अध्याय 12: मृतक के साथ केवल धर्म जाता है

एवं ते कथितस्तार्क्ष्य जीवितस्य विनर्णयः ।
मानुषाणां हितार्थाय प्रेतत्वविनिवृत्तये

evaṃ te kathitastārkṣya jīvitasya vinarṇayaḥ |
mānuṣāṇāṃ hitārthāya pretatvavinivṛttaye

चतुरशीतिलक्षाणि चतुर्भेदाश्च जन्तवः ।
अण्डजाः स्वेदजाश्चैव उद्भिज्जाश्च जारायुजाः

caturaśītilakṣāṇi caturbhedāśca jantavaḥ |
aṇḍajāḥ svedajāścaiva udbhijjāśca jārāyujāḥ

एकविंशतिलक्षाणि अण्डजाः परिकीर्तिताः ।
स्वेदजाश्च तथा प्रोक्ता उद्भिज्जाश्च क्रमेण तु

ekaviṃśatilakṣāṇi aṇḍajāḥ parikīrtitāḥ |
svedajāśca tathā proktā udbhijjāśca krameṇa tu

जरायुजास्तथा प्रोक्ता मनुष्याद्यास्तथा परे ।
सर्वेषामेव जन्तूनां मानुषत्वं हि दुर्लभम्

jarāyujāstathā proktā manuṣyādyāstathā pare |
sarveṣāmeva jantūnāṃ mānuṣatvaṃ hi durlabham

पञ्चेन्द्रियनिधानत्वं महापुण्यैरवाप्यते ।
ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्रास्तत्परजातयः

pañcendriyanidhānatvaṃ mahāpuṇyairavāpyate |
brāhmaṇāḥ kṣattriyā vaiśyāḥ śūdrāstatparajātayaḥ

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च ।
कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः

rajakaścarmakāraśca naṭo buruḍa eva ca |
kaivartamedabhillāśca saptaite hyantyajāḥ smṛtāḥ

म्लेच्छतुम्बविभेदेन जातिभेदास्त्वनेकशः ।
जन्तूनामेव सर्वेषां जातिभेदाः सहस्रशः

mlecchatumbavibhedena jātibhedāstvanekaśaḥ |
jantūnāmeva sarveṣāṃ jātibhedāḥ sahasraśaḥ

जन्तूनामेव सर्वेषां भेदाश्चैव सहस्रशः ।
आहारो मैथुनं निद्रा भयं क्रोधस्तथैव च

jantūnāmeva sarveṣāṃ bhedāścaiva sahasraśaḥ |
āhāro maithunaṃ nidrā bhayaṃ krodhastathaiva ca

सर्वेषा मेव जन्तूनां विवेको दुर्लभः परः ।
एकपादादिरूपेण देहभेदास्त्वनेकशः

sarveṣā meva jantūnāṃ viveko durlabhaḥ paraḥ |
ekapādādirūpeṇa dehabhedāstvanekaśaḥ

कृष्णसारो मृगो यत्र धर्मदशः स उच्यते ।
ब्रह्माद्या देवताः सर्वास्तत्र तिष्ठन्ति सर्वशः

kṛṣṇasāro mṛgo yatra dharmadaśaḥ sa ucyate |
brahmādyā devatāḥ sarvāstatra tiṣṭhanti sarvaśaḥ

भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां मतिजीविनः ।
मतिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः

bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ matijīvinaḥ |
matimatsu narāḥ śreṣṭhā nareṣu brāhmaṇāḥ smṛtāḥ

मानुष्यं यः समासाद्य स्वर्गमेक्षैकसाधकम् ।
तयोर्न साधयेदेकं तेनात्मा वञ्चितो ध्रुवम्

mānuṣyaṃ yaḥ samāsādya svargamekṣaikasādhakam |
tayorna sādhayedekaṃ tenātmā vañcito dhruvam

इच्छति शती सहस्रं सहस्री लक्षमीहते कर्तुम् ।
लक्षाधिपती राज्यं राजापि सकलां धरां लब्धुम्

icchati śatī sahasraṃ sahasrī lakṣamīhate kartum |
lakṣādhipatī rājyaṃ rājāpi sakalāṃ dharāṃ labdhum

चक्रधरोऽपि सुरत्वं सुरभावे सकलसुरपतिर्भवितुम् ।
सुरपतिरूर्ध्वगतित्वं तथापि ननिवर्तते तृष्णा

cakradharo'pi suratvaṃ surabhāve sakalasurapatirbhavitum |
surapatirūrdhvagatitvaṃ tathāpi nanivartate tṛṣṇā

तृष्णया चाभिभूतस्तु नरकं प्रतिपद्यते ।
तृष्णामुक्तास्तु ये केचित्स्वर्गवासं लभन्ति ते

tṛṣṇayā cābhibhūtastu narakaṃ pratipadyate |
tṛṣṇāmuktāstu ye kecitsvargavāsaṃ labhanti te

आत्माधीनः पुमांल्लोके सुखी भवति निश्चितम् ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः

