhanaiḥ |
sukhena kṛtinastatra nīyante nākanāyakaiḥ

दुः खेन पापिनो यान्ति यममार्गे च दुर्गमे ।
यमश्चतुर्भुजो भूत्वा शङ्खचक्रगदादिभृत्

duḥ khena pāpino yānti yamamārge ca durgame |
yamaścaturbhujo bhūtvā śaṅkhacakragadādibhṛt

पुण्यकर्मरतान्सम्यक्शुभान्मित्रवदाचरेत् ।
आहूय पापिनः सर्वान्यमो दण्डेन रज्जयेत्

puṇyakarmaratānsamyakśubhānmitravadācaret |
āhūya pāpinaḥ sarvānyamo daṇḍena rajjayet

प्रलयाम्बुदनिर्घोषस्त्वञ्जनाद्रिसमप्रभः ।
महिषस्थो दुराराध्यो विद्युत्तेजः समद्युतिः

pralayāmbudanirghoṣastvañjanādrisamaprabhaḥ |
mahiṣastho durārādhyo vidyuttejaḥ samadyutiḥ

योजनत्रयविस्तारदेहो रौद्रोऽतिभीषणः ।
लोहदण्डधरो भीमः पाशपाणिर्दुराकृतिः

yojanatrayavistāradeho raudro'tibhīṣaṇaḥ |
lohadaṇḍadharo bhīmaḥ pāśapāṇirdurākṛtiḥ

वक्रनेत्रोऽतिभयदो दर्शनं याति पापिनाम् ।
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो हाहा कुर्वन् कलेवरात्

vakranetro'tibhayado darśanaṃ yāti pāpinām |
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo hāhā kurvan kalevarāt

तदैव नीयते दूतैर्याम्यैर्वोक्षन्स्वकं गृहम् ।
निर्विचेष्टं शरीरं तु प्राणैर्मुक्तं जुगुप्सितम्

tadaiva nīyate dūtairyāmyairvokṣansvakaṃ gṛham |
nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tu prāṇairmuktaṃ jugupsitam

अस्पृश्यं जायते तूर्णं दुर्गन्धं सर्वनिन्दितम् ।
त्रिधावस्था हि देहस्य कृमिविड्मस्मसंज्ञिता

aspṛśyaṃ jāyate tūrṇaṃ durgandhaṃ sarvaninditam |
tridhāvasthā hi dehasya kṛmiviḍmasmasaṃjñitā

को गर्वः क्रियते तार्क्ष्य क्षणविध्वंसिभिर्नरैः ।
दानं वित्तादृता वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः

ko garvaḥ kriyate tārkṣya kṣaṇavidhvaṃsibhirnaraiḥ |
dānaṃ vittādṛtā vācaḥ kīrtidharmau tathāyuṣaḥ

परोपकरणं कायादसतः सारमुद्धृतम् ।
तस्यैवं नीयमानस्य दूताः सन्तर्जयन्ति हि

paropakaraṇaṃ kāyādasataḥ sāramuddhṛtam |
tasyaivaṃ nīyamānasya dūtāḥ santarjayanti hi

दर्शयन्तो भयं तीव्रं नरकाय पुनः पुनः ।
शीघ्रं प्रचल दुष्टात्मन् गतोऽसित्वं यमालये

darśayanto bhayaṃ tīvraṃ narakāya punaḥ punaḥ |
śīghraṃ pracala duṣṭātman gato'sitvaṃ yamālaye

कुंभीपाकादिनरकांस्त्वां नेष्यामश्च मा चिरम् ।
एवं वाचस्तदा शृण्वन्बन्धूनां रुदितं तथा

kuṃbhīpākādinarakāṃstvāṃ neṣyāmaśca mā ciram |
evaṃ vācastadā śṛṇvanbandhūnāṃ ruditaṃ tathā

उच्चैर्हाहेति विलपन्नीयते यमकिङ्करैः ।
स्थाने श्राद्धं प्रकुर्वीत तथा चेकादशेऽहनि

uccairhāheti vilapannīyate yamakiṅkaraiḥ |
sthāne śrāddhaṃ prakurvīta tathā cekādaśe'hani

मृस्योत्क्रान्तिसमयात्षट्पिण्डान्क्रमशो ददेत् ।
मृतस्थाने तथा द्वारे चत्वरे तार्क्ष्य कारणात्

mṛsyotkrāntisamayātṣaṭpiṇḍānkramaśo dadet |
mṛtasthāne tathā dvāre catvare tārkṣya kāraṇāt

विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने च षट् ।
शृणु तत्कारणं तार्क्ष्य षट्पिण्डपरिकल्पने

viśrāme kāṣṭhacayane tathā sañcayane ca ṣaṭ |
śṛṇu tatkāraṇaṃ tārkṣya ṣaṭpiṇḍaparikalpane

मृतस्थाने शवो नाम तेन नाम्ना प्रदीयते ।
तेन दत्तेन तृप्यन्ति गृहवास्त्वधिदेवताः

mṛtasthāne śavo nāma tena nāmnā pradīyate |
tena dattena tṛpyanti gṛhavāstvadhidevatāḥ

तेन भूमिर्भवेत्तुष्टातदधिष्ठातृदेवता ।
द्वारे तु पिण्डं देयं च पान्थमित्यभिधाय तु

tena bhūmirbhavettuṣṭātadadhiṣṭhātṛdevatā |
dvāre tu piṇḍaṃ deyaṃ ca pānthamityabhidhāya tu

दत्तेन तेन प्रीणन्ति द्वारस्था गृहदेवताः ।
चत्वरे खेचरो नाम तमुद्दिश्य प्रदापयेत्

dattena tena prīṇanti dvārasthā gṛhadevatāḥ |
catvare khecaro nāma tamuddiśya pradāpayet

न चोपघातं कुर्वन्ति भूताद्या देवयोनयः ।
विश्रामे भूतसंज्ञोऽयं तेन तत्र प्रदापयेत्

na copaghātaṃ kurvanti bhūtādyā devayonayaḥ |
viśrāme bhūtasaṃjño'yaṃ tena tatra pradāpayet

पिशाचा राक्षसा यक्षा ये चान्ये दिशि वासिनः ।
तस्य होतव्यदेहस्यनैवायोग्यत्वकारकाः

piśācā rākṣasā yakṣā ye cānye diśi vāsinaḥ |
tasya hotavyadehasyanaivāyogyatvakārakāḥ

चितापिण्ढप्रभृतितः प्रेतत्वमुपजायते ।
चितायां साधकं नाम वदन्त्येके खगेश्वर

citāpiṇḍhaprabhṛtitaḥ pretatvamupajāyate |
citāyāṃ sādhakaṃ nāma vadantyeke khageśvara

केचित्तं प्रेतमेवाहुर्यथा कल्पविदो बुधाः ।
तदादि तत्रतत्रापि प्रेतनाम्ना प्रदीयते

kecittaṃ pretamevāhuryathā kalpavido budhāḥ |
tadādi tatratatrāpi pretanāmnā pradīyate

इत्येवं पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता ।
अन्यथा चोपघाताय पूर्वोक्तास्ते भवन्ति हि

ityevaṃ pañcabhiḥ piṇḍaiḥ śavasyāhutiyogyatā |
anyathā copaghātāya pūrvoktāste bhavanti hi

उत्क्रामे प्रथमं पिण्डं तथा चार्धपयेपि च ।
चितायां तु तृतीयं स्यात्त्रयः पिण्डाश्च कल्पिताः

utkrāme prathamaṃ piṇḍaṃ tathā cārdhapayepi ca |
citāyāṃ tu tṛtīyaṃ syāttrayaḥ piṇḍāśca kalpitāḥ

विधाता प्रथमे पिण्डे द्वितीये गरुडध्वजः ।
तृतीये यमदूताश्च प्रयोगः परिकीर्तितः

vidhātā prathame piṇḍe dvitīye garuḍadhvajaḥ |
tṛtīye yamadūtāśca prayogaḥ parikīrtitaḥ

दत्ते तृतीये पिण्डेऽस्मिन्देहदोषैः प्रमुच्यते ।
आधारभूतजीवश्चज्वलनैर्ज्वालयेच्चिताम्

datte tṛtīye piṇḍe'smindehadoṣaiḥ pramucyate |
ādhārabhūtajīvaścajvalanairjvālayeccitām

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम् ।
अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्रः विधानतः

saṃmṛjya copalipyātha ullikhyoddhṛtya vedikām |
abhyukṣyopasamādhāya vahniṃ tatraḥ vidhānataḥ