ātmādhīnaḥ pumāṃlloke sukhī bhavati niścitam |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ

तथा च विषयाधीनो दुः खी भवति निश्चितम्

tathā ca viṣayādhīno duḥ khī bhavati niścitam

कुरङ्गमताङ्गपतङ्गभृङ्गमीना हताः पञ्चभिरेव पञ्च ।
एकः प्रमादी स कथं न हन्यते यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च

kuraṅgamatāṅgapataṅgabhṛṅgamīnā hatāḥ pañcabhireva pañca |
ekaḥ pramādī sa kathaṃ na hanyate yaḥ sevate pañcabhireva pañca

पितृमातृमयो बाल्ये यौवने दयितामयः ।
पुत्रपौत्रमयश्चान्ते मूढो नात्ममयः क्वचित्

pitṛmātṛmayo bālye yauvane dayitāmayaḥ |
putrapautramayaścānte mūḍho nātmamayaḥ kvacit

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते ।
पुत्रदारमयैः पाशैर्नैव बद्धो विमुच्यते

lohadārumayaiḥ pāśaiḥ pumānbaddho vimucyate |
putradāramayaiḥ pāśairnaiva baddho vimucyate

एकः करोति पापानि फलं भुङ्क्ते महाजनः ।
भोक्तारो विप्रयुज्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते

ekaḥ karoti pāpāni phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ |
bhoktāro viprayujyante kartā doṣeṇa lipyate

कोऽपि मृत्युं न जयति बालो वृद्धो युवापि वा ।
सुखदुः खादिको वापि पुनरायाति याति च

ko'pi mṛtyuṃ na jayati bālo vṛddho yuvāpi vā |
sukhaduḥ khādiko vāpi punarāyāti yāti ca

सर्वेषां पश्यतामेव मृतः सर्वं परित्यजेत् ।
एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते

sarveṣāṃ paśyatāmeva mṛtaḥ sarvaṃ parityajet |
ekaḥ prajāyate jantureka eva pralīyate

एकोऽपि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ।
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमङ्क्षितौ

eko'pi bhuṅkte sukṛtameka eva ca duṣkṛtam |
mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṅkṣitau

बान्धवा विमुखा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ।
गृहेष्वर्था निवर्तन्ते श्मशानान्मित्रबान्धवाः

bāndhavā vimukhā yānti dharmastamanugacchati |
gṛheṣvarthā nivartante śmaśānānmitrabāndhavāḥ

शरीरं वह्निरादत्ते सुकृतं दुष्कृतं व्रजेत् ।
शरीरं वह्निना दग्धं पुण्यं पापं सह स्थितम्

śarīraṃ vahnirādatte sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vrajet |
śarīraṃ vahninā dagdhaṃ puṇyaṃ pāpaṃ saha sthitam

शुभं वा यदि वा पापं भुङ्क्ते सर्वत्र मानवः ।
यदनस्तमिते सूर्ये न दत्तं धनमर्थिनाम्

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ bhuṅkte sarvatra mānavaḥ |
yadanastamite sūrye na dattaṃ dhanamarthinām

न जाने तस्य तद्वित्तं प्रातः कस्य भविष्यति ।
रारटीति धनं तस्य को मे भर्ता भविष्यति

na jāne tasya tadvittaṃ prātaḥ kasya bhaviṣyati |
rāraṭīti dhanaṃ tasya ko me bhartā bhaviṣyati

न दत्तं द्विजमुख्येभ्यः परोपकृतये तथा ।
पूर्वजन्मकृतात्पुण्याद्यल्लब्धं बहु चाल्पकम्

na dattaṃ dvijamukhyebhyaḥ paropakṛtaye tathā |
pūrvajanmakṛtātpuṇyādyallabdhaṃ bahu cālpakam

तदीदृशं परिज्ञाय धर्मार्थे दीयते धनम् ।
धनेन धार्यते धर्मः श्रद्धापूतेन चेतसा

tadīdṛśaṃ parijñāya dharmārthe dīyate dhanam |
dhanena dhāryate dharmaḥ śraddhāpūtena cetasā

श्रद्धाविरहितो धर्मो नेहामुत्र च तत्फलम् ।
धर्माच्च जायते ह्यर्थो धर्मात्कामोऽपि जायते

śraddhāvirahito dharmo nehāmutra ca tatphalam |
dharmācca jāyate hyartho dharmātkāmo'pi jāyate

धर्म एवापवर्गाय तस्माद्धर्मं समाचरेत् ।
श्रद्धया साध्यते धर्मो बहुभिर्नार्थराशिभिः

dharma evāpavargāya tasmāddharmaṃ samācaret |
śraddhayā sādhyate dharmo bahubhirnārtharāśibhiḥ

अकिञ्चना हि मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः ।
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पक्षिन्प्रेत्य चेह न तत्फलम्

akiñcanā hi munayaḥ śraddhāvanto divaṃ gatāḥ |
aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat |
asadityucyate pakṣinpretya ceha na tatphalam