पुष्पाक्षतैश्च सम्पूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम् ।
त्वं भूतकृज्जगद्योने त्वं लोकपरिपालकः

puṣpākṣataiśca sampūjya devaṃ kravyādasaṃjñakam |
tvaṃ bhūtakṛjjagadyone tvaṃ lokaparipālakaḥ

उपसंहारकस्तस्मादेनं स्वर्गं मृतं नय ।
इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत्

upasaṃhārakastasmādenaṃ svargaṃ mṛtaṃ naya |
iti kravyādamabhyarcya śarīrāhutimācaret

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः ।
लोमभ्यः स्वोतिवाक्येन कुर्याद्धोमं यथाविधि

ardhadagdhe tathā dehe dadyādājyāhutiṃ tataḥ |
lomabhyaḥ svotivākyena kuryāddhomaṃ yathāvidhi

चितामारोप्य तं प्रेतं हुनेदाज्याहुतिं ततः ।
यमाय चान्तकायेति मृत्यवे ब्रह्मणे तथा

citāmāropya taṃ pretaṃ hunedājyāhutiṃ tataḥ |
yamāya cāntakāyeti mṛtyave brahmaṇe tathā

जातवेदोमुके देया एका प्रेतमुखे तथा ।
ऊर्ध्वं तु ज्वालयेद्वह्निं पूर्वभागे चितां पुनः

jātavedomuke deyā ekā pretamukhe tathā |
ūrdhvaṃ tu jvālayedvahniṃ pūrvabhāge citāṃ punaḥ

अस्मात्त्वमधिजातोसि त्वदयं जायतां पुनः ।
असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा ज्वलति पावकः

asmāttvamadhijātosi tvadayaṃ jāyatāṃ punaḥ |
asau svargāya lokāya svāhā jvalati pāvakaḥ

एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकाम् ।
ततो दाहः प्रकर्तव्यः पुत्रेण किल निश्चितम्

evamājyāhutiṃ dattvā tilamiśrāṃ samantrakām |
tato dāhaḥ prakartavyaḥ putreṇa kila niścitam

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् ।
दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनक्रियाम्

roditavyaṃ tato gāḍhamevaṃ tasya sukhaṃ bhavet |
dāhasyānantaraṃ tatra kṛtvā sañcayanakriyām

प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग ।
तावद्भूताः प्रतीक्षन्ते तं प्रेतं बान्धवार्थिनम्

pretapiṇḍaṃ pradadyācca dāhārtiśamanaṃ khaga |
tāvadbhūtāḥ pratīkṣante taṃ pretaṃ bāndhavārthinam

दाहस्यानन्तरं कार्यं पुत्रैः स्नानं सचैलकम् ।
तिलोदकं ततो दद्यान्नामगोत्रेण तिष्ठतु

dāhasyānantaraṃ kāryaṃ putraiḥ snānaṃ sacailakam |
tilodakaṃ tato dadyānnāmagotreṇa tiṣṭhatu

ततो जनपदैः सर्वैर्दातव्या करतालिका ।
विष्णुर्विष्णुरिति ब्रूयाद्गुणैः प्रेतमुदीरयेत्

tato janapadaiḥ sarvairdātavyā karatālikā |
viṣṇurviṣṇuriti brūyādguṇaiḥ pretamudīrayet

जनाः सर्वे समास्तस्य गृहमागत्य सर्वशः ।
द्वारस्य दक्षिणे भागे गोमयं गौरसर्षपान्

janāḥ sarve samāstasya gṛhamāgatya sarvaśaḥ |
dvārasya dakṣiṇe bhāge gomayaṃ gaurasarṣapān

निधाय वरुणं देवमन्तर्धाय स्ववेश्मनि ।
भक्षयेन्निम्बपत्राणि घृतं प्राश्य गृहं व्रजेत्

nidhāya varuṇaṃ devamantardhāya svaveśmani |
bhakṣayennimbapatrāṇi ghṛtaṃ prāśya gṛhaṃ vrajet

केचिद्दुग्धेन सिञ्चन्ति चितास्थानं खगेश्वर ।
अश्रुपातं न कुर्वीत दद्यादस्मै जलाञ्जलीन्

keciddugdhena siñcanti citāsthānaṃ khageśvara |
aśrupātaṃ na kurvīta dadyādasmai jalāñjalīn

श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतोऽवशः ।
अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः

śleṣmāśru bāndhavairmuktaṃ preto bhuṅkte yato'vaśaḥ |
ato na roditavyaṃ hi kriyāḥ kāryāḥ svaśaktitaḥ

दुग्धं च मृन्मये पात्रे तोयं दद्याद्दिनत्रयम् ।
सूर्ये चास्तं गते तार्क्ष्य वलभ्यां चत्वरेऽपि वा

dugdhaṃ ca mṛnmaye pātre toyaṃ dadyāddinatrayam |
sūrye cāstaṃ gate tārkṣya valabhyāṃ catvare'pi vā

बद्धः संमूढहृदयो देहमिच्छन्कृतानुगः ।
श्मशानं चत्वरं गेहं वीक्षन्याम्यैः स नीयते

baddhaḥ saṃmūḍhahṛdayo dehamicchankṛtānugaḥ |
śmaśānaṃ catvaraṃ gehaṃ vīkṣanyāmyaiḥ sa nīyate

गर्ते पिण्डा दशाहं च दातव्याश्च दिनेदिने ।
जलाञ्जलीः प्रदातव्याः प्रेतमुद्दिश्य नित्यशः

garte piṇḍā daśāhaṃ ca dātavyāśca dinedine |
jalāñjalīḥ pradātavyāḥ pretamuddiśya nityaśaḥ

तावद्वृद्धिश्च कर्तव्या यावत्पिण्डं दशाहिकम् ।
पुत्त्रेण हि क्रिया कार्या भार्यया तदभावतः

tāvadvṛddhiśca kartavyā yāvatpiṇḍaṃ daśāhikam |
puttreṇa hi kriyā kāryā bhāryayā tadabhāvataḥ

तदभावे च शिष्येण तदभावे सहोदरः ।
श्मशाने चान्यतीर्थे वा जलं पिण्डं च दापयेत्

tadabhāve ca śiṣyeṇa tadabhāve sahodaraḥ |
śmaśāne cānyatīrthe vā jalaṃ piṇḍaṃ ca dāpayet

ओदनानि च सक्तूंश्च शाकमूलफलादिना ।
प्रथमेऽहनि यद्दद्यात्तद्दद्यादुत्तरेऽहनि

odanāni ca saktūṃśca śākamūlaphalādinā |
prathame'hani yaddadyāttaddadyāduttare'hani

दिनानि दश पिण्डांश्च कुर्वन्त्यत्र सुतादयः ।
प्रत्यहं ते विभज्यन्ते चतुर्भागाः खगेश्वर

dināni daśa piṇḍāṃśca kurvantyatra sutādayaḥ |
pratyahaṃ te vibhajyante caturbhāgāḥ khageśvara

भागद्वयं तु देहार्थं प्रीतिदं भूतपञ्चके ।
तृतीयं यमदूतानां चतुर्थं चोपजीव्यति

bhāgadvayaṃ tu dehārthaṃ prītidaṃ bhūtapañcake |
tṛtīyaṃ yamadūtānāṃ caturthaṃ copajīvyati

अहोरात्रैस्तु नवभिः प्रेतो निष्पत्तिमाप्नुयात् ।
जन्तोर्निष्पन्नदेहस्य दशमे वलवत्क्षुधा

ahorātraistu navabhiḥ preto niṣpattimāpnuyāt |
jantorniṣpannadehasya daśame valavatkṣudhā

न विधिर्नैव मन्त्रश्च न स्वधावाहनाशिषः ।
नाम गोत्रं समुच्चार्य यद्दत्तं तद्दशाहिकम्

na vidhirnaiva mantraśca na svadhāvāhanāśiṣaḥ |
nāma gotraṃ samuccārya yaddattaṃ taddaśāhikam

दग्धे देहे पुनर्देहमेवमुत्पद्यते खग ।
प्रथमेऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते

dagdhe dehe punardehamevamutpadyate khaga |
prathame'hani yaḥ piṇḍastena mūrdhā prajāyate

ग्रीवा स्कन्धौ द्वितीये च तृतीये हृदयं भवेत् ।
चतुर्थेन भवेत्पृष्ठं पञ्चमे नाभिरेव च

grīvā skandhau dvitīye ca tṛtīye hṛdayaṃ bhavet |
caturthena bhavetpṛṣṭhaṃ pañcame nābhireva ca

षट्सप्तमे कटी गुह्यमृरू चाप्यष्टमे तथा ।
तालू पादौ च नवमे दशमेऽह्नि क्षुधा भवेत्

ṣaṭsaptame kaṭī guhyamṛrū cāpyaṣṭame tathā |
tālū pādau ca navame daśame'hni kṣudhā bhavet

देहं प्राप्तः क्षुधाविष्टो गृहे द्वारे च तिष्ठति ।
दशमेऽहनि यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु

dehaṃ prāptaḥ kṣudhāviṣṭo gṛhe dvāre ca tiṣṭhati |
daśame'hani yaḥ piṇḍastaṃ dadyādāmiṣeṇa tu

यतो देहे समुत्पन्ने प्रेतोऽतीव क्षुधान्वितः ।
अतस्त्वामिषबाह्येन क्षुधा तस्य न नश्यति

yato dehe samutpanne preto'tīva kṣudhānvitaḥ |
atastvāmiṣabāhyena kṣudhā tasya na naśyati

एकादशे द्वादशाहे प्रेतो भुङ्क्ते दिनद्वयम् ।
योषितः पुरुषास्यापि प्रेतशब्दं समुच्चरेत्

ekādaśe dvādaśāhe preto bhuṅkte dinadvayam |
yoṣitaḥ puruṣāsyāpi pretaśabdaṃ samuccaret

दीपमन्नं जलं वस्त्रं यत्किञ्चिद्वस्तु दीयते ।
प्रेतशब्देन तद्देयं मृस्यानन्ददायकम्

dīpamannaṃ jalaṃ vastraṃ yatkiñcidvastu dīyate |
pretaśabdena taddeyaṃ mṛsyānandadāyakam

त्रयोदशेऽह्नि स प्रेतो नीयते च महापथे ।
पिण्डजं देहमाश्रित्य दिवा नक्तं बुभुक्षितः

trayodaśe'hni sa preto nīyate ca mahāpathe |
piṇḍajaṃ dehamāśritya divā naktaṃ bubhukṣitaḥ

शीतोष्णशङ्कुक्रव्यादवह्निमार्गस्तु पापिनाम् ।
क्षुधा तृष्णात्मिका चैव सव्व सौम्यं कृतात्मनाम्

śītoṣṇaśaṅkukravyādavahnimārgastu pāpinām |
kṣudhā tṛṣṇātmikā caiva savva saumyaṃ kṛtātmanām

मार्गे चैतानि दुः खानि असिपत्रवनान्विते ।
क्षुत्पिपासार्दितो नित्यं यमदृतैः प्रपीडितः

mārge caitāni duḥ khāni asipatravanānvite |
kṣutpipāsārdito nityaṃ yamadṛtaiḥ prapīḍitaḥ

अहन्यहनि वै प्रेतो योजनानां शतद्वयम् ।
चत्वारिंशत्तथा सप्त अहोरात्रेण गच्छति

ahanyahani vai preto yojanānāṃ śatadvayam |
catvāriṃśattathā sapta ahorātreṇa gacchati

गृहीतो यमपाशैश्च हाहेति रुदिते तु सः ।
स्वगृहं तु परित्यज्य याम्यं पुरमनुव्रजेत्

gṛhīto yamapāśaiśca hāheti rudite tu saḥ |
svagṛhaṃ tu parityajya yāmyaṃ puramanuvrajet

क्रमेण याति स प्रेतः पुरं याम्यं शुभाशुभम् ।
अतीत्य तानितान्येव मार्गे पुरवराणि च

krameṇa yāti sa pretaḥ puraṃ yāmyaṃ śubhāśubham |
atītya tānitānyeva mārge puravarāṇi ca

याम्यं सौरिपुरं नगेन्द्रभवनं गन्धर्वशैलागमौ ।
क्रोञ्चं क्रूरपुरं विचित्रभवनं बह्वापदं दुः खदम्

yāmyaṃ sauripuraṃ nagendrabhavanaṃ gandharvaśailāgamau |
kroñcaṃ krūrapuraṃ vicitrabhavanaṃ bahvāpadaṃ duḥ khadam

नानाक्रन्दपुरं सुतप्रभवनं रौद्रं पयोवर्षणं शीताढ्यं बहुधर्मभीतभवनं याम्यं पुरं चाग्रतः

nānākrandapuraṃ sutaprabhavanaṃ raudraṃ payovarṣaṇaṃ śītāḍhyaṃ bahudharmabhītabhavanaṃ yāmyaṃ puraṃ cāgrataḥ

त्रयोदशेऽह्नि स प्रेतो गृहीतो यमकिङ्करैः ।
तस्मिन्मार्गे ब्रजत्येको गृहीत इव मर्कटः

trayodaśe'hni sa preto gṛhīto yamakiṅkaraiḥ |
tasminmārge brajatyeko gṛhīta iva markaṭaḥ

तथव स व्रजन्मार्गे पुत्रपुत्रेति च ब्रुवन् ।
हाहेति क्रन्दते नित्यं कीदृशं तु मया कृतम्

tathava sa vrajanmārge putraputreti ca bruvan |
hāheti krandate nityaṃ kīdṛśaṃ tu mayā kṛtam

मानुष्यं लभ्यते कस्मादिति ब्रूते प्रसर्पति ।
महता पुण्ययोगेन मानुष्यं जन्म लभ्यते

mānuṣyaṃ labhyate kasmāditi brūte prasarpati |
mahatā puṇyayogena mānuṣyaṃ janma labhyate

न तत्प्राप्य प्रदत्तं हि याचकेभ्यः स्वकं धनम् ।
पराधीनं तदभवदिति ब्रूते
सगद्गदः

na tatprāpya pradattaṃ hi yācakebhyaḥ svakaṃ dhanam |
parādhīnaṃ tadabhavaditi brūte
sagadgadaḥ

किङ्करैः पीड्यतेऽत्यर्थं स्मरते पूर्वदैहिकम्

kiṅkaraiḥ pīḍyate'tyarthaṃ smarate pūrvadaihikam

सुखस्य दुः खस्य न कोपि दाता परो ददातीति कुबुद्धिरेषा ।
पुरा कृतं कर्म सदैव भुज्यते देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

sukhasya duḥ khasya na kopi dātā paro dadātīti kubuddhireṣā |
purā kṛtaṃ karma sadaiva bhujyate dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

मया न दत्तं न हुतं हुताशने तपो न तप्तं हिमशैलगह्वरे ।
न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

mayā na dattaṃ na hutaṃ hutāśane tapo na taptaṃ himaśailagahvare |
na sevitaṃ gāṅgamaho mahājalaṃ dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

न नित्यदानं न गावाह्निकं कृतं न वेददानं न च शास्त्रपुस्तकम् ।
पुरा नदृष्टं न च सेवितोऽध्वा देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

na nityadānaṃ na gāvāhnikaṃ kṛtaṃ na vedadānaṃ na ca śāstrapustakam |
purā nadṛṣṭaṃ na ca sevito'dhvā dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

जलाशयो नैव कृतो हि निर्जले मनुष्यहेतोः पशुपक्षिहेतवे ।
गोतृप्तिहेतोर्न कृतं हि गोचरं देहिन्क्वचिन्नस्तर यत्त्वया कृतम्

jalāśayo naiva kṛto hi nirjale manuṣyahetoḥ paśupakṣihetave |
gotṛptihetorna kṛtaṃ hi gocaraṃ dehinkvacinnastara yattvayā kṛtam

मया न भुक्तं पतिसङ्गसौख्यं वह्निप्रवेशो न कृतो मृते सति ।
तस्मिन्मृते तद्व्रतपालनं वा देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

mayā na bhuktaṃ patisaṅgasaukhyaṃ vahnipraveśo na kṛto mṛte sati |
tasminmṛte tadvratapālanaṃ vā dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

मासोपवासैर्न विशोषितं वपुश्चान्द्रायणैर्वा नियमैश्च संहतैः ।
नारीशरीरं बहुदुः खभाजनं लब्धं मया पूर्वकृतैर्विकर्मभिः

māsopavāsairna viśoṣitaṃ vapuścāndrāyaṇairvā niyamaiśca saṃhataiḥ |
nārīśarīraṃ bahuduḥ khabhājanaṃ labdhaṃ mayā pūrvakṛtairvikarmabhiḥ

उक्तानि वाच्यानि मया नराणामतः शृणुष्वावहितोऽपि पक्षिन् ।
स्त्रीणां शरीरं प्रतिलभ्य देही ब्रवीति कर्माणि कृतानि पूर्वम्

uktāni vācyāni mayā narāṇāmataḥ śṛṇuṣvāvahito'pi pakṣin |
strīṇāṃ śarīraṃ pratilabhya dehī bravīti karmāṇi kṛtāni pūrvam